Tez yoq olğan etnos

Tarihi Qırımda yaratılğan etnoslar arasında qırımçaqlar hususiy yer tuta.

← Ana saifege qaytmaq

Yaroslav Samovidets. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2016 senesi, çıqış № 39

Tarihi Qırımda yaratılğan etnoslar arasında qırımçaqlar hususiy yer tuta. «Qırımçaqlar» adı «qırımçaq-yahudiyler» dep tam adınıñ qısqartılğan variantıdır, o öz nöbetinde qırımtatar adı «yahudiler qırımça»nıñ («qırım nümünesindeki yahudiyler») kalqasıdır. XIX asırnıñ ekinci yarısında «qırımçaqlar» termini resmi vesiqalarda bu etnik grupanı belgilemek içün esasiy terminğa çevirildi (başta o yerli türk tilli yahudiy-rabanitlerni 1783 senesinden soñ Qırımda yerleşmege başlağan yahudiylerden farqlap belgilemek içün qullanıla edi) ve tek XIX asırnıñ soñunda — XX asırnıñ başında o etnonim oldu. Tamam bu devirge cemaatniñ etnik öz-öz-añlav protsessiniñ tamamlanması kele.

Kelip çıquv tarihinden

Araştırıcılar bir fikirge keleler ki, qırımçaqlar — bu yahudiy halqınıñ budaqlarından biri olıp, erken ortaçağ devirlerinden Qırımda şekillenmeye ve ayrıca inkişaf etmege başlağandır. Tarihiy yadkârlar yahudileriñ Qırım toprağında daa I asırda b.e. bulunğanına şaatlıq ete. Bospor padihlığı devrinde yahudiy cemaatleri Qırımda ve yaqın topraklarda belirgin olalar. Şöyle ki, fars coğrafiyacısı İbn-el-Faqih Samkerç (Tmutorokan, Taman yarımadası) şeerini «yahudiy» dep atay. Yahudileriñ toplanuv merkezlerinden biri Herson (ortaçağda Hersonesni böyle atay ediler) de oldı.

Hazar idare etüvi devrinde Qırımda yahudileriñ sayısı arta, buña esasen Hazar Qaganatında populyarlaşqan yahudiy dini sebebley, üstelik başqa devletlerden qaçqın yahudiyler mında yerleşmege başlay. Qırımnıñ ticaret imkânları XIII asırda yarımadanıñ inkişafında müim amil oldı, bu, hususan, türlü memleketlerden yahudiy-tüccar-larnı cazibledi. Yahudiy tüccarleri ve zenaatçıleri italyan vesiqalarında ve qırım genuez koloniyalarınıñ tüzügünde añıla.

Yani yahudiyler esasen Qırımnıñ müim ticaret merkezlerinde yerleşe ediler, meselen: Kefe (Feodosiya), Soldaya (Sudaq), Çembalo (Balıqlava), Vosporo (Keriç) ve saire. Üstelik, 1309 senesi Kefede sinagoga qurula. Yahudilerniñ Qırımda iqtisadiy inkişafı olarıñ medeniy yükselmesine yardımcı oldı. Avraham Qırıminiñ (yani Qırımlınıñ) «Sfat ha-emet» («Aqiqat tili», 1358) kitabı Qırım yahudilerinden saqlağan diniy mevzuda birinci original eserdir.

Genuez koloniyalarınıñ çökmesinden soñ qırım yahudileri yalı boyundaki yerlerden yarımadanıñ merkezine köçeler. XIV asırdan qırımçaqlarnıñ büyük qısmı Solhatta (Eski Qırım) yaşay edi, soñra — Qarasuvbazarda (Bilogirsk).

Qırımçaqlar ve qarayımlar

Qırım Hanlığı devrinde qırımçaq cemaatı Qarasuvbazarnıñ şarqiy qısmında Qara-su özeniniñ sol yalısı boyunca kompakt olaraq yaşay edi (XX asırnıñ başına qadar bu yerniñ «Qırımçaq tarafı» adı bar edi). Qırım yahudiy-rabanitleri ve qarayımları tatarlarnıñ quvetli medeniy tesirine oğray. İşaretli ki, bu devirde qırımçaqlarnıñ meşğuliyeti tatarlar tarafından esirge alınğan yahudileriñ fidye ile qurtarıluvı işlerinde aracılıq oldı. Artıq bu devirde yahudiy-rabanitler ve qarayımlar arasındaki farqlar aydın edi.

Bu cemaatlarnı farqlap belgilemek içün qırımtatarlarnıñ ağız tilinde husisiy sözler qullanılmağa başladı. Şöyle ki, yahudiy-rabanitler «zülyüflü çufutlar» (zülyüflü yahudiyler) dep atala edi, qarayımlar ise — «zülyüfsüz çufutlar» (zülyüfsüz yahudiyler). Körsetici ki, XVIII asırnıñ soñunda qırımçaq-rabanitler hanlıqnıñ yahudiy tebaalarnıñ umumiy sayısınıñ 25%-ni (tahminen 800 kişi), qarayımlar ise 75%-ni (2600 kişi) teşkil ete edi. Qırımnıñ yahudiy cemaatı bütün tarihiy inkişafı devamında daimiy olaraq başqa topraklerden kelgen yahudiyler ile doldurıla edi, olarnı yarımada em iqtisadiy perspektivalarınen, em de taqip etilüvlerden sığınaq olaraq cazibley edi.

