Rusiye tarafından Ukraina medeniy mirasınıñ Ukrainağa qarşı cenkte qullanılması: Qırım davası
Rusiye muvaqqat işğal etilgen MR Qırım ve Aqyar topraqlarında idare etken devrinde Ukrainanıñ maddiy medeniy mirasına büyük zarar ketirmege yetiştirdi.
Andriy İvanets, tarih ilimleri namzeti, Ukrainaşınaslıq İTİ-niñ ulu ilmiy hadimi. «Qırım yarığı» gazetası, 2019 s., 45-46 nomeralı çıqış
Rusiyeniñ 2014 senesinde Ukrainağa yapqan ücümi eñ başından adiy (konventsional) cenk alâmetlerine saip edi – Rusiye arbiyleri tarafından Qırımda rejimli grajdan obyektlerni, şu cümleden akimiyet binalarını ve keçitlerni zapt etüv, Ukraina arbiy qısımlarına ücüm etüv, bunlardan birinde Aqmescitte Ukraina zabiti öldürildi, Qırımnıñ ğarbiy yalısında deñiz uruşu oldı, o vaqıt, meselâ, Donuzlavda Ukraina gemilerinden biri andrey bayrağı astındaki gemilerden ücüm etkenlerge qarşı qorunmaq içün yüzlernen yarıq-davuş granatalarını qullandı.
Lâkin, Ukraina ve dünya kütleviy añında Rusiyeniñ tecavuzı gibrid cenki olaraq pekişti. Bunıñ alâmetleri kerçekten de bar edi – konventsional silâlar qullanılğan uruş areketlerine nisbeten cenkniñ silâsız usullarnıñ büyük rolu, hem de Rusiyeniñ ücüm etüv faktını gizlemege, özüni sanki "ukrain-içki" davasında bir üçünci taraf olaraq köstermege tırışması. Kreml Ukrainağa qarşı keniş miqyaslı malümat, iqtisadiy ve geomedeniye ücümlerini aktiv sürette kerçekleştirdi ve kerçekleştirmektedir.
Aynı vaqıtta, Rusiye tecavuzınıñ Ukraina içün iqtisadiy aqibetleri büyük ve ağır. Meseleniñ tek bir sızığı – Qırımnıñ zapt etilüvi sebebinden Ukraina tarafı öz şelfiniñ büyük qısmına irişimni coydı, mında o, uglevodorodlarnı çıqaruv ile oğraşa edi ve yaqında Ukraina litsenziyası boyunca büyük transmilliy şirket çalışmaq kerek edi, bunıñ yerine tecavuzcı devlet Qırımnıñ işğaliniñ beş yılı içinde Rusiye tarafından zapt etilgen, 800 million dollar qıymetinde olğan Ukraina buruv maşnaları vastasınen Ukraina deñiz yataqlarından qararnen 10 milliard kubometr gaz çıqardı.
Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı geomedeniye cenkiniñ aqibetlerini esaplamaq o qadar qolay degil, çünki onıñ têsiri kelecekte daa menfiy aqibetlerge ketirip bile. Çünki mında mesele Ukraina halqınıñ zararları, ğayıpları ve qurbanlarında degil, onıñ yaşavını şüphe astına almağa tırışuvlarında.
Rusiye muvaqqat işğal etilgen MR Qırım ve Aqyar topraqlarında idare etken devrinde Ukrainanıñ maddiy medeniy mirasına büyük zarar ketirmege yetiştirdi – abideler hırsızlığı ve yoq etilüvi, müim obyektlerniñ (Bağçasaraydaki Han sarayı, Keriçteki Mitridat dağına çıqqan basamaqlar) yıqıcı "restavratsiya" etilüvi, Ukraina muzey fondunıñ obyektleri Rusiyege ve üçünci devletlerge qanunsız olaraq keçirilüvi kibi çoq hucur vaqialar belli. Lâkin, Qırım abideleriniñ sembolik kapitalını Ukrainağa qarşı tecavuznı aqlamaq yaki gizlemek içün qullanuv sistemalı ıntıluvları diqqat celp ete.
