Kozu-baş: efsaneniñ qaytışı
Eşsiz alma çeşiti — kozu-baş.
Petro Volvach. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2018 senesi, çıqış № 7
"Mında olğan kibi almalar eali meskünlaşqan dünyanıñ hiç bir yerinde daha yoq. Bu sudaqlı almalar... müsk ve ambar kibi qoqa. Bu almalar avuç ölçüsündeki aq qutularğa yerleştirilip qırım hanlarına, sultanlarğa ve vezirlarge yollana. Olarnıñ güzelligi ve lezzeti uzun vaqıt yoğalmay, renki ve dadı deñişmey, olar sanki endi terçekten qoparılğandır. Qısqası, Sudaqtaki kibi almalar eali yaşağan dünyanıñ hiç bir yerinde yoq..."
Evliya Çelebi. Seyahatname. Qırım ve yaqın saaleri. 1678 s. (XVII asır türk seyahatçısınıñ eserinden parçalar).
Daa keçken asırnıñ 90-nci yıllarınıñ başında «Qırım sesi» gazetası ve İsmail Gasprınskiy adına cumhuriy kitaphane etrafında toplağan entuziastlar topluluğı (şu cümleden men de), Qırım bağçılıq stantsiyasınıñ ilim adamlarınen birlikte, qısqa müddet içinde yerli meyva ekinleriniñ aborigen çeşitleriniñ kollektsiyasını yarattı, çayır bağ ekimleri qalıntılarınıñ inventarizatsiyasını alıp bardı ve olarnıñ ekspeditsiya teftiştlemesini başladı.
O zaman bizge araştırma bağçılıq stantsiyasında yaratılğan kollektsiya ekilüvlerine bir neçe on yerli qadimiy meyva ekinleri çeşitlerini — esasen alma ve armutlarnı — qoşmaq başarıldı. Kollektsiyanı bir neçe fermer tesarrufatında ve amatör bağçıvanlarnıñ şahsiy bağlarında tekrarlap olundı. Bizge ayrıca Qırım bağları boyunca simirenko ekspeditsiyasınıñ materiallarını da canlandırıp unutuvdan qaytarmaq başarıldı. Olarnı biz «Tavriya» neşriyatında 1996 senesi ayrı monografik eser — «Qırımnıñ yerli qadimiy meyva ekinleri çeşitleri» — olaraq neşir ettik.
Lâkin, bir neçe kere vurğulandı ki, bizim toplulığımızğa, yazıq ki, eñ seçilgen alma çeşitlerinden biri olğan «Kozu-baş»nı tapıp aborigenler kollektsiyasına qoşmağa başarılmadı. Bu çeşit, Qırım bağçılığınıñ eşsiz bilicisi Levko Simirenko qayd etkeni kibi, daa XIX asırnıñ soñunda sanaiy ekilüvlerden yoq olmağa başladı. Alim, onıñ em ilim, em de sanaiy bağçılıq içün qıymetini közde tutaraq, onı yoğaltmaq qorqusını ifade ete edi.
Yazıq ki, bu qorqular aqlandı. Qırım sanaiy bağlarınıñ kene quruluvı devresinde bu çoq qıymetli çeşit yoğaltıldı. Ev yanı bahçelerden de yoq oldı. Ananeviy qırım bağçılığına, hususan çayır bağlarına ve yerli qadimiy çeşitlerge ölümcil zarbeni mosqova işğalcileri qırımtatar halqınıñ sürgün etilüvinden soñ birinci cenk artı senesi berdiler. O zaman tek bayazetli maddiy degil, ayrıca insaniy ve ruhiy medeniyet ve bu halqnıñ ilmi, ve de eşsiz ve öz-başına agrimedeniyet yoq etildi. Faqtik olaraq qırımtatarlarnıñ sürgün etilüvinen çayır bağçılığı, meyva ekinleri ve üzümnüñ yerli çeşitleri, ayvancılıqnıñ bütün saaleri elâk oldı.
Qırım bağlarında meşhur Kozu-başnı tapmaqqa bütün bizim tırışuvlarımız başarığa irişmedi. Bu çeşitni biz Bütün İttifaq bitki ösdirüv institutında ve Çerkaşçınadaki Levko Simirenko adına meşhur Pomologik kollektsiyasında topanğan dünya meyva ekinleri kollektsiyalarında da bulamadıq.
Lâkin entuziastlar qırım bağçılıq incisini tapmaq ümitini yoğaltmadılar. Olar daimiy olaraq qırım KHV (ZMI) vasıtasınen uzun ömürlü sakinlerge müracaat ete, vaqtınen epeyce yayılğan ve populyar olğan alma çeşitiniñ qırımtatar halqınıñ bağçılıq medeniyetiniñ parçası olaraq tapıluvınıñ müimlıgini añlata ediler.
Bu seneniñ eñ büyük Yañı Yıl ediyesi men içün bağçılıq qardaşım A. Serverniñ (soyad deñiştirildi — müel.) bizim grupamıznıñ azalarına yine de Bilogirsk (Qarasuvbazar) rayonında meşhur Kozu-başnıñ eski teregini tapılğanı aqqında haberi oldu. Ög-pomologik araştıruv kösterdi ki, tapılğan nümüne emen-emen bütün parametrlerge köre Levko Simirenko tarafından yapılğan Kozu-başnıñ yüksek professionallıqtaki tasviri ile kelişe.
