Harıtyna Pekarçuk: UNR Ordusı sıralarında qırımlı ukrain qadını¶
Sergiy Konaşevıç. «Qırım svıtlıtsâ» gazetası, 2016 senesi, № 42 sanı
«O, quneşli Qırımda doğdı ve östi, onun quvvetinen ilhamlandı…»¶
Harıtyna Pekarçuk (doğma adı Tina İzbıtska) 1894 senesi oktabr 14-te, qazaqlarnıñ Pokrova bayramında, Aqmescitte doğdı. O, ruslaştırılğan leh qorantasından edi. Anasınıñ babası leh köterilişçisi edi. Anası ile babası, Anton ve Mariya, Aqmescit etrafında büyük bağ-bahçalarğa ve qara qıtadaki Ukrainada çoq topraqlarğa malik ediler. Babası erte vefat etti. Anası Poltava vilâyetinden iş arayıp mülkadar malikanelerine kelgen yaşlarnı uzun müddetke işke ala edi; olar qırım yalılarına qadar kelip, öz urbalarını, tilini, yırlarını mında ketire ediler.
«Bugünki añlamda milliy şuur olarda o vaqıt yañı filizlene edi, lâkin doğmalıq ve aitlik duyğusı olarnıñ er birinde dinamik spontanlıqnen körüne edi. Bizim evimizde olarnı daima öz adamlarımız kibi qarşılay ediler» Tina, olarnı közeterek, yaşlıq çağında özüni ukrain halkınıñ bir qısmı olaraq his etti.
«Bizim dadaşımız, ukrain köylü qadını, daimiy hamiymiz ve büyük derecede terbiyecimiz edi. Evimizdeki hızmetçiler sırası daima ukrainler edi, şunun içün ukrain tili bizge daima öz tili kibi doğma edi».
Sonra qız ukrain teatral sanatına merak sarıp, gimnaziya müdiriyetiniñ yasaqlarına baqmadan, spektakllerge qatnay edi. Anasınıñ ağasından Şevçenkonıñ «Kobzar» kitabını alğan Tina, onun şiirlerini sadece özü ögrenip qalmayıp, mektepte teneffüslerde arqadaşlarına da oquy edi, bunıñ içün hocalarınen meseleleri ola edi.
«Duyğu ve spontan reaksiya öyle çalışa edi ki, biz ukrain toprağı bizim doğma toprağımız, onun turmuşı ve tili de özümüzniki olğanı duyğusınen büyüy edik. Ukrainanıñ uğrağan haqsızlıqlarını añlav bizde öfkelenip adaletsizlikke qarşı açuv ve isyan duyğusını doğura edi».
1917 senesindeki inkılâptan hemen soñ Tina ve daha birkaç kişi şehirde «Prosvita» teşkilâtını qurdılar, soñra ukrain horunı ve haveskâr teatral dırnegeni teşkil etip, edebiy geceler keçirdiler, gazetada ukrain qısmını çıqardılar. «Ukrainlerniñ içtimaiy hayatı o vaqıt şehirimizde passiv, hemen-hemen yoq kibi edi, bunıñnen beraber Aqmescitte ukrainler az değildi. Bazılarınıñ içtimaiy faallikniñ iç bir şekline merakı yoq edi. Taqip ve repressiyalar devrini daa hatırlayan büyük yaşlı intelligentsiya, işini ğayıp etmemek ve cezalanmamaq içün özüni köstermekten qorqa edi».
1917 senesi Aqmescitte üç ihtiyat alayı bar edi, olarnen şehir ukrain cemaatı, hususan «Prosvita» faal surette işbirligi yapay edi. Mayıs 17-de çeşit qısımlardan 15 biñge yaqın asker ukrain bayraqlarınen şehirniñ baş soqaqlarından keçtiler.
«Bu künni Qırımda ukrain harbiy teşkilâtlanuvınıñ başlanğıcı saymaq kerek. Yuriy Vorotov-Hvılınskıy yürüşni idare etti, Yuriy Tütünnık ise paradnı qabul etti. Olarnıñ ekisini de soñra bolşevikler yoq ettiler».
Batalyon qara qıtağa yollanğanda, Tina sıradaki asker olaraq oña qoşuldı. «Bu ilham sadece maña değil, orduğa kirecek Aqmescitniñ bütün ukrain gimnaziya ve talebe gençliğine tesir etti».
1918 senesi Tinanı anasınıñ ağır hastalığı sebebinden telegrammanen evge çağırdılar. O vaqıt Aqmescitte bolşevik çevirilisi olıp keçti ve o qaçmağa mecbur oldı.
