Bütündünya medeniy ve tabiıy mirasını qoruv aqqında konventsiya işğal altında olğan Qırımda abidelerni qoruv vasıtası olaraq¶
Mıkola Yakovına, Ukrayına Milliy İKOMOS komitetiniñ fahriy prezidenti. «Qırım ışığı» gazetası, 2019 sene, № 33-34 neşri
Bütündünya medeniy ve tabiıy mirasını qoruv aqqında konventsiya 1972 senesi noyabr 16-da Pariste Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ İlim, Maarif ve Medeniyet İşleri Boyunca Teşkilâtınıñ (YUNESKO) General Konferentsiyasınıñ 17-nci sessiyasında qabul etildi. Vesaqatnıñ esasına maddiymirasnı qoruv saasında peşeker standartlarnı pekitken ve bugünge qadar mütehassıslar içün nizamname olıp qalğan Venetsiya hartiyası yatqan.
Müstaqil Ukrayına BMT-niñ ve onunñ ihtisaslaşqan müessesesi YUNESKO-nıñ qurucı azası olğan URSS-niñ uquqiy varisi olaraq halqara uquqnıñ umumqabul etilgen normalarını içki devlet uquqından üstün tanıy. Demek, başqa devletler içün olğanı gibi, Ukrayına içün de halqara konventsiyalar ratifikatsiya etilgen taqdirde qanun quvetine malik. Bütündünya medeniy ve tabiıy mirasını qoruv aqqında konventsiya (bundan soñı metinde — 1972 s. Konventsiyası) Ukrayına SSR Ali Şurası Prezidiumınıñ Fermanınen 1988 senesi ekim 4-te ratifikatsiya etildi.
Bu silâ ile devlet öz toprağında yerleşken ve YUNESKO-nıñ Bütündünya mirası cedveline (bundan soñı — Cedvel yada BMÇ) kirsetilgen medeniy ve tabiıy mirasnı tesbit etüv, qoruv, saqlav, teşviq etüv ve gelecekteki nesillerge berüv boyunca halqara-uquqiy öhdeçilikni öz üstüne aldı. Cedvelni tertip etüv müstesna umumbeşeriy qıymetke malik medeniy ve tabiıy servetlerni qoruv maqsadını taşıy. Cedvelge hem tabiıy obyektler, hem de medeniy miras obyektleri kirsetilip bile, olara baş talap ise: bütünlik ve samimilik.
1989 s. İbtidaiy cedvelge Kyiv, Sevastopol, Çernihiv, Kaniv, Kamyanets-Podilskıy şeerlerindeki medeniy mirasnıñ 5 ukrayın nominatsiyası ve tabiıy mirasnıñ bir nominatsiyası (Askaniya-Nova) kirdi. 1990 senesi aralık 7-de BMÇ-ge Ukrayınadan ilk obyekt – Yanaşqa manastır binalarınen beraber Mukaddes Sofiya kafedral kilişesi ve Kyiv-Peçerska Lavrası kirsetildi.
Lâkin 1990-ncı senelerde bu işte uzun fasıla başlandı. Yañız 1998 s. Cedvelge Lvivniñ tarihiy merkezi (XIII asırdan XX asırnıñ 30-ıncı senelerine qadar 2500-ge yaqın obyekt) kirsetildi. İbtidaiy cedvelde 1989 senesi kirsetilip, senelerce unutılğan abideler hareketsiz qaldı, Ukrayınadan nevbetteki teklif ise ancaq 2000 s. qayd etildi — «Sofiyivka» dendrologik parkı.
