Qırımdan — Yağmur deñizine
Qırımnıñ Kosmosı araştıruv ve özleştirüv tarihiy faqtları.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2017 senesi, çıqış № 15
Kim bunu düşünüp tapqanını bilmeyim, amma «Lunohodnıñ» ögündeki eki telekamera daiyce dizayner qararı edi — olar meraqlı, diqqatli ve biraz ğamkın közlerge beñzey ediler, olar bu maşinağa insanğa beñzer sıfatlar bere ediler. Bu maşinanıñ sanki canı bar edi, ve eger sovet kosmonavtikası 1970-nci yıllarnıñ başına endi maqtanacaq bir şeyi qalmağan olsa, «lunohodçıq» basitçe insaniy sevgi doğura edi.
1957 senesi PS-1, dünyada birinci suni seyare, beklenilmeden orbitağa uçqanda, onıñ peyda oluvı tek Soğuq cenkdeki hasımlar içün degil, tek vergileri nereye kete dep bilmege aqqı olmağan SSCB vatandaşları içün degil — olar içün basitçe sürpriz degil — MUCİZE — olğan radiotarmaqtan kelgen kosmos başarıları aqqındaki haberler, çünki olar olarnıñ aciz yaşayışına mana ve aqlanma bere edi. Teknolojik ceetten tek qıtaara arası R-7 raqetasınıñ — Nyu-York ve Bostonnı yoq etmek içün meqsüd etilgen — yan neticesinden ibaret olğan suni seyarelerni fırlatuv propagandacı effekti Kremlin yolbaşçıları içün de beklenilmegen ediye oldu.
Sanki provideñtsiya özü olarğa kommunistik sistemanıñ yañı, daha cazibeli suretini yaratuv imkânını bere edi. Ve soñra alıp ketildi…
Endi ya da hiç bir vaqıt¶
Öz inauguratsiya nutqında Con Kennedi Sovet Birligine Kosmosnu birlikte araştıruvnı teklif etti, amma buña cevap olmadı — Hruşçövnıñ Quyaş sistemasına nisbeten başqa planları bar edi. Ve mına 1961 senesi aprel 12-de Gagarin yer sakinleri arasından birinci olaraq Kosmosğa uçtı, 1961 senesi mayıs 25-te ise prezident Kennedi AQŞ Kongressine mesajında şöyle ilân etti: «Endi büyük adım atılacaq vaqıt, Ameriqanıñ daha ulviy yañı rolü içün vaqıt, ameriqan ilminiñ Yerdeki kelecegimizge açqıçnı bermek kerek olğan kosmos başarılarında alğa çıqacağı vaqıt keldi... Men bu milletniñ büyük maqsadğa — insannıñ Ayğa qondurıluvı ve onıñ sağ-salim Yerge qaytarıluvına daa bu on yıllıqnıñ soñuna qadar — irişüv vazifesini üstüne alacağına inanım».
Kennedi bunu aytqanda, bilmey edi ki, bundan bir yıl evel, daa 1960 senesi iyün 23-te, SSCB ükümeti insannıñ Marsqa uçuvı programmı aqqında № 715-296 Qararını tasdıqladı, oña köre start 1971 senesi iyün 8-de olması kerek edi, qaytış ise 1974 senesi iyül 10-ğa planlaştırıla edi. Tarihlernıñ doğruluğını seyyarelerniñ yerleşüvi ve kök mehanikası qanunları belgiley edi, olarğa qarşı meşhur hruşçövlük volüntarizmniñ bile bir şey yapıp olmasına imkân yoq edi. Endi ya da hiç bir vaqıt — o kosmos planlarınıñ cüretligi bugün de şaştıra. On yıl içinde insanğa seyyareler arasında yolculıq etüvge imkân berecek prinsipial yañı tehnologiyalarnı yaratmaq kerek edi.
TNA — signallarnı qabul etken radioteleskop
«Ayda toz yoqtır. Korolyov»¶
Ay Sergiy Korolyovnıñ strategik maqsadı degil edi. Bu faqt, Baş Konstruktornıñ vaqıtsız ölümi kibi, SSCB-niñ ameriqalılarnen kosmos birinciligi içün yarışında soñraki bozğununıñ eñ müim amiline çevirildi. AQŞ-ta Ayğa uçuv programmasını Verner fon Braunnıñ üstüne qoydılar; eski «V-2» raqetasınıñ işlep çıqarıcısınen birlikte Ameriqada 1945 senesinden soñ Almaniyadan çağırılğan yüzden ziyade meslekdeşi çalışa edi.
