Mamay. Qırım zaporojetsı

Efsaneviy qazaq Mamayınıñ ayat yolı.

Yevgen Buket. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2016 senesi, çıqış № 42

1240 senesi moğol istilâsından soñ ukrain toprakları Cuçidler devletine (Altın Ordağa) kirdi. Tatar knyazleri rus topraklarınıñ irsi sahipleri oldılar, olardan yerli atamanlar topraklarda idare ete ediler, basqaqlar ise kelip o atamanlardan haraç toplay ediler.

Altın Ordanıñ eñ meşhur askeriy komandanlarından (temniklerinden) biri qıpçaq Kiyat neslinedeki Qırım emiri Mamay (1335-1380) edi. 1362 senesi avgustta o Litvaniyanıñ büyük knyazı Olgerdle askeriy-siyasiy ittifaq bağladı, bu soñuncığa Gök Suvlar altında Orda akimlerini yeñmege imkân berdi. Bundan soñ Mamaynıñ ordusı litvalılarnen birlikte ordacılar ve mosqovalılarga qarşı küreşti ve bugünki Ukrainanıñ topraqlarını olardan tam azat etti.

Kondaurov K.V. Manzara. (Step Qırımı. Şeyh-Mamay). 1917

Tarihiy şahıs¶

Serkerde Mamay Kiyat (1335, Solhat — 1380, Kefe) — 1359 senesinden Altın Ordanıñ askeriy komandanı, qıpçaq neslinden tatar temniki.

Şimaliy Qaradeniz boyı, Azaq boyı ve Qırımnıñ toprakları 1220-nci yıllardan Kiyat nesline ait edi. Mamaynıñ büyük babası Tuluq-Timur bu neslden Qırımnıñ birinci bilinen akimi edi. Mamaynıñ babası Alibek 1356 senesi Solhatnıñ (bugün — Eski Qırım) akimi edi.

Bu vaqıtta yañı Mamay han Canibek sarayında memur oldu. 1359 senesi kelecek han Berdibek onı beklyarbek — Altın Ordada hanlıqtan soñ eñ yüksek — mansıbına tayinledi.

1361 senesi Mamay özüni Altın Ordanıñ hanı dep ilân etti, bu resmi olaraq tanılmadı, çünki ananege köre tek çiñizid (Çıñğız Hannıñ evlâdı) bu ünvannı taşıyabilir edi.

Soñra tahtnı ele keçirmek teşebbüsiniñ başarısız oluvından soñ Mamay Özen boyı sakinlerini isyanğa kaldırdı. 1362 senesi avgustnıñ soñunda litva knyazı Olgerd ve qırım emiri Mamay Cuçidler sülâlesiniñ vekillerine qarşı yönelgen askeriy-siyasiy ittifaq bağladılar. Tamam o vaqıtta Mamaynıñ ordusu Azaqnı aldı, Olgerdniñ ordusu ise moğol-tatar akimlerini Gök Suvlar altında bozğunğa oğrattı. Altın Ordanıñ cenubiy qısmı üzerinde nezaret qurğandan soñ Mamay bütün quvetlerinen Aşağı İdilboyına ilerledi, onda kene orda paytahtı içün küreşke qarıştı.

1380 senesi Mamay litva knyazı Yagaylo ile añlaşma bağladı. Bu vaqıtta Sarayde tahtqa Tohtamış çıqtı, o bir yıl devamında Ordada qattı nizam qurdı ve mosqova knyazı Dmitriyge tizden oña yardımğa ordu yollamasını buyurdı, özü ise oña qarşı ilerledi. Başqa taraftan ittifaqçılar Mamay ve litva büyük knyazı Yagaylo bir-birinen birleşmege ileriley ediler.

1380 senesi sentâbr 8-de Kulikovo düzünde Mamay mosqova knyazı Dmitriy ile qarşılaştı. Soñuncınıñ ordusını mustaqil olaraq yeñmekke umut ederek, Mamay onıñnen çatışmalarnı başladı. Tohtamışnıñ tez yaqınlaşuvını bilip, çevirme içine tüşmemek içün qayttı ve stepke ketti. Eki aftadan soñ Mamaynıñ ordusu Qalqa özeninde (bugünki Zaporizye ve Donetsk vilâyetleri toprağından aqa) Tohtamışnen cenkleşti, bozğunğa oğratıldı ve Kefege qaçtı.

Onıñ elâki aqqında versiyalarnıñ birine köre, eski ittifaqçılar — genueztsiler Mamaynı Kefege almadılar, Solhatqa (Eski Qırım) ketken yolda ise onı Tohtamışnıñ bölükleri öldürdiler. Başqa versiyağa köre, Mamay Kefede öldürüldi, amma kene Tohtamışnıñ elçileri tarafından.