Belli bir canlılıq 2000-nci senelerniñ soñunda körüldi, o vaqıt Ukrayına Milliy İKOMOS komitetiniñ bu işteki rolü Ukrayınanıñ «Medeniy mirasnı qoruv aqqında» Qanunınıñ mütesap normasınen pekitildi ve cemaat ekspertleriniñ nazirliklernen ve hükümet organlarınen, eñ başta Ukrayınanıñ Milliy medeniy miras devlet hızmetinen işbirligi yolğa qoyuldı. 2005 senesinden başlayıp 8 sene içinde BMÇ-ge medeniy mirasnıñ daha dört nominatsiyası kirsetildi:
1) «Struve jeodezik qavsı» (2005 s., Hmelnytskıy vilâyetiniñ Katerınivka, Felştın, Baranivka ve Odesa vilâyetiniñ Staro-Nekrasivka yerleşmelerinde dört ukrayın obyektini öz içine alğan sınırüstü nominatsiya);
2) «Bukovina ve Dalmatsiya mitropolitleriniñ sarayı, Çernivtsi ş.» (2011 s.);
3) «Karpat bölgesiniñ tahta kilişeleri» (2013 s., Polşanen birlikte sınırüstü);
4) «Antik Tavrik Hersones şeeri ve onunın horası» (2013 s.).
İbtidaiy cedvelde şimdi ukrayın abidelerine 16 pozitsiya ayırılğan, bu ise nevbetteki obyektlerniñ nominatsiyası meseleleri baqılğan YUNESKO Bütündünya mirası komitetiniñ nevbetteki sessiyalarına azırlıqta ukrayın idareleriniñ işi planlı olğanınıñ statistik delili ola bilir. Hususan, bu böyle obyektlerdir:
1) Çernihiv şeeriniñ IX-XIII asırlar tarihiy merkezi (1989);
2) Taras Şevçenkonıñ mezarı ve Şevçenko milliy qoruğı (1989);
3) Kamyanets-Podilskıy kanyonınıñ medeniy landşaftı (1989);
4) «Askaniya-Nova» milliy çöl biosfera qoruğı (1989);
5) «Sofiyivka» dendrologik parkı (2000);
6) Qırım hanlarınıñ Bağçasaray sarayı (2003);
7) «Qayalı mezar» («Kam'yana mohıla») arheologik yeri (2006);
8) Sudaq qalesi abideleriniñ kompleksi (2007);
9) Mıkolayiv astronomiya observatoriyası (2007);
10) Kyiv, Mıkolayiv, Odesa ve Qırımdaki Ukrayına astronomiya observatoriyaları (2008);
11) «Yanaşqa manastır binalarınen beraber Mukaddes Sofiya kafedral kilişesi ve Kyiv-Peçerska Lavrası» nominatsiyasınıñ kenişletilmesi olaraq Kırılovka ve Andriyivka kilişeleri (2009);
12) Odesa liman-şeeriniñ tarihiy merkezi (2009);
13) Ceneviz ticaret postları ve istehkamları — Aq deñizden Qara deñizge qadar (2010);
14) Qırım Gotiya qaya şeerleriniñ medeniy landşaftı (2012);
15) Qırım hanlarınıñ paytahtı Bağçasaraynıñ tarihiy muhiti (2012);
16) Derjprom binası, Harkiv (2017).
Bütündünya mirası cedveli mevzusına yukarıdaki keniş ekskursiya işğal etilgen topraqlarda medeniy qıymetlerni ğayıp etüv qorquzuvları ve risqleriniñ seviyesini daha yahşı añlamaq içün kerek. Rusya Federatsiyasınıñ tecavüzı başlağanda 2014 senesi Qırım yarımadasınıñ toprağında 6 BMÇ obyekti bar edi — endi añılğan Tavrik Hersones ve İbtidaiy cedvelden 5 nominatsiya, yani: Qırım hanlarınıñ Bağçasaray sarayı (2003); Sudaq qalesi abideleriniñ kompleksi (2007); Ceneviz ticaret postları ve istehkamları — Aq deñizden Qara deñizge qadar (2010); Qırım Gotiya qaya şeerleriniñ medeniy landşaftı (2012); Qırım hanlarınıñ paytahtı Bağçasaraynıñ tarihiy muhiti (2012).