«1918 senesi yanvar başlarında ağam evge keldi. Anam onunnen çoq quvanıp olamadı, çünki zabitler yanvar 17-de gece Aqyarda bolşeviklerge qarşı çıqtılar. Yanvar 18-de saba Aqyar liman işçileri ve bir avuç matros bizim şehirni işğal ettiler. Ağamnıñ qısımı bolşevik pusuına tüşti: sadece küçük bir avuç adam qurtulıp qaldı, olarnıñ arasında o da bar edi. Şehirimizni qorumaq içün tek çoqluğı tatarlardan ibaret olğan Qırım ihtiyat alayı qaldı...»
Kremençukta o bolşeviklerniñ qoluna tüşti: olar Aqmescitte o bilgen ukrainlerni teslim etmesini talap eteler edi. Alman orduları tarafından azat etilgen soñ Yelısavetgradda (şimdiki Dnipro) kaza komendaturasında maşinistka olaraq çalıştı. Getman Skoropadskıyge sadıqlıq antını bermek istemedi. 1918 senesi noyabrde ğaliçiyalılar ve dnepr boyluları terkip etken İvan Bohun adındaki alayğa kirdi. Evvelâ özüni oğlan balası kibi kösterip «Stepan Knışenko» lâqabını taşıdı, soñra ise Tina Knışenko dep adlandırıldı.
Ukrain orduları çekilgen soñ özü teşkil etken sanitar trenine başçılıq etti. Yaralanğan ve tif hastalığına oğrağan askerlerni öz baquvına alıp, soñunda özü de hastalandı, lâkin işini devam etti. Hastalıqtan soñ cenklerniñ birinde sol ayağından, başqa birinde ise qursağından hafif yaralandı, üç aftadan soñ sağalmağan yarası olğan alda alayğa qaytıp geldi. Qış yürüşinde iştirak etkeni içün Demir Haç ordeniniñ jetonı ile, soñra ise Sımon Petlura Haçınen mukâfatlandırıldı.
1920 senesi mayıs ayında Tina ağır kontuziya aldı, bunıñnen beraber onun içün «asker olaraq Ukrainağa hızmet etüv bitti». Noyabrde internirlendi, düşergelerde bulundı, naqış işlerinen oğraştı. 1921 senesiniñ soñunda Qarpatlarğa, daa 1919 senesi evlengen ömür arkadaşı UNR Ordusınıñ zabiti İvan Pekarçuknıñ yanına qaçtı. Aqayınıñ hastalığı sebebinden kün geçirmek içün ağır işlerde çalıştı – dağlarda tereklerni kesti, qışta qarda yol açtı. 1922 senesi haziran ayında Harıtyna Çeh sınırını qanunsız olaraq keçti. 1924 senesi yanvar 15-te Poděbrady şeerindeki Ukrain tasarruf akademiyasına stipendiyasız qabul olundı. 1925 senesi hekimler onda öpke veremini taptılar. 1929 senesi Harıtyna Pekarçuk ömür arkadaşınen beraber Lehistanğa köçti, anda aqayı mühendis vezipesini aldı.
1939 senesi Ekinci dünya cengi özünen beraber yañı meşaqqatlarnı ketirdi. 1941 senesi aralık ayında Harıtyna aqayınen beraber Vinnıtsâğa köçti, eki seneden soñ aqayınen beraber partizanlarnen bağlar içün gestapo tarafından hapis etildi, delillerniñ yetersizligi sebebinden birkaç aydan soñ ekisi de serbest bıraqıldı. Soñra – ğarpqa qaçış, düşergeden düşergege dolaşuv. 1945 senesi Neu-Ulmdaki Reyngard düşergesinde qaldılar. Tedaviylev, fiyqaraqlıq, ketmege iç bir imkân olmaması, aqayınıñ hastalığı ve 1958 senesi onun vefatı. Çoq yazıq ki, emigratsiyada yazılğan künlügi bütün fotoresimler ile birge ğayıp oldı. Ömrüniñ soñki senelerinde Torontodaki «Dorohovkaz» jurnalı onun «Asker olaraq Ukrainağa hızmetim» adlı hatıralarını bastı.
Leh kökenli qırımlı ukrain qadını Harıtyna Pekarçuk 1973 senesi mart 11-de 79 yaşında Dornstadt qartlar evinde vefat etti.
Onun hayat yolunda ayrı diqqatqa lâyıq düsturı: «Ben qahraman değildim, lâkin gençlik ilhamım ve ukrain halkına olğan sevgim maña ne fısıldasa, epsini yapay edim».