Ömür özeni. Üçünci qısım: Kökten taşlar
Şimaliy Qırım kanalı Qırım yarımadasınıñ ayatını nasıl deñiştirdi.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2016 s., 43-ünci çıqış
Qırımnıñ muhtar statusı ilân etilgen vaqıtta, ve soñunda — Şuralar Birliginiñ dağıluvı ve Ukrainanıñ Mustaqillikni qazanuvı vaqtında - kanal daa qurula edi.
Kanal aslında — bir pütün ağdır. AQK — muhtariyet şekillengeninden çoq vaqıt evel bu qısqartma Azaq qürünç (tük) kanalını añlata edi, o yarımadanıñ Şimal-Şarqqa (sıvaş boyu köylerge) keden esas suv magistralinden ayırıla edi. Ğarpqa, Tarhankut tarafqa kanal suvı Aqşeyh (Rozdolne) kanalı ile kete, ondan cünütke (cenüpke) — Saq ve Qurman (Krasnogvardiyske), Aqmeçit (Çornomorske) ve Birleştirici kanallarnı besley edi. Suv boruları, ayırılmalar, suv "arteriyalarına" qoşulğan "kapilâr" sisteması, keçitler, suv anbarları. Episi beraber on bir biñ kilometr teşkil ete.
Kanalnıñ ekinci nevbeti 1980-nci yıllarında qurula edi. Vazifesi Aqmescit (Simferopol) ve Yalı boyunı suvnen teminlevni yahşılaştırmaq edi. Üçünci nevbet 1990-ncı yıllarda başlap 1997 senesi yekünlendi. Dördünci nevbet qurucılığı soñ-soñ başlanmadı. 1997 senesinden soñ bütün qurucılıq işleri tamamı ile toqtatıldı. Endi bar olğannı kerekli alda saqlamaq qaldı.
Muhtariyet statusınıñ tasdıqlanmasından aman-aman soñra, Qırım reberligi daa çoqusını istedi. İç kimse mahsus şekilde gizlemey edi ki, muhtariyet - Ukraina dan ayırılmaqqa yönelgen muvaqqat kompromiss. Ve o vaqıt, 1990-ncı yıllarnıñ başında, kanal tutuvcı amil rolnü oynadı. «Qırım adası» laflarına cevap olaraq, Herson vilâyeti terkibine keçmek imkânı aqqında sesli bildirişler Qırımnıñ şimalinde etile edi. Çoq başqa qısımlarnen beraber kanal yarımadanı qıtağa sım-sıq bağladı.
2014 senesi baarinde suv bermekniñ toqtatıluvı tolu ile mantıqiy olğan, lâkin pek ağır adımı edi.
Bir taraftan, Ukraina işğal etilgen topraqnı resurslarnen temin etmek kerek degil, Qırım sakinleriniñ oña razı olğanını soramayıp, em de qanunlarğa zıt olaraq yarımadada akimiyetni basıp alğan rejimnen añlaşmalar yaki zenaat hocalıq meselerini alıp barmamalı. Terzeniñ diger pallesinde o, ki yarımadadaki ukrain cemiyetiniñ büyük qısmı - köyler sakinleridir, olarnıñ ayatı doğrudan-doğru kanaldan, Özü suvından bağlı. Ve suv bermekni toqtatuvı aynı olarnıñ ayatına uraçaq. Bundan da ğayrı, tabiatqullanuvınıñ yahşı sazlanğan sisteminiñ bozuluvı kerige aylanmaycaq aqıbetlerge ketire bile.
Remsiz aqiqqatnen çatışqanda Qırımda separatizm tarafdarlarına eslerine kelmege yardım etmedi. Öz miy buqavularından ğayrı, er kesni ve er şeyni feda etmege azır olıp, olar Qırımnı yoq etecek, çünki endi olarnıñ keri çekiñcek yerleri yoq — ögde Moskova (Meskew).
Aman-aman aqıl-esten mahrum sesli entuziazm Seyitler (Nijnegorsk) rayonında Yañı İvanivka (Novo-İvanivka) idrotügüniniñ açılması ile peyda oldı. Er alda Qırım içün «rus saylavınıñ» kerçegi ve deñişmezligini isbatlamaq istegi daa da absürd olaraq körüne. Sadiqane ibarelerinden biri: «Daa evel iç kimse tüşünmey edi ki, Büyük Qarasuv teskeri yönde aqa bile»… Tabiat mucizeleri Qırımda, oşay ki, tek başlana. Ve vade etilgen kökten taşlarğa deyin endi çoq degil.