Suveren devlet topraqlarınıñ bir qısmınıñ işğal etilüvi ve anneksiya etilüvge teşebbüsi Rusiye 2014 senesinde cenkni başlağance Avropada Ekinci cian cenkiden berli ilk maruzası edi. Tecavuzcı devletniñ bu kibi areketleri, XX asırnıñ ortasından cenklerge yol bermemek içün qurulğan halqara uquq ve uquq tertibini, eki taraflı ukrain-rusiye añlaşmalarını ve Rusiyeniñ çoq taraflı añlaşmalar boyunca alğan borclarını qaba tarzda bozuv oldı. Ukraina Qırımını ve Aqyarnı zapt etüv ve umumiy olaraq Ukrainağa qarşı tecavuz içün uquqiy esaslarnıñ olmağanı Kremlniñ öz areketlerini kvazitarihiy delillernen gizlemege tırışuvına ketirdi. Bu çoq müim bir sebep. Lâkin, Rusiyeniñ Ukrainağa qarşı geomedeniye cenkiniñ daa teren tamırları bar.
Kreml ve umumiy olaraq Rusiye revanşistleri lageri içün merkezi Kiyev olğan memleket – ilerideki ekspansiya içün emiyetli platsdarm, insan, maliye ve maddiy resurslarnıñ menbası degil, bunnan daa fazlasıdır. Rusiye imperiya matritsası taşıyıcılarınıñ añı Ukraina meselesini başlanğıç olaraq qabul ete, çünki Ukrainanıñ yaşavı Rusiye kimligi aqqında sual sormağa mecbur ete, çünki Kiyev Rusüniñ özeni aynen zemaneviy Ukraina topraqları edi. Bunen beraber, Ukraina qanuniy olaraq Kiyev Rusüniñ mirasına bağlılığını is ete. Biz bugün Rusiye dep adlandırğanımız memleket ise, Altın Orda devrinde Oka ve İdil özenleri arasında ayrı bir bütünlik olaraq şekillendi.
Bunen beraber, onıñ akimiyet ve intellektual elitası öz memleketini Moskva tarafından zapt etilmeyce dördünci şarqiy slavyan etniniñ şekillengen Kiyev Rusü ve Novgorod mirasına tek ait olaraq degil, baş yaki atta tek mirasçısı olaraq köstermege istey. Rusiye imperiyacılarının "ukraina meydan oquvına" ananeviy cevabı ukrain kimligini yoq etüv yaki eñ azından obyektivliginden marum etüvge qaratılğan edi. Şuña köre, Kreml reberiniñ "ruslar ve ukrainler – bir halq" degen tezisiniñ dürlü variantlarda daim tekrarlanmasını piker çeşitliligine zararsız bir oyun olaraq degil, ukrain medeniyetini, tilini ve devletini yarı gizli olaraq inkâr etüvniñ programması olaraq qabul etmege esas bar.
Tecavuzcı devlet qanunsız işğal etilgen Qırımnıñ medeniy mirasını Ukrainağa qarşı cenkte sembolik kapital olaraq sistemalı sürette qullanmağa tırışa. Bir maqale çerçivesinde bütün Qırım davasını körip çıqmaq mümkün degil, şunıñ içün biz Hersones mevzusınıñ siyasiy maqsatnen qullanılması ve işğal etilgen Ukraina şeeri Keriçniñ "Rusiyeniñ eñ qadimiy şeeri" olaraq ilân etilüvi kibi eñ numüneli vaqialarda toqtalamız.
Foto - Anatoliy Kovalskiy
Hersones: Kiyev Qırımdan vazgeçmek kerek, çünki anda Kiyev knâzı vaftiz etildi?¶
Rusiyeniñ Ukraina Qırımını zapt etüvdeki areketleriniñ aydın qanunsızlığı pseudo-uquqiy "incir yapraqlarına" (silâ astında "referendumlar", başqa bir devletniñ toprağını anneksiya etüv aqqında Rusiye qanunlarınıñ qabul etilüvi) qoşma aqlamalar talap ete edi. Ve 2014 senesi martnıñ 18-nde RF prezidenti öz "qırım-sudet" nutqunda Ukrainanıñ eki cenübiy regionını zapt etüv içün kvazitarihiy deliller ögge sürdi. Bu nutuq, umumiy olaraq, bir sıra saçıma sözler içere: meselâ, "ruslar – eñ büyük bölüngen halq" degen iddia. Yaki Kremlde hanlarnı ruslardan sayıca az sayalar?
Tayvan meselesini eşitmegenler mi? Ukrainanı bölüv kerekligi aqqındaki kvazitarihiy delillerge kelgende, eñ saçması "aziz knâz Vladimirniñ vaftiz etilgen qadimiy Hersones"niñ aňıluvı edi. Demek ki, ulu Kiyev knâzı biñ yıldan ziyade evel Hersoneste vaftiz etilip, soñra da kiyevlilerini vaftiz etkeni içün Qırımnı paytahtı Kiyev olğan devletten qoparıp almaq kerek eken? Bu aqlı başında olğan birini inandıra bilir mi?
