Kral ve han¶
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svitlıtsâ» gazetası, 2018 sene, 49-ıncı sayı
Sıq-sıq tarih ironiyası komik tus ala, amma bazıda o qara da ola bile. XVIII asır soñunıñ, büyük devirniñ parlaq soñunıñ eki tarihiy şahsiyeti, öz tebaasını altın ve imtiyazlarğa deñiştirip, öz monarhiyalarını yaşap keçken eki hükümdar. Olarnıñ dinleri farqlı edi, olarnıñ devletleri tarihiy ceetten bir-birinen duşmanlıq ete edi, şimdiki vaqıtta ise olarnıñ idaresi astında olğan topraqlar Ukraina terkibine kirdi. Soñki leh kralı ve soñki qırım hanı — olarnıñ taqdirleri pek meñzeş olıp çıqtı…
Stanislav Ponyatovskıy 1732 senesi ocaq ayınıñ 17-sinde Beresteyşçinada doğdı, yahşı tahsil aldı, Ğarbiy Avropada çoq seyahat etti. Yigirmi yaşında seymde çıqış yapıp, yüksek oratorlıq hünerini kösterdi. Peterburgda diplomatik hızmette bulunğanda, 23 yaşında altı seneden soñ İkinci Yekaterina imperatriçası olacaq genç büyük knâginâ Yekaterinanıñ lütfuna nail oldı ve onunıñ oynaşı oldı.
«Bu qırım dofeni — tatarlarnıñ eñ nezaketlisi; dülber, aqıllı, tatarçasına degil, yüksek tahsilli, şiirler yazıp kete, episini körmege ve bilmege istey. Episi onunı sevdiler. O bir de bir spektaklni qaçırmay», — imperatriça İkinci Yekaterina Volter ile mektuplaşuvında kelecekte soñki qırım hanı olacaq genç qalğa Şahin Geraynı böyle tasvir ete edi.
Şahin Geray
Geraylar soyundan kelgen Şahin Adrianopolda (Edirnede) doğdı, gençliginde Avropanı ziyaret etti, fransız, rus, yunan, italyan ve türk tillerini bile edi. Küçük Kaynarca muaqavelesinen öñde kösterilgen Qırım hanlığınıñ müstaqilligi ilân etilgen soñ onunıñ hükümdarı Devlet Geray oldı, Şahin ise qalğa unvanını aldı. Diplomatik missiya ile Peterburgda bulunuvı, imperiyanıñ yüksek şahıslarınıñ lütfı onunıñ dünyabaqışına tesir ete, böyleliknen, evge qaytqan soñ Şahin Qırımda rus tesiriniñ reberi ola. Aynen Rusiye onunıñ hanlıq iyerarhiyasında yükselmesine yardım etti, Şahin Qubannıñ noğayları başına keçmege, soñra ise 1777 senesi — Bağçasaray tahtına oturmağa muvaffaq oldı.
Ponyatovskıy bunı istedi ya da istemedi, amma hükümdar tacını almaq oña da nasip oldı. Ve yine İkinci Yekaterinanıñ hımayesisiz degil: 1764 senesi seym Stanislav Avgust Ponyatovskıynı Rzeczpospolita kralı etip saylay. Yañı kral devlet ayatınıñ bütün saalarında ıslaat yürütmege başladı: harbiy taktikanı kün tertibine qoyudan tutmış din serbestligi ve qanun çıqaruv faaliyetiniñ esaslarına qadar. Onunıñ idaresi vaqtında Rzeczpospolita Konstitutsiyanı qabul etti ve ölüm cezasını lağv etti, bunıñ neticesinde qan ise çoq ziyaade döküldi.
Şahin Geray Qırım hanlığını rus tarzında ıslaat etmege başladı, bu çeşit saalarğa tiydi — idareviy-başqarıv saasından tutmış soñki Peterburg modasına uyğun urbalarğa qadar. «Rus modası» meyllerinden biri de muhaliflerniñ acıqlı idamları oldı. Neticede 1780 senesi evvelâ noğaylar Şahin Gerayğa boyun eğmege red ettiler, kelecek senesi ise Qırımdan olğan mırzalar hatırlanğan Peterburgğa qadar hanıñ acıqsızlığı ve adaletsizligi üstünden şikâyet bile ettiler, amma şikâyet köz ardı etildi, bundan soñ 1782 senesi isyan neticesinde Şahin tahttan tüşürildi, han tahtında ise qısqa vaqıtqa Şahinniñ qardaşı Bahadır Geray oturdı, isyanı bastırmaq içün Şahin tarafından yollanğan han gvardiyası bile özü isyancılar tarafına keçti. Şahin Geray Bağçasaraydan Rusiye tarafından işğal etilgen Keriçge qaçmağa mecbur oldı.
