Xariciy edebiyat eserlerinde Qırım: Qırım Romağa qarşı¶
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlıtsâsı» gazetası, 2018 sene, № 35 sayı
«Etimat ki, sen Mitridatnıñ helâk olğanını artıq bilesiñdir, lâkin men episi nasıl olğanını tarif eterim». Kolin Makkalou «Roma saipleri»
Avstraliya edebiyatının Qırımğa ne alaqası ola bilir? Umumen alğanda, Avropadan cenüp-şarqta yerleşken bir memleketten baqışnı «ğarbiy» dep adlandırmaq mümkünmi?
Avstraliyalı yazıcı Kolin Makkalou 1937 senesi iyun 1-de Vellington şeerinde doğdı. Lâkin bu Yañı Zelandiyanıñ paytahtı degil (yazıcınıñ anası mında doğğan edi), Avstraliyanıñ Yañı Cenubiy Uels ştatında yerleşken bir şeerdir. Onıñ ecdatları arasında Yañı Zelandiyanıñ yerli halqı olğan maori qabilesinden kelgenler bar edi. Qoranta Sidneyde yerleşkençe sıq-sıq yerini deñiştire edi. Kolin çoq oquy, resim sıza ve hatta şiirler yazam edi. Ana-babasınıñ tesiri altında qız tıb saasını saylap, Sidney universitetinde «Neyropsihologiya» ihtisası boyunca tahsil aldı. Universitetni bitirgen soñ hastahanede çalıştı, 1963 senesi ise Londonğa köçti. 1967 senesinden 1976 senesine qadar Makkalou Yeyl universitetinde ders berdi. Episi ilk kitapları işte bu vaqıtta yazılğan edi.
1974 senesi Kolin Makkalounıñ «Tim» adlı ilk romanı neşir etildi, üç seneden soñ ise onı yigirmi tilge tercime etilgen ve dünya bestselleri olğan meşur «Tikenler arasında ötenler» dastan-romanı çıqtı. Lâkin yazıcınıñ bibliografiyası yalnız bu eserle sınırlanmay, o eksik olmayan meraklı romanlar ve roman tsiklleri ile de bellidir: mında fantastika («Üçünci biñyıllıqnıñ inanç remzi») ve detektiv (Karmayn Delmoniko aqqında tsikl) bar, eñ müimi ise — 7 cildlik «Roma saipleri» tarihiy epopeyasıdır.
«Roma saipleri» eserinde Roma cumhuriyetiniñ soñqı devri ve Roma imperiyasınıñ doğuvı aqqında ikâye etile. Qırım uzaqta olğanına baqmadan, medeniyet ceetten Roma imperiyasınıñ ayırılmaz bir qısmı edi; bu bizim yarımadamız tarihınıñ unutılmaması gereken saifesidir.
Kolin Makkalou
«Mitridatnı cenkke daavet ettim. Onıñ ile körüşmek içün Pontta bir yerni tayin ettim, adını Nikopol dep deñiştirdim ve anda onı darmadağın ettim. O, Kimmeriy Bosporında yerleşken Pantikapeyge keldi ve özüne yañı ordu toplamağa başladı. Yanında çoq qızlarını ketirdi, iskitlerden asker toplavnı teşviq etmek içün olarnı iskit çarları ve çar oğullarına apay olaraq teklif ete edi».
Ehtimallı ki, bu Qırım tarihınıñ eñ yüksek yükseliş devri edi: Pantikapey, bütün Apennin yarımadasını özüne tabi etip ve Aqdeñizde ükümdarlıq içün eñ baş yarışçısı olğan Karfagennı yeñgen soñ, Romanıñ yolunı kesti. Mitridat Yevpator quvvetli bir çarlıqta Pontnı (Kiçik Asiyanıñ Qara deñiz yalı boyundaki şarqiy devletini) ve topraqları Qırım yarımadasınıñ şarqını ve Qubannıñ bir qısmını quçaqlağan Bospornı birleştirdi; Mitridatnıñ müttefiqi olaraq ermeni çarı Tigran çıqış etti.
Tsezar haysiyetli cenkke kitti, ondan soñ ya Mitridat çarlığı, ya da Roma imperiyası qalmalı edi — bu eki devlet içün bir planetada yer yetersiz olıp çıqtı.
İşte imperator serasker Pompeyden böyle bir mektüp ala: «Ğanimetler inanılamaz. Men, elbette, onıñ Bütün Kiçik Ermenistanda ve Şarqiy Pontta qurğan episi bu almaq imkânsız tsitadellerini aldım. Bu qolay edi. Lâkin saña, belki de, men «o» sözü ile kimni adlandırğanım belli degildir. Bu — Mitridat». Anılğan «tsitadellerde» öyle çoq altn saqlana edi ki, imperiyanıñ hazinesi bunıñ neticesinde eki qat arttı!
«Qartnıñ inadına haqqını ber, Tsezar. İşte o ne tüşündi: çeyrek million cenkçini toplap, İtaliya ve Romağa qarşı seferge çıqmaq! O, Evksin deñizini şimalden aylanıp geçip, roksolanlar toprağı vasıtası ile Dunay deltasına çıqmağa planlaştıra edi. Sonra o, Dunay boyunca yuqarı köçüp, yolunda rastkelgen episi qabilelerni: daklarnı, besslernı, kardanlarnı öz ordusına toplamaq niyetinde edi. Eşittim ki, dak Burebist pek uzaqnı kören bir adamdır. Mitridat Karniy Alplerinden geçip İtaliyağa basqın yapmaq içün Drava ve Sava özenlerinden keçmeğe azırlana edi! Ve daha bir şey: aytmağa unuttım — Pantikapeyde peyda olıp, o Maharğa öz-özüni öldürmege mecbur etti. Öz doğma oğluna!»
Mitridatnıñ helâk oluvı aqqında efsane çoq edebiy eserlerniñ, filmlerniñ ve hatta Jan Rasinniñ pyesası boyunca Motsartnıñ operasınnıñ esasına qoyuldı. Organizminiñ ağuğa qarşı dayanqlılığını şekillendirmek içün ağunı kiçik dozalarda qabul etken çar aqqında ikâye eki biñ seneden ziyade episi tillerde tarif etile.
«Bu soñ edi, ve Mitridat bunı añladı. O, emen yerleştire almağan qızlarını, hem de bir qaç apayını ve künizini öldürmeğe emir etti. Hatta eki oğluna da — olarnıñ balaca olğanına baqmadan. Ondan soñ ise muazzam bir ağu dozasını içti, lâkin o tesir etmedi. O ağulanmaqtan qorqa edi ve çoq seneler devamında özüni ağuğa alıştıra edi. Şahsiy muhafızından bir gall onı qılıç ile sançtı».
Eger Mitridat yeñgen olsa edi, Qırım Pantikapeyi o vaqıttaqı dünyanıñ paytahtı olur edimi? Hatta öyle olsa bile, Avropa ve insanlıq tarihınıñ ilerlevinde bir şey deñişir edimi? Eger tarih dep medeniyet tarihını saysaq — onı işğalcilik seferlerindeki qanlı yeñişler ile degil, tehnikiy icatlar ile, tonnalarca altn ile degil, adaletli idare ile ölçsek — yoq, iç bir şey deñişmez edi.
Roma vatandaşları olğan romanlar, nevbetteki agressiv qonşularından qurtulıp, muazzam bir imperiya aqqında hayal ete edilermi? Acaba olar nevbetteki yeñişten soñ ebediy barış olacağına inana edilermi?.. Çünki olar bizge danışlıqlı bir lafnı hediye ettiler: «Barış isteseñ — cenkke azırlan».