Qırım cumhuriyeti: kimlerden ibaret ve onı kim idare ete
Tarixniñ sarmal olaraq inkişaf etkenini aytalar. Bâzı ceryanlar vaqıt keçkeninen tekrarlanuvı yaki devamı bile ola bile.
«Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2016 s., 51-inci çıqış
Tarixniñ sarmal olaraq inkişaf etkenini aytalar. Bâzı ceryanlar vaqıt keçkeninen tekrarlanuvı yaki devamı bile ola bile. Oquyıcılarımıznı 1925 senesi neşir etilgen maqalenen tanışmağa davet etemiz. Derdey bir asır keçti, amma Qırımdaki esnâslar aynı qaldı ve bu maqalede añılğan umumiy vaziyet zemaneviylikke çoq oşay. Malümatnı asıl tilinde beremiz.
Qırım cumhuriyeti: kimlerden ibaret ve onı kim idare ete
İnqilâptan evel Qırım yarımadasınıñ ealisi şimdiki kibi milliy mozaikanı teşkil ete edi, lâkin inqilâptan evelki vaqıtqa köre ayrı milletlerniñ sayısında pek büyük deñişmeler yüz berdi. İnqilâptan evel Ukrainalılar ve Ruslar Qırımda ealiniñ çoqusını teşkil ete ediler, mında Ukrainalılar nisbiy çoqluqqa saip ediler. Cenk, inqilâp, açlıq, yuqunclı hastalıqlar ve ilâhre neticesinde Qırım ealisiniñ sayısı umumiy sürette eksildi, bu eksilüv eñ çoq Ukrainalılarda aks etildi, çünki şimdi nisbiy çoqluqqa Qırım yerlileri, Tatarlar saiptir. Amma Qırım ealisiniñ umumiy sayısına köre olarnıñ sayısı pek azdır, çünki episi olıp sadece 23 fayız teşkil ete. Qalğan eali Ukrainalılardan, Ruslardan, Almanlardan, Yeudilerden**, Yunanlardan, Bulğarlardan, Çeherlerden ve başqa dürlü milletlerden ibarettir.
Malüm olğanı kibi, Qırım ayrı muhtar cumhuriyetni teşkil ete, amma etnografik, iqtisadiy ve atta etnik (Qırımdaki ukrain ealisi şimdi de salmaqlı yer ala) ceetten ait olğanı Ukraina terkibinde degil de, Rusiye Federativ Şuralar Cumhuriyetiniñ terkibindedir. Rusiye sotsialistik federatsiyası terkibindeki başqa inorod cumhuriyetler (yaki Ukraina terkibindeki moldovan cumhuriyeti) kibi Qırım da millileştirile, yani tatarlana.
Elbette, Qırımda qalğan bir qaç Tatarnıñ şimdi öz milliy, medeniy ayatınen yaşamağa başlağanına, tatar tiliniñ tolusınen vatandaşlıq aqlarına saip olğanına ve tek camilerde, mekteplerde, tatar avullarında degil de, şunıñ kibi Qırım Cumhuriyetiniñ ülke idarelerinde rus tilinen beraber tatbiq etilgen memuriyetlerde qullanıla bilgenine qarsı çıqmağa iç bir sebep yoq, onen şuralar qurultaylarında laf eteler, qanunlar ve qararlar çıqaralar, atta ülkeniñ 77 fayız ealisiniñ bu tilnen iç bir alâqası olmağan, yoq ve olmaycaq. Bunen beraber iç bir yerde ukrain tili körünmey, er alda Qırımdaki ukrain ealisi tatarlarğa teñ.
Añlaşılğanı kibi, bütün bu tatarlanuv qorqunçlı degil, o tek Qırım ealisiniñ tatar qısmınıñ içki medeniy ayatı ile sıñırlanacaq.
Tatarlarnıñ ealiniñ dörtte birini bile teşkil etmegen Qırımnı tatarlatmaq mümkün degildir. Amma şu tatarlanuv perdesi astında rus medeniyetiniñ faydasına qırım ealisiniñ denatsionallaşması devam etmekte, bu ilk evelâ ukrain ealisine ait. Aslında Qırım Cumhuriyetinde ep rus tili üküm süre, Qırımda Ruslar, belli bir miqdarda deñizciler, liman yerlerindeki ve hususan Aqyardaki işçiler, ve şeerlerdeki memurlar istisna olmaq şartınen, adeta yoq olmağına baqmadan. Bu arada, ğayıp olğan Rus gruppası aslında Qırım Cumhuriyetini idare ete ve bütün ülkege öz medeniy tamğasını ura.
Qırım Cumhuriyetiniñ qıyasla tatar hususiyetini köstermek içün, Qırım Merkeziy İcraiy Komiteti (MİK) reberligine Tatar Veli İbraimov tayinlengen, Halq Komissarları Şurası (HKŞ) reberligine ekinci Tatar — Deren-Ayerli tayinlengen, cumhuriyet uqumetlerinde de belki bir qaç Tatar bardır, amma bundan başqa Qırım Cumhuriyetiniñ bütün apparatı Ruslardan ve Yeudilerden*** ibaret. Neticede, devlet teşkilâtı şura sisteminde devlet organlarınıñ (MİK, HKŞ ve ilâhre) rolu ekinci derecelidir. Esas emiyetke Kommunist Fırqası saiptir, o epimizni idare ete ve er keske emir bere. Qırımda bu fırqa kimlerden ibaret?
Şu seneniñ 1 mayısına dair malümatlarğa köre, Rusiye Kommunist Fırqasınıñ (RKF) qırım vilâyet teşkilâtında 5700 aza bar edi, olardan Ruslar 67,7 fayız, Yeudiler* 9,8 fayız, Ukrainalılar 6,2 fayız ve Tatarlar (devlet milleti!) 5,9 fayız! Şuña köre, Qırım Cumhuriyetiniñ başında Tatarlar tursa da, onı Ruslar idare eteler. Eñ balaban eki yerli millet — Tatarlar ve Ukrainalılar — ülkeniñ eski yerlileri ve çoqtan yerliler aqlarını qazanğan pek eski immigrantlar, ülkeni idare etüvde iç bir, yaki aman-aman iç bir rol oynamaylar.
Ve bu Qırım, organik sürette bağlı olğanı Ukrainağa degil de, Rusiyege ait olğanı kibi vaqıtqa qadar devam etecek. Yalıñız Qırım Ukrainağa qoşulğanından soñ, ukrain tili Qırımnıñ devlet ve medeniy ayatında, Ukrainalılar ise ülkeni idare etüvde öz yerini ala bilir edi. O zaman Ruslar özlerine lâyıq rolge keçer ediler — toplu yaşağan yerlerde öz ana mekteplerine saip ola bilgen, amma bütün ülke ealisi üzerinde komandanlıq ve ükümranlıq davalarını kütmege aqları olmağan dağınıq milliy azlıqqa.
X. Qırım cumhuriyeti / Dilo — № 200 — İlbav, 1925. — S. 1-2.
) Nisbiy ) Yerliler, yerli eali **) Asılında kibi