Hersones ile olğan vaziyetniñ çoq manalı olmasına baqmadan, Kreml bu meseleni "qırımbizim" (krımnashizm) ideologiyasınıñ baş taşlarından birine çevirdi. Hersonesniñ Kreml tarafından muqaddesleştirilüvi, onıñ qanunsız areketlerini tenqit oqları astından çıqarmaq kerek edi. Lâkin çoq keçmeden, 1800 yıldan ziyade yaşağan ve Şimaliy Qara deñiz regionınıñ büyük siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkezi olğan bu antik ve orta asır şeeriniñ halqara seviyede tanınğan statusını şüphe astına almağa yaraştı. Mesele şunda ki, Ukraina 2013 senesinde
"Tavriya Hersonesi" Milliy qoruqhanesini YUNESKO-nıñ Dünya mirası cedveline kirsetti. Arheologlar bu qadimiy şeerni ve antik polisler içün unikal olğan yahşı saqlanğan köy hocalığı etrafını 1827 senesinden berli ögrene. Daa 1892 senesinde Hersoneste muzey quruldı, SSCB vaqtında o, tarihiy-arheologik muzey-qoruqxane oldı, mustaqil Ukrainada ise Milliy qoruqxane statusını aldı. Qırım zapt etilgeninden soñ, ukrain muzey müessisesi işğalci memüriyet tarafından qanunsız olaraq kene qayd etildi.
2015 senesi iyül ayında bu ğayrı meşru rusiye muzeyine "skreplarni pekitüv" çerçivesinde Aqyarnıñ rus "gubernatorı" S. Menyaylo Moskva patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesiniñ Aqyar dairesi baş raibi protoiyerey Sergiy Halyutanı müdir olaraq tayin etti. Onıñ kerekli zenaat hususiyetleri ve tasil seviyesi (tıbbiyet oquv yurtunu ve diniy oquv yurtlarını bitirdi) yoq edi, amma o, rusiye akimiyeti tarafından talap etilgen belli tarihiy yerni muqaddesleştirme yönelişini kerçekleştire biledi.
S. Menyaylo ruhaniniñ ilmiy-tasil müessisesiniñ başı olaraq tayin etilüvinde qayd etti ki, Hersones tek turistik degil, em de ziyaret ve ibadet merkezi olmalı. Belki, milliy qoruqxane kollektiviniñ narazılığı netice bermez edi, lâkin oña rus alimleri ve muzeycileriniñ qoşuluvı rusiye akimiyetini "arqa viteske" keçirmege mecbur etti.
Ermitaj müdiri ve Rusiye muzeyleri Birliginiñ reisi M. Piotrovskiy, Hersonesniñ ilmiy-tasil merkezinden diniy merkezge çevirilüviniñ mümkün olmağanını ve ruhaniniñ qoruqxane müdiri etip tayin etilüvi bu qıymetli obyektniñ YUNESKO-nıñ Dünya mirası cedvelinden çıqarılmasına ve abideniñ ğayıp etilüvine ketirip bilgenini qayd etti. Sırası kelgende, bu doğru beyannıñ müellifi medeniy miras qorunuvı saasında da uquqnı pek saymağanını qayd etemiz, çünki Qırımnıñ işğalinden soñ Ukraina tarafınıñ rühseti olmadan Hersoneste qazuv işlerini ğayrıdan başladı. Lâkin, onıñ soyadı şimdilik muvaqqat işğal etilgen topraqlarda qanunsız işlegen arheologlarnıñ Ukraina sanktsiyalar cedveline kirmey.
2015 senesinde Halyuta yerine bir ilim adamı müdir etip tayin etildi, lâkin tahminen aynı vaqıtta Kreml qanunsız olaraq bu Ukraina medeniy mirası obyektini "Rusiye halqlarınıñ hususan qıymetli medeniy mirası obyektleri" cedveline kirsetilgenini ilân etti. Ameliyatta bu, qıymetli abideni Aqyarnıñ ğayrı meşru memüriyetiniñ idaresinden çıqarıp, Moskvağa doğrudan boysundıruvına ketirdi. Bunen beraber, Hersonesniñ siyasiyleştirilgen "muqaddesleştirilüvi"ne ve onı siyasiy manipulyatsiyalar içün qullanuv vektoru saqlandı.