Ay Korolyov içün — ulviy seyyareler arası programmada tek bir adım edi. Mars daha çoq cazibeley edi. Şübhesiz, fevqalâdde strateg istedadı ve açıq sistemalı düşüncesinen mevhub olğan Baş Konstruktor on yıllar ileri köre edi:
«Eki-üç kosmonavttan ibaret ekipaj ile Aynıñ etrafından uçuv;
Kosmos uçuv apparatınıñ Ay etrafında orbitağa çıqarıluvı, Ayğa endirüv, onıñ yüzüni araştıruv, Yerge qaytış;
Topraqnı, relyefni araştıruv maqsadınen Ay yüzüne ekspeditsiya yapmaq, Ayda araştıruv bazası içün yer saylav ile izlev alıp baruv;
Eki-üç kişilik ekipaj ile Mars, Veneradan uçuv ve Yerge qaytış;
Mars ve Venera yüzüne ekspeditsiyalar yapmaq ve araştıruv bazası içün yer saylav;
Marsta araştıruv bazaları qurmalıq ve Yer ve seyyarelernen transport bağlantıları alıp baruv;
Quyaş etrafındaki fezanı ve sistemanıñ uzaq seyyarelerini (Yupiter, Saturn ve saire) araştıruv içün avtomatik apparatlarnı fırlatuv».
Bu plannı Korolyov 1962 senesi yazğan edi!
Astronomlarnıñ faraziyesini — bizim tabiy seyaremizniñ qalıñ, belki bir kilometrlik toz tabaqasınen qaplı olğanı aqqında — Ayğa uçmadan tesdiqlemek mümkün degil edi, ve Yerge eñ yaqın kök cisiminiñ her hangi — insanlı ya da avtomatik — araştırıluvını bu añlaşılmadan planlamaq mânâsız edi. Biri-birinden bağımsız olaraq SSCB ve AQŞ-ta ilim adamları atda patlavnıñ toz bulutı köterecekmi ya da yoqmı baqmaq içün Ay yüzünde atom bombasını patlatmağa teklif ete ediler. Bahıs nihayet anekdotqa qadar yetişti. Korolyovğa tartışmalar tamamen toydı ve o kâğıtqa buyruq yazdı: «Ayda toz yoqtır. Korolyov». Aydın oldı — yanılmağan.
Map-small — qonuv modulı Luna-17 — Lunohod-1 tarafından yapılğan veda fotoğrafiyası
«Qırmızı kosmosun» zaferleriniñ ulviyeti ve bozğunlarnıñ derinligi¶
Korolyovnıñ eñ büyük hasımları (ve raqibleri) Volodımır Çelomey (Korolyov kibi, Kiyiv politehiniñ bitivçisi), sibiriyalı Mihail Yangel (dedesini Çernigivşçınadan Sibirge surgun etken ediler) ve raqeta motorlarınıñ dahisi odessalı Valentin Gluşko edi. Olarıñ episi seçilgen şahıslar edi, ve Korolyov olar arasından seçilgen irade sıfatlarınen farqlana edi, olar ise mühendislik mütehassislığından üstün ola edi. Bu em «qırmızı kosmosun» zaferleriniñ ulviyetini, em de bozğunlarınıñ derinligini şartlandıra edi.
Bu bağlantıda eski KB «Cenubiy» alğa barğan adamı Oleksandr Levenkonıñ fikirlerini ayttıracağım: «Korolyov kosmos saasınıñ yolbaşçıları içün — direktorlar, baş konstruktorlar içün — avtorite, men ise mühendisim. Mına, Korolyov Verner fon Braundan nenen farqlana edi? Olarıñ tecrübesini degil almanlar, o çıp-çıt qollarınen ögrengen edi. Ve mühendis olmadığından tek teqrarlap, kemâlleştirip olabildi».
Çelomey ağır raqetanıñ öz husisiy proyeyini teklif etti. O Yuriy Kondratyuk tarafından teklif etilgen uçuv sxemasından boyun avdurdı ve tikden-tik Ay yüzüne qonacaq ve ondan uçacaq quvetli raqeta ve kosmos gemisini teklif etti. Yangel yolbaşçılığındaki Dnipropetrovsk KB R-56 raqetasını teklif etti. Amma er eki proye kâğıtta qaldı, Korolyov işlep çıqarğan N-1 raqetasına ise yeşil ışıq berildi.