Deñişmelerden memnun olmayan muhafazakâr leh şlâhtası rusmeyilli kralğa qarşı çıqtı. Hususan, Bar konfederatsiyasını teşkil etti, আসলে ise memlekette vatandaş cengini başladı. Bu silahlı çıqış pravoslav ealisini qorçalav ve qanunıylıq ile nizamnı yerleştirüv bahanesinen rus ordularınıñ istilâsını teşviq etti. Konfederatlar utançlı mağlubiyetke uğradılar, Rzeczpospolita özü ise ğalipler-devletler arasında bölündi.
Bahadır Geray İstanbullan yardım istedi, Türkiye ise Kefede daa bir, «öz» qırım hanını ilân etti, qısqa vaqıtqa olsa da — Mahmud Geraynı. O zaman Şahin Yekaterinağa müracaat etip, yardım soradı, rus imperatriçası ise, elbette, «tatarlarnıñ eñ nezaketlisine» yardım etti — eki polk Or Qapı vastasınen kirdi, iç bir qarşılıqqa uğramayıp, bir atışsız Qarasuvbazarnı aldılar, daa bir polk ise Qubanğa ketti. Han Şahin Bağçasaray sarayına qayttı, amma qısqa vaqıtqa — ceza araddan tış büyük oldı, er vaqıttagı kibi. Rusiye kelecek senesi ondan episini tartıp aldı.
Stanislav Ponyatovskıy
Çariçalarnı sevmek qolay degil: iktidarlı oynaşı Ponyatovskıynı aslında evlenüv aqqından mahrum etti; qonşu devletlerge geniş tesir imkânlarına sahip olup, Ponyatovskıynıñ yüregine başqa namzetlerni bermemek içün diplomatik ve iktisadiy bütün gayretlerini sarf etti. O qanunıy varislerni qaldırmadı. Yekaterina Ponyatovskıynı Lehistanğa da qısnadı — ve ondan krallıqnı tartıp aldı, leh halkını devletçilikten uzun vaqıtqa mahrum etti. Kral razı oldı. Öz vatanı vefat etkende, o Peterburgda ömür geçirmege qaldı ve 1798 senesi vefat etti, anda da krallarğa layıq hürmet ile defn etildi.
Şahin Geray 1783 senesi tahttan vazgeçti. Qırımnıñ yañı sahipleri oña Merkeziy Rusiye içerisinde başqa bir yerde yaşamağa devam etmege azimnen tavsiye ettiler. Azimlik er seneki 200 biñ rublelik «pensiya» ya da sabıq hanı zincirler içinde Qırımdan mecburiy sürgün etüvden ibaret edi. Evvelâ Şahin Taganrog, Kaluga, Voronejde yaşadı, amma 1787 senesi Türkiyege köçti. Anda onunı Rodos adasına sürgün ettiler, qısqa vaqıttan soñ ise idam ettiler.
24 seneden soñ türk donanmasında «Şahin Geray» fregatı hızmetke girdi — meraklısı şu ki, evvelâ onunı öldürdiler, soñra ise onunıñ şerefine yelkenli gemini adlandırdılar. 1806-1812 ss. cenginde, tam olarak 1811 senesi, fregat ruslarnıñ trofeyi oldı. Daa da meraklısı şu ki, Qaradeñiz donanması terkibinde sabıq hızmetini gemi aynı o ad tübinde devam ettirdi.
Ponyatovskıy öz ömründe büyük bir kütüphane topladı, o vefat etken soñ kütüphane Kremenets litseyine berildi. Lâkin 1830 senesindeki isyan sebebinden Kremenetstekı litsey qapatıldı, yerine ise imperator akimiyetiniñ qararınen Mukaddes Vladimir adına Kiyev universiteti tesis etildi, kütüphane ise oña keçirildi. XX asırnıñ başlarında ise soñki leh kralınıñ kütüphane kitaplar toplamı Vernadskıy adına Milliy kütüphaneniñ mülkü oldı.