Hersones horası abideleriniñ bozulması ve RPK-nıñ vaqtında manastırğa ait olğan qoruqxane binalarını almağa tırışması da devam etti, ğayrı meşru muzey müessisesiniñ şimdiki müdiri ise Putinge yaqın olğan RPK iyerarhınıñ adamı dep sayıla... Yeri kelgende, 2016 senesinde RF-niñ YUNESKO-daki daimiy vekili E. Mitrofanova "Tavriya Hersonesi" muzey-qoruqxanesi Rusiyeniñ mesüliyeti astında olmağanını açıqça qabul etken edi.
V. Putin Qırımnıñ zapt etilgeninden berli bu abideni yılda eñ azından bir kere ziyaret ete, Ukraina TİV ise oña bu işinen qanunnı bozğanını daima hatırlata. Adetince, Kreml reberi bunı avgust ayında antik teatrda opera festivali vaqtında yapa. 2004 senesinde Kiyev şeer devlet memüriyetiniñ paralarınen ğayrıdan qurulğan Vladimir kilsesine kirmegi de unutmata. Elbet, bu ziyaretlerniñ siyasiy-targıbat tabiatı bar. 2017 senesinde V. Putin Hersonesniñ neoimperiya efsanesini deñiştirgen bir beyanat yaptı. O vaqıt o şöle dedi: "Mında rus ("russkuyu"), rusiye Mekkesini qurmaq kerek. Mesele knâz Vladimirniñ mında vaftiz etilgeninde degil, mesele ondan soñ mında merkezleştirilgen rusiye devletiniñ (asılında – "rossiyskogo gosudarstva") pekitilüvi başlanğanındadır".
İddia açıqtan fantastik. Çünki merkezleştirilgen moskva, kelecekteki rusiye devleti, Altın Orda ananeleriniñ têsiri altında, Kiyev knâzınıñ vaftizinden bir qaç asır soñra peyda oldı. Lâkin, V. Putin Hersonesniñ rusiye devleti içün "unikal" emiyeti aqqında laf etkende aq eter, çünki çoq insan içün o, devletlerara munasebetlerde Avropada Üçünci reyxniñ amellerine qaytuvnıñ timsali oldı. Meraqlısı şunda ki, 2014 senesiniñ baarında rusiye propagandacılarından biri V. Putinni "1939 senesine qadar olğan yahşı Gitler" dep adlandırğan edi. RF prezidentiniñ yuqarıda añılğan beyanatı, Hersonesniñ neoefsanviy qabulını ortodokslıqtan devletçilikke avdarğan ile meraqlı.
Eger 2014 senesinde RF prezidenti bu coq olğan şeerni aňğanda, 988 senesi vaftiz etilüvi ile Rusiye, Ukraina ve Belarusnıñ ortaq medeniyet temeliniñ qoyuluvı aqqında aytqan olsa, şimdi o, Hersonesniñ "merkezleştirilgen rusiye devleti"niñ yaratılmasındaki emiyetini belgiley. Mında Hersones aqqındaki hatıranı sembolik olaraq "hususiyleştirüvge" navbetteki tırışuvnıñ numünesini köremiz. Bu, V. Putinniñ Ukrainağa ücüm etmezden evel Rusiyeniñ Büyük Vatan cenkini özü de qazana bilgeni aqqında yapqan kinayeli beyanlarına oşay. O vaqıt Kreml reberi SSCB-niñ başqa halqlarını faşizm üzerinde ğalibiyet aqqındaki hatıradan sanki sembolik tarzda "iyterip çıqara" edi, olarnıñ çekken büyük qurbanlarına açıqtan-açıq qabaqlandı. Meselâ, Ukraina Ekinci cian cenki vaqtında 8 milliondan ziyade insanını coydı.
Putin rejimi hersones mevzusını Qırımnıñ anneksiyasını gizli olaraq tanınuvı içün de qullana. Eñ qolay usul – ecnebiy memurlar yaki medeniyet erbaplarınıñ rusiye tarafınıñ davetine binaen, devlet sıñırını keçüv aqqında Ukraina qanuniyetini bozıp, qoruqhaneni, onıñ toprağında ötkerilgen bir sıra kontsert ve festivallarni ziyaret etmesidir. Lâkin, 2019 senesinde hersones mevzusınıñ qullanıluvı printsipli olaraq yañı seviyege çıqtı. Yaz başında rusiye blogeri A. Şipilov bildirdi ki, Rusiye öz mahsus hızmetleri vastasınen AB-den Qırımnıñ rusiye statusınıñ eñ azından gizli tanınuvını almağa tırışuv içün Qıbrıznı qullanuv operatsiyasını keçire ve atta bunıñ aqqında bir sıra vesiqalarni ketirdi.