Fırsat ile men dostlarımnı epeyce müim ve qıymetli ilmiy başarı ile tebriklep, tapqannıñ qırım bağlarına qaytışını tilemek isteyim. Umut eterim ki, biz eñ yaqın zamanda ukrain Qırımında bu çeşitniñ sanaiy ekilüvlerini yaratacaqmız.
Levko Simirenko «Pomologiya» eserinde saqlağan Kozu-baş almasınıñ tek illyustratsiyası
Malümat¶
Kozu-baş (Qozu başı)
Kozu-baş — körkemlü, büyük almadır. Şübhesiz, bu qırım çeşitleriniñ eñ yaqşılarından biridir. Qırımtatar tilinden terciümesi «qozu başı» demek. Lâkin meyvalarnıñ öz alâmetlerine köre qozu başına beñzeyen hiç bir şeyi yoq.
Kozu-başnıñ belirli toplulıqları tek Qarasuvbazar rayonınıñ bağlarında rastkelir, yani: Azamatı, Ceparı, Boboviç qardaşlarınıñ, Şışmannıñ ve başqalarnıñ bağlarında. Tek-tük Kozu-baş tereqleri ise emen-emen er tatar bağında, daha çoq eski ekilüvlerde rastkelir, çünki endi yañı bağlarda bu çeşitni hiç kim ekmey. Lâkin böyle ret etüv aqlanğanmı ve qırım bağçılığınıñ ilerileyişine şaatlıq etemi? Çünki öz tabiy (nişa) zonasında Kozu-baş nazlı Şafran (Parmen qışlıq altın) ile qaraştırılğanda daha çoq qazançlıdır.
Añlaşıla ki, eñ muvafıq tabiy şaraitlerni ve eñ yaqşı topraqlanı eñ yaqşı ve eñ qıymetli çeşitlerni ösdirmek içün qullanmaq kerek. Amma bizde böyle yerliklerin çoqmu? Tamam bunıñ içün yerli qırım çeşitleriniñ (Qandil Sinapndan tışqarı, belki) meyvaları daha nazik frantsuz çeşitinen qaraştırılğanda az sıfatlıdır.
Amma birinci çeşitler daha çoq adapte olğan ve, qaide olaraq, daha quvetli tereqlere sahipdir. Olarnıñ nazlı olmamağı ve dayanıqlılığı — bunlar yerli tatar çeşitlerinde hiç kimniñ şübhe etmegen sıfatlardır. Eger Kozu-baş ve bazı başqa aborigen çeşitler nihayet qırım bağlarından yoq olsa, yazıq olacaq. Kozu-baş aqqında söyleginde, onıñ yapıraqlarınıñ ve meyvalarınıñ almanıñ baş yoquş (infektsion) hastalığı — qoturnıñ (parşanıñ) — qarşısında yüksek dayanıqlılığını vurğulamaq kerek. Bu hastalıqnen meyvalar hiç bir vaqıt zararlaqmay. 1888 senesi yazda Ovaq bağı epeyce ilginç manzara taşıy edi.
O zaman bütün ğarbiy-avropa çeşitleriniñ meyvaları bu mantar hastalığınen tamamen zararlanğan edi ve çirkin körunüşte edi. O zamanda tek Kozu-baş öz temiz qırmızı kölmeginen şaştıra edi. Emen-emen aynı şekilde bu çeşitniñ meyvaları meyva qurdınen de zararlanmay, bu sebebden olar arasında qurtlu rastkelimey.
Körüne ki, Qırımda bu çeşitniñ emen-emen dört türü bar. Olardan ekisi O.G. Banglyarovnıñ Ovaqtaki bağlarında rastkelir. Olar daha çoq tereqleriñ ösmek hususiyeti ve bereketligi ile farqlana, meyvalarnıñ morfologik alâmetleri ve sıfatınen degil. Birinçileriniñ tereqleri piramidal tacğa sahip, meyvaları büyük ve tek-tek ya da çift-çift bağlana. Başqalarında — taç toğalaq ve olar bol bereketligi ile farqlana. Lâkin meyvaları daha kişik, daha yassı şekilde ve er birinde 3-4 daneden toplam-toplam bağlana.
A.A. Qırımnıñ bağında (eski Hamarito q.) daha eki çeşit türü rastkelir: Kozu-baş aq ve Kozu-baş çızğılı. Onıñ meyvaları tıştan Kalvil Qırmızığa beñzey.
Kozu-baş memnüniyetle eksport etile ve bu almanıñ bahası Sarı Sinap ile aynıdır. Meyvalarnıñ büyük ölçüsü sebebinden olarnı tarağa çoq kere üçten ziyade olmağan sırağa qoyalar. Aqmescit (Simferopol) uyezdiniñ bağlarında, «Cedvel»ge köre, 536 Kozu-baş teregı qayd etilgen.
Kitaptan: L.P. Simirenko. — «Qırımnıñ yerli qadimiy meyva ekinleri çeşitleri». — Aqmescit, «Tavriya», 1996, — S. 83-85. Tertip etici Petro Volvach.
Rus tilinden Petro Volvachınıñ terciümesi