Beklyarbek Mamaynı izzet ile defn ettiler. Böyle han buyurdı. Bir versiyağa köre — QÖC Qırımnıñ Kefe (Feodosiya) ş. yanındaki Kirov (bugün İslyamteretsiy) rayonı Ayvazovskiy (evvelce Şeyh-Mamay) qasabasında. Qabirni (qurğannı) arheologiya ile meşğul olğan meşhur ressam İ.K. Ayvazovskiy taptı. Başqa versiyağa köre onıñ qabiri — Eski Qırım şeeri yanındaki Kemal-ata tepesidir.

Mamaynıñ ittifaqçısı olğan, amma onıñnen birleşmege yetişemegen litva knyazı Yagaylo ise Kulikovo düzünden qayta turğan Dmitriyniñ ordusını bozğunğa oğrattı, mosqova yük arabalarnı ele keçirdi ve yaralılarnen birlikte bütün askerlerni yoq etti. Tohtamış da Mamaynıñ ölümünden eki yıl soñ Mosqvanı aldı ve yaqtı. 1393 senesi mayıs 20-de ise polyak qıralı II Vladislav Yagaylağa yarlıq berdi, oña köre o ele keçirgen rus knyazlıqlarınıñ toprakları Litvaniyağa keçe edi.

Birinci Qırım hanı Hacı Geray de litvalılarnıñ vassalı edi. 1440 senesi civarında Şirin ve Barın kibi asilzade nesiller başında olğan qırımtatar aristokratiyası yañı litva büyük knyazı Kazimir Yagellonçıkqa Hacı Geraynı han tahtına oturtuv içün Qırımğa qoyuvermek ricasınen müracaat etti. Kazimir emigratsiyada yaşağan Hacı Geraynı Lidadan Kiyivge çağırdı, onda soñuncı bey elçilerinen körüşti, soñra ise olarnıñ refaqatında Kiyivden Qırımğa yolğa çıqtı.

Tatar şvaytasından tışqarı, Hacı Geraynı litvalı serkerde Radziviill refaqat ete edi. Tegene Şirin başında olğan Qırım beyleri ve murzaları Hacı Gerayğa öz akimleri dep ant ettiler, litvalı marşalok Radziviill ise onı litva büyük knyazı Kazimir Yagellonnıñ adından han tahtında tasdıqladı. Lâkin Hacı Geraynıñ oğlu — Meñli Geray litvalılarnen ittifaqnı bozdı ve 1478 senesi osmanlılarnıñ vassallığını qabul etti.

Mamaylar-Glinskiyler¶

Mamaynıñ evlâtları aqqında litva yıl-yazması şöyle söyley: «Ve Don cenginden soñ Mamaynıñ oğlu Mansur-Kiyat Knyaz üç şeer qurdı: Glinsk, Poltava ve Gleçenitsanı (Glinitsanı); Mansur-Kiyatnıñ balalarınıñ ise — kiçik oğlu Skider Knyaz at ve deve sürüsini tutıp Perekoplarga köçtü, büyük oğlu Oleksa Knyaz ise o şeerlerde qaldı».

Mansur-Kiyat tarafından qurulğan Mamaylar miras knyazlığı resmi olaraq 12 yıl — 1380-den 1392 senesige qadar — Büyük Litva Knyazlığı ile Tohtamış başında olğan Altın Orda düşmanlıq etkende mustaqil devlet olıp qaldı. Mamaylar Knyazlığı olar arasında tampon zona edi, gerçi faqtik olaraq baştan Büyük Litva Knyazlığına bağlı edi.

1390 senesi Kiyivde mitropolit Kiprian Oleksa Mamaynı vaftiz etti. O vaftizde Oleksandr adını ve Glinskiy knyazı ünvanını aldı. Tarihiy menbalarda Glinskiy soyadınen birinci olaraq 1398 senesi Oleksa-Oleksandrnıñ oğlu İvan Oleksandroviç añıla, o knyaz Daniel Ostrozkıynıñ qızı Anastasiya ile evli edi.

Mamaylar-Glinskiylerniñ nümünesine Orda hanları ve temnikleriniñ, yüzbaşılar ve onbaşılarnıñ başqa aqrabaları da eginidiler. Olar litva büyük knyazlarına hızmetke kirdi. Olarğa topraklar ve ünvanlar berildi. Böyle orda gruplaları Büyük Litva Knyazlığında yer sahipleri ve kiçik şlyahta aqlarınen yerleştiler.

1399 senesi avgustnıñ 12-de Vitovt başında olğan Büyük Litva Knyazlığı ordusınıñ Vorskla cenginde Altın Orda ordusından bozğunğa oğrağanı Mamaylar knyazlığınıñ topraqlarını harap etti. Tek 1420-nci yıllarda Mamaylar-Glinskiyler öz «irsi» mulklerine qaytalar.