Bu materiallardan şunı bilmek mümkün ki, başlığı (yolbaşçısı) A. Uşakov olğan Qırım Asılzade meclisi, Rusiye "Qırım ükümetiniñ vitse-premyeri", Qıbrız Cumhuriyetinde RF sabıq elçisi Muradov, Qıbrızda RF şimdiki elçisi Osadçiy ve RPK-nıñ destegine nail olğan "Tavriya Hersonesi" tarihiy-arheologik muzey-qoruqxanesi" qayd etilmegen rusiye müessisesi orta deñiz adasında ukraina yarımadasınıñ anneksiyasınıñ eñ azından de-fakto qanuniy olğanını tanıması maqsadınen çoq addımlı siyasiy-medeniy faaliyet kenişlettiler. İşniñ niyet, ihtimal, şunda ibaret ki, Qırımdaki ğayrı meşru işğalci qurulışlar ve AB memleketleriniñ devlet organları arasında doğrudan-doğru alâqalarni qurmaq mümkün olmağanı içün, Avropa devletlerini işlevge tutmaq maqsadınen rusiye mahsus hızmetleri tarafından nezaret etilgen yaki atta teşkil etilgen grajdan cemiyeti qurulışlarını qullanmaq.
Hersonesni Qırımnıñ anneksiyasınıñ Avropada tanınuvı içün qullanmağa tırışuvlarda ana rolden birini moskvalı, "Birlik" Ekspert-talil hızmeti" şirketler taqımınıñ şerefli prezidenti A. Uşakov oynay. A. Şipilov onı Qırım rusiye memüriyeti vekilleriniñ atta astına tizilgenleri "körünmegen cebheniñ cenkçisi" olaraq bahaladı. Daa 2014 senesinde moskvalı cenübiy Ukrainanıñ işğal etilgen topraqlarında aktiv tarzda çalışmağa başlay, RF Ticaret-senaat odasınıñ Qırım ile alâqalarını inkişaf etüv iş gruppasınıñ azası ola.
2015 senesinde o, Qırım Asılzade meclisine yolbaşçılıq ete, 2016 senesi yazında ise Aqmescitte yañıdan teşkil etilgen "Qırım medeniy mirası" Medeniy-maarif programmaları Fonduna. "Hayriye" teşkilâtı siyasiy niyetlerini açıqtan-açıq bildire: "Fondnıñ paralarına 2016-2019 senelerinde Qırımnıñ müsbet suratını pekitüvge ve onıñ Rusiye terkibine qaytarılmasınıñ qanuniy olğanı ve tarihiy esaslı olğanı aqqında obyektiv malümatnıñ tarqaluvına isse qoşqan bir sıra halqara emiyetli tedbirler kerçekleştirildi".
Daa 2016 senesi küzünde bu fond "Tavriya Hersonesi" rusiye qoruqxanesiniñ yolbaşçılığınen keniş miqyaslı işbirlik añlaşmasına dair toplaşuv keçirdi. O vaqıt Uşakovnıñ başlığındaki teşkilât muzey müessisesine logotipniñ yaraşıqlandırıluvı ve sergi yañaruvı kontseptsiyasını tizüvden başlap BTI-de vesiqalarnı tizüvge qadar büyük bir meseleler dairesinde yardım etüv niyetini bildirdi. 2018 senesinde fond Qıbrız ortodoks kilisesi ile 2019 senesi Qıbrız Cumhuriyetinde Qırımnıñ aziz yerleri aqqında sergilerni teşkil etüv ve qıbrızlı turistlerni Qırım boyunca ziyaret marşrutlarına yollav aqqında añlaştı.
Uşakov kene de Qıbrızda "Rusiye asılzade meclisi – Rusiye Asılzade meclisiniñ evlâtları birligi"niñ vekili ola ve 2019 senesinde bu teşkilât adından Qıbrız Cumhuriyetinde "AB-de Qırım evi" denilgen Medeniy merkez teşkil etmege tırışa. Lâkin tezden teşkilâtnıñ adını "Tavriya Hersonesi dostları klubı"na deñiştirdiler. De-fakto o, aza olğanlarınıñ qabul etkenleri kibi, Qıbrız Cumhuriyetindeki Rusiye elçihanesi yanındaki esnasta çalışa, lâkin resmiy olaraq içtimaiy qurulış ola.