Büyük Qarasuv özenine bugün, oşay ki, baş suv arteriyasınıñ rolu ayrılğan. Men o özenniñ yalısında östüm, o menim içün tığıştır. Yazda o sıq-sıq adım atıp keçmek mümkün olğan yılgâğa qadar quruya edi. Elbette, Şimaliy Qırım kanalı ile miqyaslanğan iç bir betonlama onda yoq ve olması da mümkün degil. Suv anbarlarından Büyük Qarasuv boýu yiberilgen suv, eger quraqlıq olsa, adiy Yañı İvanivka (Novo-İvanivka) idrobınasına qadar barmaycaq. Ve eger quraqlıq olmasa — suvaruvsız da yaşamaq mümkün olur edi.
Baqmadan, bu «yeni-Vasyukov» idrobınaları etrafında qoparılğan patırtıdan evel atta Suv hocalığı komiteti reisi İgor Vayl da intervyuda itiraf etmey olamadı: «Kanalsız 400 biñ gektar topraqlarnı suvarmq içün memba tapmaq aqiqatqa uyğun degil, ve eñ meyveli topraqtan qurtulmaq — printsipial degildir».
Mütehassıslarda kanalnıñ uluğanı özüne tabiatsiz quru alında oluvı endişelendire. Sıcaq qırım yazı şaraitlerinde demir-beton esap müddetlerinden pek tez sıradan çıqacaqtır. Ukrainanıñ şerefli melioratorı Georgiy Kapşuk («Qırım telegrafı» gazetesinden tsitata etem): «Eger kanal daa bir yıl qullanılmasa — sağlıqla qalaşıñ, Şimaliy Qırım [kanalı]! Bu demir-beton — o tiri organizm kibi. Yazda topraq 60 derecege qadar ısınğanda suv yoq olğanda — onı tişley, ayda. On bir biñ kilometr hocalıqlarara, suvaruvcı ve borulu kanallar! Mından Alâsqağace! Oña yazda suvsız turmaq yaramay».
Kanal yılda bir milliard kub metr suv temin ete edi — ve bu daa onıñ tolu keçirimlilik quveti degil edi. Bugün ise Qırım suvhocalığınıñ ğurur sebebi Qırımğa iyle olmasa qırq million kub metr bermek planları olıp tura. İçki resurslar esabına. Qanday resurslar? Şimdiden az suvlu Qırım çöli özenleriniñ daa çoq tüketilüvi? İstiyatları tükenmez olmağan artezian suvlarnı sızdırıpp çıqaruv? Belki, Krasnodar ülkesinden suv borusu yaki deñiz suvunı tuzsuzlaştırmaq aqında Stalin hıyalları qaytadan canlanır?
Yarımadanıñ «organizminiñ suvsızlaştıruvınıñ» neticesi olaraq Qırımda kürüñç çeçilgen meydannıñ pek tez qısqartıluvı oldı. Onıñ yerine… ayçiçegi östürmege teklif eteler. Aytmağa ne, bu pek faydalı awul-hocalıq kulturası suvarmğa daa az muhtaclıq çeke ve bayağı faydalıdır, ve şu vaqıt ayçiçegi atta Ukraina qıtasındaki maylı qara topraqlarnı da tükete. Ve bir qaç yıldan soñ Qırım mülklerinen ne olacaq?
Qırımnıñ Suv hocalığı boyu Cumhuriyet komitetiniñ resmiy vesiqalarında yarımadanıñ çöl qısmı hocalıqlarında suvarmnen bağlı falâketli alı aqqında açıq aytıla. Meselâ, bu seneniñ İyün (Haziran) ayında Qurman (Krasnogvardiyske) rayonında qırq yedi biñ gektar suvarılğan meydandan tek bir buçuq biñden azı suvarıla edi.
…Şimdilik rus tabiat resursları naziri yarımadada 2019 senesinece yetüvli mikkarda suvteminlevini sazlamağa vade ete. Ne yapsañ, üç yıl suvsız oturmaq — elbette, kökten taşlar yaqqanı kibi degil.