Glinskiylerniñ vatanı bu devirde de mustaqil knyazlıqnıñ çoq sıfatlarını saqlay edi. Oleksanıñ evlâtları tezlikle Vorskla ve Sula basseynleriniñ emen-emen bütün toprağını, ve de sağ yalı boyı toprağını — Çigirin yanındaki Tyasmin özeni yalılarında, Smila yanındaki Taşlıq özeni, ve de Uman yaqınlarındaki Qoñılqa ve Dağ Tikıç özenleriniñ yalılarında ele keçirdiler. Olar eñ büyük magnatlarğa çevrildiler, bu topraklarnıñ ükümet idaresinde müim mansıplarnı aldılar.

XV asırda Mamay knyazlarını resmi litva vesiqalarında git-gide daha çoq Glinskiyler dep atay ediler. Amma Mamaylar knyazlığınıñ merkezi XV asırda Çerkassığa köçtü. Büyük Litva Knyazlığı terkibinde bu topraqnı Çerkas starostvası dep atamağa başladılar.

XVI asırnıñ ortasına qadar Glinskiy nesliniñ vekilleri ekseriyeti öz vesiqalarında Mamay soyadınen imza etmekni devam ete ediler. Şöyle ki, Kiyiv yıl-yazmasında añıla ki, XVI asırnıñ birinci çeyreyinde Kiyivniñ serkerdesı (voyevodası) İvan Lvovıç Mamay (Glinskiy knyazlarından) edi. Bogdan Fedoroviç Glinskiy, Çerkas serkerdesi (1488-1495), de nesil soyadı Mamaynı qullana edi. Tarihte o eski Mamaylar knyazlığınıñ ananesine köre qazaq dep atalmağa başlağan birinci «çerkas sıñır ordularını» teşkil etkeni ile bilire.

Bogdan Mamay-Glinskiy başında olğan çerkas qazaqları 1493 senesi birinci olaraq tam sesinen qırımtatarları tarafından yañı qurulğan Özibaşını (Oçaqovnı) aluv ile özlerini bildirdiler. O zaman Valahiyadan Qırımğa barğan mosqova elçisi Subota da soyuldı. Bu ordunıñ koşovıy atamanları — Mamaylarnıñ evlâtları ya da aqrabaları: Vışnevetskiyler, Rujinskiyler, Ostrozkiyler, Kosinskiyler, Daşkeviçler…

Mamaylar knyazlığınıñ toprağı, körüne ki, 1508 senesi isyanına qadar belirli birlikni saqlay edi, onda Mihail Glinskiy yolbaşçılığındaki knyazlar grupası Büyük Mosqova Knyazlığı ve Qırım Hanlığınıñ askeriy yardımınen öz topraqlarını ayrı devletke ayırmağa tırışa edi. Glinskiylerniñ çoqusı isyanda iştirak etmegen olsa da, topraqlarıñ belirli qısmı ükümet tarafından musadere etildi ya da doğrudan olmağan varisleri arasında parçalandı. Böylece, birinci Glinskiylerden miraq qalğan Mamaylar knyazlığı bar oluvını toqtattı. Amma sayıla ki, onıñ siyasiy sisteması ve öz-idaresi Zaporojye Ordusında saqlannndı.

Glinskiylerniñ gerbi

Qazaq Mamay¶

Özen boylarında yayılğan «Qazaq Mamay» resmi neredeki peyda olğanını doğru-doğru hiç kim bilmey. Cenk-banduraçı sıñır boyundaki Mamaylar knyazlığı sakinleriniñ birleşken sureti olaraq peyda olğan olabilir («mamaylar» dep, belki de, bu knyazlıqnıñ sakinlerini atay ediler). Amma daha çoq ihtimal ki, ata-qurucı — qazaqlıqnıñ qurucısı Mamay kultünı Şimaliy Qaradeniz boyunda tamam onıñ evlâtları — knyazler Glinskiyler yaydı.

Qazaq Mamay ukrain halqı içün o qadar simvolik figurağa çevirildi ki, isyanlar patlağanda mecburiy olaraq Mamay peyda ola edi. Gaydamaqlar arasında türlü vaqıtta Mamay soyadını ya da laqabını taşığan üç ataman bar edi. «Ataman Mamay» — Yaqıv Şçırıtsa — 1917-1921 seneleri azatlıq küreşleri devrinde Çerkaşçınada peyda oldı. Bugün de ATO saflarında er ukrainalı içün muqaddes olğan bu adnı qullanğan cenkçiler bar.