Qırımçaqlarnıñ adetleri ve anaaneleri

Qırımçaq-rabanitler tatarlardan bir sıra adet ve anaanelerni alıp XIII asırdan itibaren türk tilli oldılar. Qırımçaqlarnıñ tili — bu ibrit-aramey leksikası ve fonetikasınıñ iştirakınen şekillengen qırımtatar tiliniñ bir variantıdır. Qırımçaq tili — bu esasen türk tilleriniñ qıpçaq grupasına ait etnolek. Nisim Levi Çahçır, qırımçaq müellifi, bu tilni «tatar tili» dep atay edi.

Qırımçaqlarnıñ yazma medeniyet yadkârleri «conqlar» (ibrit alifbesinen yazılğan qol yazma defterler, olarda esasiy duvalar ve folklor metinleri (masallar, atasözleri) yerleştirilgen), XV asırdan başlap bir sıra iş vesiqaları metinleri, muqaddes metinlerniñ qadim ibrit tilinden terciümeleri edi. İbrit XX asırnıñ başına qadar ibadetlerniñ, iş metinleriniñ, qabir yazılarınıñ, ilmiy ve teosofik eserleriñ esasiy tili olaraq qaldı. 1920-1940 seneleri qırımçaqlar latinicanı, 1945 senesinden ise kirilitsanı qullandılar.

Qırımçaqlarnıñ etnogenezinde Qırımğa yahudiy migratsiyasınıñ türlü dalğaları terkibinde kelgen ve XIV-XV asırlarda rabanitism — Eski Ahdname ve Talmudnı qabuı etken yahudiy dininiñ ceryanı — etrafında birleşken yahudilerniñ evlâtları iştirak ettiler.

Yerleşken yahudiy diniy-merasim sistemalarından tışqarı, qırımçaqlar bir sıra husisiy anaaneler de işlep çıqardılar. Meselen, qırımçaq qaali (qırımçaqlarnıñ duva evi böyle atala) şarqqa degil, ananeviy sinagogalar kibi, cenubqa — müslüman ibadethaneleri kibi — yönelgendir. İbadetler küne eki kere: sabağa ve aqşam keçirile. Duva zalanıñ içinde otırğıçlar yoq, bu sebebden inanğanlar korpe yazmenen töşelgen yer üstüne ayaqlarını çaprazlap oturalar. Diniy cemaatler yoqsullarğa yardım ile meşğul ola ediler, bu sebebden qırımçaqlar arasında dilençiler yoq edi.

Qırımçaqlarnıñ hususiyeti turmuş saasında da köre. XIX asırğa qadar çoq qadınlıq yayılğan edi. Patriarhat XX asırğa qadar ailenin esası edi. Qızlar 13-16 yaşında evleneler edi. Nikâh münasebetlerinde intsest icazet etile edi (meselen, dayı yegenini apağa alıp olabilir edi). Tul qadınlarnıñ ekinci kere evlenmege aqqı yoq edi, çünki dünya baqışına köre er ve apaqı ölümden soñ da ayrılmaz dep sayıla edi. Umumen qırımçaqlarnıñ turmuşı qırımtatarlarnıñ turmuşına çoq beñzey edi.

Qırımçaq etnosı içün felâket

XVIII asırda Qırımnıñ Rusiyağa qoşuluvından evel qırımçaq cemaatı tahminen 800 kişi teşkil ete edi. Rus İmperiyası devirine qırımçaqlarğa birinci zarbe kele. Meselen, XIX asırda iqtisadiy çöküv sebebinden qırımçaq cemaatı medeniy çöküv alında edi. Buña qırımçaqlarnıñ rus çarı I Oleksandrğa — aralarında rus tilini bilgen bir tek kişi olmağanı aqqında — müracaatleri şaatlıq ete. Yahudilerge nisbeten ayrımcı rus qanun çıqaruvı sebebinden peyda olğan iqtisadiy quvetlükler qırımçaqlarnı daha yaqşı yaşayış yeri izlemege ite. Böyle qırımçaqlar Qarasuvbazarnıñ tışına yerleşip Aqmescit, Kezlev ve sairede merkezler yarattılar.

1913 senesi qırımçaqlarnıñ teşebbüskâr grupası öz halqınıñ sayımını yaptı. Onıñ malümatlarına köre, yarımadada qırımçaqlar 5282 kişi edi, olardan erkekler — 2714, qadınlar — 2568. Ekinci Dünya cengi aldından SSCB toprağında tahminen on biñ qırımçaq sayıla edi, ekseriyeti Qırım toprağında yaşay edi. Qırımçaqlarnıñ tabiy inkişafı yarımadanıñ alman işğalınen kesildi, onda «yahudiy temizlikleri» çerçivesinde qırımçaqlarnıñ 80%-i ayvancasına öldürüldi. Bu qırımçaq etnosı içün tüzetilmez felâket oldı. Cenk soñrası Qırımda 700-750 qırımçaq sayıla edi. 1918 senesinden başlap sovet akimiyeti yıllarında qırımçaqlarnıñ mezarlıqları ve duva evleri yoq etildi.

1990-ncı yıllardan başlap büyük miqtarda qırımçaqlar İsrailge köçtiler. İngiliz tilli qırımçaq-emigrantlarnıñ eñ büyük cemaatı bugün AQŞ-ta yaşay.

XXI asırnıñ başında Qırımda qırımçaqlar 200 kişi edi, olardan tek bazıları qırımçaq etnolektine sahip, diniy anaane emen-emen tamamen yoğaltılğan.