N-1 1971 senesi iyün 8-de startı kerek olğan Ağır Seyyareler arası Gemisiniñ fırlatıluvı içün işlep çıqarıla edi, raqetanıñ birinci fırlatıluvı 1965 senesige planlaştırıla edi, amma kerçekten raqeta (ve başarısız) 1969 senesi fırlatıldı, soñra kene ve kene — ve böyle dört kere uçuşta patladı. Partiya yolbaşçılığı saanıñ alnına ameriqalılarnı Ayda ileri keçüv vazifesini qoya edi, amma qararlar (er manada) başarısız oldu. Söz Oleksandr Levenkoge: «Mına yarım asır evel birqaç ekspeditsiya ile Ayğa irişildi.
Ay raqeta-taşıyıcısı içün alman mühendisleri dünyada eñ quvetli sıvı raqeta motorını yarattılar, ve o aldatmadı. Korolyov sxem qararını saylap aldı, onda sovet Ay raqetası N-1-de bir vaqıtta 42 yanma kamerası çalışa edi, yanacaq berüv sistemalarınen ki olar hususiyetlerine köre uçuş şaraitlerinde uyuşmay ve rezonans ve patlama sebebley ediler. N-1-niñ start pozitsiyasında birinci patlavından soñ ameriqalılar öz taziyelerini yolladılar. Elbette, eger S.P. Korolyov ölmegen olsa edi, işni insaniy qurbanlar, özünden keçüv emegi ve coşqunlıq yolınen müsbet soñğa yetiştirecek ediler…».
«İnsanlıq Yerde ebed qalmayacaq…»¶
Avtomatik zondlar Korolyov içün tek Kosmosun tintüvçileri edi, insanğa yol açqanlar. O Tsiolkovskıynıñ felsefiy yol kösterüvlerine qatiy inana edi: «İnsanlıq Yerde ebed qalmayacaq…». Başqa fikirlerni insansız seyyareler arası apparatlarnıñ baş konstruktorı Georgiy Babakin tuta edi, o yapamayacaq apparatlarğa bir vazife bilmey dep söyley edi.
«Lunohod» programması başta Korolyovnıñ kosmonavtlarnıñ Ayğa uçuv programmasınıñ parçası edi. Ayarabalar «Soyuz-LK» gemisiniñ qonuv modulınıñ qonuv meydançıqlarını saylamaq, kosmonavtnı Ay boyunca taşımaq kerek edi (sovet proyeyi, ameriqalıdan farqlı olaraq, eki degil tek bir kişiniñ endirülüvini közde tuta edi). Amma N-1 ümitlerni aqlamadı. Hruşçövnı 1964-te «volüntarizm» dep felsefiy formulirlemenen pensiyağa «yolladılar», Korolyov 1966-da operatsiya masasında öldü, o arada ise ameriqalılar birinci birleşmeni gerçekleştirdiler, fon Braun işlep çıqarğan olar«Saturn»ları başarınen uçtı.
Sovet kosmonavtlarına «burjua» astronavtlarını Aynıñ etrafından uçuvda bile ileri keçmege başarılmadı. «Zond» olaraq bilinen programma insansız kosmonavtika saasında qaldı, gerçi kerçekten bunlar insanlı uçuvlarğa esaplanğan gemiler edi. 1968 senesi ekipaj endi tayinlanğan edi: Valeriy Bıkovskıy ve Mıqola Rukavışnikov «Zond-7»de uçıp Aynıñ arka tarafına birinciler olaraq baqmaq kerek ediler. Amma yolbaşçılıq riskke cesaret etemedi. Kosmonavtlarnıñ ayatı içün ğamdan ayrı — basitçe Volodımır Komarovnıñ elâkinden soñ daha bir facie sovet propagandasınıñ faydasına degil edi.
Lunohod 3
Ve atda kosmos poligonı¶
Bizim doğma Qırımımızı sovet devrinde bütün Birliq içün emen-emen nümüne yapmağa tırışa ediler: «Em şifahaneler, em de zavodlar, em de ambarlar»… Ve atda kosmos poligonı. 1959 senesi Kosmosdan berilgen Aynıñ arka tarafınıñ birinci suratleri Simeiz observatoriyasınıñ antenasında qabul etildi. Yevpatoriya uzaq kosmos bağlantısı merkezi SSCB-niñ bütün seyyareler arası programması ile çalışa edi.