Eski Qırım şeeri yanında Kemal-ata tepesi, versiyalarnıñ birine köre — Mamaynıñ qabiri

Bir versiyağa köre Mamaynı QÖC Qırımnıñ Kirov (bugün İslyamteretsiy) rayonı Ayvazovskiy (evvelce Şeyh-Mamay) qasabasında, Kefe (Feodosiya) ş. yanında defn ettiler. Qabirni (qurğannı) arheologiya ile meşğul olğan meşhur ressam İ.K. Ayvazovskiy taptı. Başqa versiyağa köre onıñ qabiri — Eski Qırım şeeri yanındaki Kemal-ata tepesidir.

Mamay qurğanı

Resim aqqında¶

«Qazaq Mamay» — ukrain halqında fevqalâdde populyar olğan halq resimi. «Mamaylarnı» eski zamanlarda duvarlarga, qapılarğa, pencere qapaqlarnıa, sandıqlarga, arı qoşanlarına, qaplanğa, bez, ağaç, kâğıtqa ressam ete ediler. XVIII — XIX asırnıñ birinci yarısınıñ tahminen yüzge yaqın böyle eserleri saqlanğan; eñ eskisi XVIII asırnıñ başına tarihlanğandır, lâkin çoq araştırıcı olar XVII asırda ve daha evel de bar olğanını sayay.

Bu resimlerde plastik kanon saqlanğan, o şundan ibaret ki, qazaq yer üstünde «şarqça» («türkçe») ayaqlarını çaprazlap step ortasında emen ağacı altında otura, budaqlarında — ya da yanında yata — cenk levazımatları asılğan — tüfek, qılıç, yay, oqlar, tabanca, barut torbası, çanta, qap-qaçaq; «çıbuq-bürülçik» tüttüre ve «yol bandurası» (ya da qobız) çala; adette jupan ya da ton, kölmek, şalvar, sapyan çizme kiygen; artında — çevik at, yerge sançılğan neyzeye bağlanğan. Qazaq bandurada çalmağan, amma qollarını gögsünde hususiy jest ile tutqan resimler de bar.

Çoq kere halq ressamları eski nümünelerni esasqa alıp köçüre ve yañı tafsîlâtlar kirsete ediler, bu «Qazaq Mamay» resimlerini klassik ikonayazuvına yaqınlaştıra. Bu eserleriñ Ukrainanıñ bütün etnik toprağında (hususan Getmanlıq, Zaporojye, ve de Sağ yalı boyundaki Kiyivşçına ve Çerkaşçına topraqlarında), şu cümleden Don, Kuban, Sibir ve Uzaq Şarq yerleşikcilerinde fenomenal populyarlığı ukrain canı içün müim olğan ve nesilden nesilge berilgen, milliy hususiyetniñ esasiy çizgilerini belgilegen kodlanğan malümatqa işaret ete.

Resimlerde qazaq serkerleriniñ soyadları rastkelir — Maqsım Zaliznyak, Semen Paliy, Neçay, koşovıy Harko, Sava Çalıy; çoq kere bu ad birleşken, tipik olaraq çıqa: İvan Vasilyoviç Kutovıy, Gordiy Velegura, qazaq Bardadım, qazaq Şarpilo, qadimiy zaporojets, qazaq Bonyak, Homa. Daha çoq kere qazaq adsızdır — zaporojets, qırım zaporojetsı, zaporojye koşovıyı, qazaq — doğru can, qazaq-sıromaqa. Çoq resimlerde nazım yazıları bar, çoq kere epeyce uzun, olarda qazaq baqıcığa (seyirçige) müracaat ete ya da ayat aqqında tüşünür. Olarda ciddiy motivler acayip şekilde yumor ile, atda öz-ironiyanıñen birleştirilgen, suretni belirgin olaraq tolduralar.

Bugünge qadar resimniñ kompozitsion kanonınıñ kökeni aqqında tartışalar. Qazaqnıñ oturğan pozası (çapraz ayaqlarnen) Cenubiy, Şarqiy ve Merkeziy Aziya (Türkiye, İran, Moğolistan, Tibet, Hindistan, Yaponiya) halqlarınıñ sanatında — islam, buddizm ve hinduizm dinine kirgen — analogları bar. Bizim fikirce ise, bu kompozitsiya ödünç alınmağan, yerli kökeni bar. Qazaq Mamay sureti ukrain tarihiniñ umumen simvolı, qazaqlarnıñ efsaneviy atasınıñ suretidir. Bu surette qazaqlıqnıñ halq kanonizatsiyası olıp keçti: qazaq-banduraçınıñ resimi evlerde eñ izzitli yerde, çoq kere ikonalar yanında asılır edi.

«Bugünki Ukraina Entsiklopediyası»na köre