2019 senesi iyün ayında Qıbrıznıñ ekinci büyük şeeri olğan Limasolda ve paytaht Nikosiyada bu "klub", qayd etilmegen rusiye "Tavriya Hersonesi" qoruqxanesi" ve RPK-nıñ himayesi altında "Hersones müqaddeslikleri" sergisi olıp keçti. Bunıñ keçirilüvine Moskva patriarhatı Ukraina Ortodoks Kilisesiniñ Aqmescit ve Qırım mitropoliti Lazar rıza berdi. Rusiye akimiyeti kene öz geopolitik maqsatlarına irişmek içün kilseni kinayeli şekilde qullandı ve Ukraina muzey fondunıñ eşyalarını muvaqqat işğal etilgen topraqlardan tışarı Ukrainanıñ rühseti olmadan yolladı. Yazıq ki, UOK MP/RPK raipleri kene de özlerini bu pis siyasiy oyunlarğa kirsetmege izin berdiler.
Ukrainanıñ Qıbrızdaki elçisi B. Gumenük "Hersones dostları klubı" – "Avropada Rusiye Qırımınıñ temsilciligi" aqqında açılması munasebeti ile resmiy olaraq, "Rusiye cemaatnı aldatmaq ve Ukrainağa qarşı arbiy cinayetler içün mesüliyetten qaçmaq maqsadınen kene "Troya atı" taktikasını qullanğanına şaat olamız" dep beyan etti. Elçi bu hususiy vaqiyanı Rusiyeniñ AB qanuniyetinden yan keçip öz imperiyacı maqsatlarına irişmek içün Moskva tarafından yahşı planlaştırılğan mahsus operatsiyasına oşağan Qırımnıñ Rusiyefederatsiyası tarafından anneksiya etilüvini AB-de qanuniyleştirmege navbetteki tırışuvı olaraq bahaladı. Bu munasebetnen B. Gumenük şeeriy bir sual sorağan edi: "Eger tışqarıda bir de bir türk ükümetke ait olmağan teşkilâtı, Şimaliy Qıbrız Türk Cumhuriyeti denilgen quruluş ile Türkiye arasında bir de bir "tarihiy alâqalar ve medeniy degerlikler" tapqan olsa, qıbrızlı yunannar ne der edi, bilmek isterm edim?".
Mitridatta antik portikniñ direkleri
Ukraina şeeri Rusiyeniñ eñ qadimiy şeeri olaraq qasıl ilân etildi¶
Muvaqqat işğal etilgen Qırım toprağındaki bir şeerniñ sembolik kapitalını Rusiye tarafından "hususiyleştirüv"niñ daa bir tırışması Keriçnen bağlı. Eger Hersones misali, ehtimallıqla, Moskvanıñ Ukraina ve Ğarpqa qarşı cenkinde yımşaq quvet qullanmağa teşebbüsi olsa, eñ şarqiy qırım şeeri etrafında oyunlarnı tik qırım rusiye memüriyeti, elbette, Kreml tarafından berilgen vazifeler ve qaideler çerçivesinde başlağan ola bilir. Mesele şunda ki, 2015 senesinde RF-de resmiy olaraq eñ qadimiy olğan dağıstanlı Derbent şeeriniñ ekibiñ yıllıq yubileyi munasebeti ile resmiy tedbirler başladı. Tahminen aynı vaqıtta Keriçniñ "Rusiyeniñ eñ qadimiy şeeri" olaraq içtimaiyatta muzakeresi başladı.
Özüniñ 26 asırlıq tarihında o, çeşitteş isimler taşıdı – Pantikapey, Bospor, Karşa, Korçev, Çerkio, Vosporo, Keriç. Yunan polisi Pantikapey Keriç (o vaqıt Kimmeriya) boğazınıñ qırım yalısında, rusiye arheologlarınıñ soñkı malümatlarına köre, milâttan evel 610-590 seneleri arasında quruldı. Yeri kelgende qayd eteyik ki, rusiye alimleri şeerniñ temel qoyuluvı aqqındaki daa doğru malümatnı Qırımnıñ anneksiyasından soñ ukraina akimiyet organlarında qazuvlar içün kerekli vesiqalarnı qanunlaştırmadan aldılar. Lâkin, 2014 senesinden çoq evel Keriç Ukrainanıñ eñ qadimiy şeeri dep adlandırılırdı, çünki onıñ temel qoyulğan künü olaraq milâttan evel VI asır sayıla edi.
Milâttan evel V asırda Pantikapey, şarqiy Qırımnıñ yalılarını ve Tamannı birleştirgen Bospor çarlığınıñ paytahtı oldı. Eralar sıñırında o Pont çarlığınıñ, Roma imperiyasınıñ bir qısmı edi, daa soñra onı gotlar zapt etti, gunlar viranetti. Daha soñra şeer Bizantiya, Hazar, Tmutarakan knâzlığı, Altın Orda, Genuya cumhuriyeti, Osmanlı imperiyası, Rusiye imperiyası, RSFSR, SSCB, USSC ve artıq mustaqil Ukrainanıñ terkibinde edi. Yükselişler ve tüşüşler, yoq etilüv ve tumanlıq devirlerine baqmadan, şeerde ayyat 2,5 biñ yıldan ziyade tınmadan uurımtı aldı.