Yani em de saade istatistikiy ceetten, quru arifmetikağa köre işğal neticesinde BMÇ-deki payımızdan 1/6 coyulğanını yada hatta daha ziyade — nominatsiya etilgen umumiy obyektler korpusınıñ 1/4 (esas Cedvel İbtidaiy cedvel de dahil olmaqla) yada Ukrayınanıñ İbtidaiy cedvelge kirsetilgen abideleriniñ derse 1/3 coyulğanını köremiz! Duyğulardı köstermeyip, Qırımnıñ yerli halqları içün, eñ başta qırımtatarlar içün — bu eñ qıymetli şeylerni ğayıp etüvdir, dep aytmağa ruhset beriñiz.
Rusyanıñ yarımadanı işğal etüvi ukrayın häkimiyetiniñ selâhiyetli organları tarafından abidelerni idare etüv imkânını coymağa sebep oldı ve obyektlerniñ vaziyetini közetmek içün hem ukrayın, hem de halqara ekspertlerniñ obyektler toprağına irişüvini imkânsız qıldı.
Devletimiz vekilleriniñ halqara teşkilâtlarda faalligine ümüt etmege mümkün edi, lâkin resmiy heyetler Bütündünya mirası komitetiniñ al-senelik sessiyasında böyle faallik köstermediler. Eñ azdan, açıq irişümde Ukrayına medeniyet naziriniñ birinci muavinleri başlığında olğan hem Komitetniñ 38-nci sessiyasınıñ (2014 s., Doha ş., Qatar), hem de nevbetteki 39-ncı sessiyasınıñ (2015 s., Bonn ş., Almaniya) kün tertibine ukrayın heyetlerinden mütesap tekliflerniñ iç bir izi yoq.
Ve bu işde cemaatçilik devlet tarafından çoq daha semereli temin etilip bilecek şeyni yaptı. Abidelerni qoruyıcılar, müzey cemaatı, qırım teşkilâtlarınıñ faalleri halqara cemaatçilikni Rusya Federatsiyası ilhaq etken Qırım yarımadası toprağında medeniy mirasnıñ vaziyeti aqqında malumatlandırudı temin ettiler, YUNESKO ile bağlı olğan halqara teşkilâtlarnıñ — İKOMOS, İKOM, Mavi Qalqan ve başqalarnıñ tiyişli aktlarını qabul etüvni teşkil ettiler. 2014 senesi noyabrde Florentsiyada (İtaliya) Abideler ve körkem yerler boyunca Halqara şuranıñ (ICOMOS) 18-nci General assambleyası «Qırım Muhtar Cumhuriyetinde (Ukrayına) medeniy mirasnıñ vaziyetini tahlil etüv» rezolütsiyasını qabul etti, onda şöyle taqdit etildi: «Qırımda ve Ukrayınanıñ şarqında medeniy miras obyektleri – olarnıñ arasında Bütündünya mirası cedveliniñ obyektleri – qadimi Hersones şeeri ve onunın horası, em de Ukrayınanıñ İbtidaiy bütündünya mirası cedveline kirsetilgen başqa obyektler, – Ukrayına qanuncılığınıñ qoruması altında Ukrayına medeniy mirasınıñ ayrılmaz qısmı olaraq baqıla».
Em de «yuqarıda añılğan medeniy miras obyektleri hem Rusya, hem de Ukrayına tarafınen imzalanğan Silâlı çatışuv alında medeniy qıymetlerni qoruv aqqında 1954 senesiniñ Lahey Konventsiyasınıñ qoruması altında bulunalar». İKOMOS General assambleyası «bütün dünyanı böyle miras türüne zarar ketirüv insanlıqnıñ humanist ruhına ve onunın medeniy çeşitliligine tesir etecegini nazara alıp, ukrayın medeniy mirasını qorumaq içün bütün gayretlerni birleştirmege ve işbirlik yapmağa» çağırğan ve İKOMOS icraiy organından «kösterilgen bölgelerde medeniy mirasnıñ vaziyetini kontrol etüv maqsadınen YUNESKO ile sıqı işbirlikte vaziyetni monitoring etüvni temin etmege» rica etken.
Yazıq ki, Ukrayına hükümetinde cemaatçilikniñ gayretleri añlaşılmadı ve desteklenmedi.