Ayarabanıñ prototipi de Qırımda sınaldı. Onıñ işlep çıqarıcılarından biri Yuriy Zaretskiy (Markov edalığınen kitaplar yazğan) poligondan öz tesirâtını hatırlay edi: «Bizim bir daqiqağa tilimiz tutuldı. Böyle vayşiy manzaranı bizden hiç biri daa körgemegen edi. Çuqurlar, hendekler, tranşeyalar, taş parçaları, çaqıl duvarları, qum bayırları. Taş, qum, çaqıl, kaldırım taşı yığınları arasında yapayalnız ayaraba tura edi. Avtomobilci yüregim sıqıldı: maşinağa yazığım keldi». Amma işlep çıqarılğan maşina bütün sınavlarnı dayandı: emen-emen tik bayırlarnı aşa ve improvize kraterlrden çıqa edi.
1969 senesi yaqınlarda sır olğan MRU doqladında Qırımdaki kosmos merkezi aqqında o Aqmescitten (Simferopol) şimaliy-ğarbqa 11 mil mesafede yerleşkeni qayd etile edi. On bir deñiz mili — yigirmi bir kilometre, yani söz Aqmescit rayonındaki Şkolnoye qasabasından bara.
Tamam mında, Şkolnoyede, ayarabalarnı idare etkeni baza yerleşken edi. Bu vazife içün Kosmos ordularınıñ (o vaqıtta teşkilât ceetten Strategik maqsadlı Raqeta ordularına bağlı olğan) zabitları saylana edi. Dünyada birinci seyyarearaba sürücileri içün mecburiy şartlardan biri, acayip olsa da, transport sürücilik tecrübesiniñ olmamağı edi. Başqa kök cisimi üstünde areket etken ve signalları Yerge keçikmenen kelgen apparatnı sıfırdan idare etmekni ögrenmek daha yaqşı dep sayıla edi.
«Lunohodlarnıñ» taqdiri¶
Birinci «Lunohod» 1969 senesi fevral 19-da fırlatıldı, lâkin raqeta avariyası sebebinden elâk oldu. Aynı seneniñ iyülünde ameriqalılardan eger birinciliqni degil, atda bir şeyni qoparmaq içün ümitsiz, başqa türlü aytmaq mümkün degil, teşebbüs yapıldı. Bugün az kim bile ki, «Apollon-11» ile bir vaqıtta Ayğa «Luna-15» stantsiyası — Ay toprağınıñ nümünelerini alıp Yerge ketirmek kerek olğan kosmos avtomatı — startladı. Sovet Birligi Armstrong ve Oldrinniñ topladığı taş yığınınen bir vaqıtta biraz regolit almağa umut ete edi. Amma bu teşebbüs de bozğunğa oğradı. Avtomat buzuldı, ameriqalılar zafer qazandı, sovet robotuna ise topraqnı Yerge tek kelecek senesi ketirmege başarıldı.
Aynı 1970 senesi birinci avtomatik seyyarearaba da Ayğa atıp olundı. «Lunohodnıñ» eki nöbetçi ekipajı teşkil etildi: Mıqola Yeremenko ve İgor Fedorov (komandirler), Gabduhay Latıpov ve Vyaçeslav Dovgan (sürüciler), Kostyantin Davıdovskıy ve Vikentiy Samal (şturmanlar), Leonid Mosendzov ve Albert Kojevnikov (bort mühendisleri), Valeriy Sapranov, Mıqola Kozlitın (dar yönelişli antenna operatorları), Vasıl Çubukin (yedek sürücisi ve operator). Soñra, 2012 senesi, Ay haritasında kraterler «Lunohodnıñ» ekipajı azalarınıñ adlarınen adlandırılacaq: Vasya, Kostya, Valera, Leonid, Slava, Gena, İgor, Vitya, Albert, Kolya ve (Mıqola ekev olğanı içün) Nikolya.
Tamam Leonid krateriniñ yanında ebed turaqta çalışıp bitirip qaldı birinci «Lunohod».
1973 senesi onıñ kiçik qardaşı «Lunohod-2» 42 kilometrlik marafon trassasını aştı.
«Qardaşlarnıñ» üçüncisine, Ay yolculığı 1977 senesige belgilengen, seyyareden uçmaq nasip olmadı, onıñ «qonuv» yeri — Lavoçkin adına KB muzeyidir.
İnsannıñ Kâinatqa barmağı kerekmi, ya da bizge yardım etecek avtomatik gemilernen olğan vaqıaiy vazifelernen çeklengen yaqşımı dep tartışmada noqta daa qoyulmadı. Amma er alda em insan, em umumen insaniy medeniyetimiz tek ileri areket etkence yaşay. Ve yuqarığa.