Lâkin Derbent sakinleri raat yuqlay bilirler – Keriç olarnıñ şeerine raqip degil. Mesele atta şunda da degil ki, 1970-1990 seneleri arheologlar bu kavkaz şeeriniñ toprağında milâttan evel birinci biñ yıllığınıñ birinci yarımında büyücek bir meskenniñ yaşağanını isbatlağan deliller tapqan ediler ve, binnetice, Keriçke baqqanda biraz daa ulu yaşını inkar etmek mümkün degil. Derbentniñ temel qoyulğan vaqtını künlemey meselesi ilimde alâ daa talışıla. Mesele şunda ki, Keriç Rusiyeniñ halqara seviyede tanınğan sıñırlarında bulunmay, uquq tarafından baqqanda ukraina şeeridir, şunıñ içün resmiy seviyede Ukrainadan ğayrı iç bir diger devlette eñ qadimiy olaraq közetilip bilmez.
İşğal etilgen topraqlarnıñ rusiye memüriyeti vekilleriniñ şarqiy qırım şeerini "Rusiyeniñ eñ qadimiy" olaraq tanımağa çağıruv kampaniyasını başlamaqta maqsatları açıq belgilidir. Bu – RF-niñ regional elitası arasında salmaqlanuv tapmaq, Kremlniñ közünde öz emiyetini arttırmaq ve, elbet, daa çoq turistni celp etip ve federal büdcetinden qoşma aqçalar almaq aqqı. Çünki yubileylerniñ qutlanuvı, devlet subventsiyasını celp etüv içün imkânlar penceresidir. Bu aynı zamanda şeer içün piar da, üstelik, putin Rusiyesinde pek müim olğan ideologik sürette doğru bir piar. Dağıstanlılar Derbentniñ yubileyi astında onlarnen milliard ruble almaq ümütinde edi. Ameliyatta episi ondan çoqça az çıqtı, lâkin bu para-da dağıstan akimiyeti zor-belânen özleşirdi.
Keriç etrafında ideologik uşaqlar 2015 senesinde O. Puşkin adına Devlet güzel sanalar tarihı muzeyiniñ (Moskva) bölük müdiri, arheolog V. Tolstikov yolbaşçılığındaki Bospor ekspeditsiyası tarafından Mitridat dağınıñ töpesinde Pantikapeynıñ eñ qadimiy qatlamında milâttan evel VII asırnıñ soñuna ait binanı ve diger eserlerni tapqan soñ başladı. Ukraina işğal etilgen toprağından bulunğan müim bu tapıntını rusiye ideologiya maşnası o vaqıtta-o "bütün Rusiyeniñ eñ qadimiy binası" dep adlandırdı.
2016 senesi yanvar ayında "Qırım Cumhuriyeti ükümeti" toplaşuvında "vitse-premyer" L. Opanasük beyan etti ki, Pantikapeyda 40 yıldan berli çalışqan Tolstikovnıñ ekspeditsiyası, "Keriç – Rusiye Federatsiyasınıñ eñ qadimiy şeeri" olğanını tasdıqlamaq içün esas bergen tapıntılar yaptı. 2016 senesi iyun ayında "Qırım Cumhuriyeti ükümeti başlığı" S. Aksenov "Qırım Cumhuriyeti Medeniyet Nazirligine" ve Şarqiy Qırım muzey-qoruqxanesine bunı resmiy sürette isbatlamaq içün malümat toplayıp başlamağa avale etti.
Grifon — şeerniñ sembolı. Büyük mitridat basamaqları
2016 senesi avgust ayında V. Tolstikov "Arheologiya ve Bospor tarihı" halqara konferentsiyasında Keriçniñ yaşını 2650 yıl qadar belgilengen tapıntılar aqqında maruza yaptı. Aksenovnıñ avalesine binaen 2016 senesi soñunda Şarqiy Qırım tarihiy-medeniy muzey-qoruqxanesiniñ müdiri T. Umrihina, Keriçniñ milâttan evel 610-590 seneleri arasında qurulğanını resmiy olaraq tanınuv içün RFA Prezidiumına ve RF ükümet quruluşlarına vesiqalar azırladı. Bularğa O. S. Puşkin adına Güzel sanalar tarihı muzeyi müdiri M. Loşak ve V. Tolstikov, RFA Arheologiya institutınıñ meydan tedqiqatları bölük müdiri A. Maslennikov tarafından imzalanğan kerekli tasdıqnameler qoşuldı.