2015 senesiniñ baharında, Ukrayına hükümetinden areketlerni beklemeyip, Ukrayına Milliy İKOMOS komiteti işğal altında olğan yarımadanıñ toprağından eki obyektni — «Antik Tavrik Hersones şeeri ve onunın horası» ile «Bağçasaray han sarayı»nı Havf altında olğan abideler cedveline kirsetüvni teşebbüs ete. 1972 s. Konventsiyasınıñ 11-nci maddesiniñ 4-nci bendi ile közde tutulğan Havf altında olğan abideler cedveli veyran olunuv havfı altında olğan medeniy ve tabiıy obyektlerni, hususan insan faalligi neticesinde, qurtarmaq maqsadını taşıy. Ancaq nevbetteki 2016 senesi Bütündünya mirası komitetiniñ 40-ıncı sessiyasında (İstanbul ş., Türkiye) ukrayın meselesini kün tertibine kirsetüv cehitleri başlandı.
İlerleme yalnız 2018 senesiniñ başında körüldi, 19 yanvarda YUNESKO işleri boyunca Ukrayına Milliy komissiyasınıñ Qırımda medeniy mirasnı qoruv meselelerine dair mahsus tematik toplaşuvı keçirildi. Bir qaç sene içinde ilk kere hükümet strukturalarınıñ qandaydır ardıcıllığı ve uzlaşuvı belgilendi ve «işğal altında olğan Qırımda medeniy mirasnı qoruv boyunca tedbirler planını işlep çıqarmaq»; «YUNESKO General direktoru adresine rus işğalci häkimiyetiniñ Qırımda, o cümleden Bağçasaray han sarayı toprağında geniş miqyaslı qanunsız işlerni geçirüvi neticesinde Ukrayına medeniy mirasınıñ saqlanuv vaziyeti aqqında mektüp yollamaq»; «işğalci häkimiyetniñ Bağçasaray han sarayını güya «restavratsiya işleri» geçirüvi neticesinde veyran etüvine dair Rusya Federatsiyasına protest notasını yollamaq» kibi har bir konkret idareniñ selâhiyetleri küçü ile kollegial uzlaşuvsız yerine getirilmeli olğan qararlardan ğayrı, toplaşuv qazançlarına böyle teklifler de kirdi: «Frantsiyadaki Ukrayına Sefirhanesinde YUNESKO Kâtipligi, İKOMOS, İKKROM vekilleriniñ, YUNESKO aza devletleriniñ daimiy heyetleriniñ, jurnalistlerniñ ve cemaatçilikniñ iştirakinen Qırımda medeniy mirasnı qoruv meselelerine dair, o cümleden Bağçasaray han sarayı boyunca malumatlandırıv tedbirini teşkil etüv»; «cemaat dinlevlerini ve ekspert meslehetleşmelerini geçirüv»; «Qırımda halqara monitoring missiyasında (missiyalarında) tiyişli mütehassıslarnıñ iştirak etüvi boyunca halqara ekspert muhitlerinde meslehetleşmeler geçirüv».
Bürokratik protseduralarnıñ bitmesini sabırnen beklemege mecburmız, ve Rusya Federatsiyasınıñ Ukrayınağa qarşı cenkiniñ eñ başında ekspertlerniñ dar muhiti içün aşikâr olğan şey bu meselede devlet siyasetini şekillendirgenler ve halqara teşkilâtlarda tiyişli qararlarnıñ qabul etilmesine tesir etecekler içün de aşikâr olacaq. Abidelerni qoruyıcı ekspertler içün ise Qırım toprağında bulunğan medeniy obyektler aqqında pozitsiyanı dünyada açık beyan etmege, olarnı saqlav, veyran olunuvnıñ ögüni aluv ve gelecekteki coyulmalarnı engellemek içün bütün mümkün vasıtalarnı ve resurslarnı seferber etmege ögrenilgen şeydir.
Ukrayına medeniyet fondunıñ qoltutuvınen.