Rusiye alimlerinden olarnıñ qırımlı zenaatdaşları da artta qalmadı – Keriçniñ yaşı aqqında resmiy protokolnı "V. Vernadskiy adına Qırım federal universiteti"niñ tarihçileri, qadimiy dünya ve orta asırlar tarihı kafedrasınıñ müdiri, arheolog O. Gertsen başlığında azırladılar. 2017 senesi iyun ayında rusiye ZMK-ları Umrihinanıñ şay aytqan beyanatını aktiv olaraq tarqattılar ki, V. Tolstikovnıñ maruzasından soñ RFA Arheologiya institutınıñ ilmiy şurası, Milet müstemlekeçiligi boyunca Pantikapeyğa temel qoyulğanı olaraq milâttan evel VII-VI asırlar sıñırında söylemekniñ uquqıylığını tanıdı, demek ki, "Rusiyede Keriçten daa qadimiy bir şeer yoq".
Lâkin Rusiyeniñ bürkratik maşnası yavaş çalışa. Aynı T. Umrihina 2016 senesinde Rusiye yolbaşçılığına Keriçniñ 2600 yıllığını eki yıldan soñ resmiy sürette qutlamaq teklifi etken bolsa, şol aynı 2018 senesi başında o, şeerniñ yañı statusınıñ resmiy tanınuvı esnası qıyın olğanını ve büyük bir "kâğıt" işini yapmaq kerekligini aytqan edi. İşbu vaqıt Rusiyeniñ ideologik maşnası ise daa tez çalışa. Şarqiy Qırım tarihiy-medeniy muzey-qoruqxanesinde "Keriç – Rusiyeniñ eñ qadimiy şeeri" sergisi açıldı.
2018 senesi yaz-küz mevsiminde aynı adlı sergi Yekaterinburgda çalıştı, endi adetince anda uquq ve medeniy degerliklerge medeniy qullanuv qaideleri bozularaq Ukraina muzey fondunıñ eşyaları kösterildi. Ve bu ideologik oyunlar devam etken vaqıtta, Qırımnıñ anneksiyasından birden soñ Keriçniñ emiyetli abidelerinde – şeerniñ vizit kartkalarında meseleler başladı.
Birinci olaraq italyan mimarı Digbiniñ belli icadı – şeerniñ merkeziy meydanından Mitridat dağınıñ töpesine alıp barğan Mitridat basamaqları yıkılıp başladı. 2016 senesinde Putinniñ Keriçke yapqan ziyareti vaqtında qırım yolbaşçılığı oña kerekli işlerniñ operativ tarzda yapılacağını veda etken edi, lâkin amelde vaziyet tek yaramaylaştı çünki "restavratorlar" Mitridatnıñ medeniy qatlamına yüzlernen direklerni qaqtılar. 2018 senesinde Büyük Vatan cenkine (1944 s.) ilk abide – Şan-şüret obeliski yıkılıp başladı.
2019 senesi başında, bir versiyağa köre, viran olmaq telükesi sebebinden söküldi ve muvaqqat çıqarıldı, başqa birine köre – yıqıldı ve zarar kördi, Mitridattaki antik portikniñ direkleri. Acaba, kibi kelgen yılnı Ukrainanıñ eñ qadimiy çalışqan bizantiya kilsesi – Keriç merkezinde yerleşken Yaya Peyğamber (İoann Predteça) mabeti ile meseleler beklemelimiz mi?
Bu belli degil, lâkin şusı bar ki, Rusiye kelcekte de Ukrainağa qarşı cenkinde işğal etilgen ukraina topraqlarınıñ medeniy zenginliklerini aktiv surette qullanacaq. Üstelik de, aqıl ve uquqqa baqmadan. Cenk devam ete, Kremlniñ ideologik maşnası Ukraina akimiyet Olimpindeki bütün deñişmelerge baqmadan arbiye propagandası volanını aylandıra. Rusiyeniñ tecavuzına oğrağan devlet ve dünya halqara uquqnıñ amelge asıluvını keri qaytaruv içün uzun bir küreşke azırlanmaq kerekler, çünki rusiye reberligi dünya tertibini deñiştirmege qaratılğan uzun müddetli strategiyanı kerçekleştirmek içün tırışmaqtalar...
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvınen