Uçurumğa bir adım qaldı
Qarılğaç yuvası — bütün Qırımnıñ şüphesiz vizit kartkası.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım yarığı» gazetası, 2019 senesi, 49-50 nomeralı çıqış
«Qarılğaç yuvası», eger gotlar ve genuyalılar tarafından ve daa evel qurulğan olmasa da, XX asırnıñ başında yapılğan olsa-da, şimdiden Yaltanıñ tabiat manzarasına ayrılmaz bir qısmı ve şüphesiz bütün Qırımnıñ vizit kartkası olğan bir abidedir.
Uymmaz şeylerni uydırmaq mümkün mi? İşbu Qırımda bu adetince nasıl yapılğanını ve yapılğanı içün eñ yahşı misal: Bakudaki neft sanayisiniñ saibi rusiye baron fon Şteyngelnıñ gotika sarayı, ingliz tamırlı rusiye mimarı tarafından leyhalanıp, Ay-Todor (aziz Todor) burnundaki Avrora qayasında quruldı. Episi bir yerde: häm Roma ilâhesi, häm pravoslav azizi, häm de Azerbaycan Bakusından rusiye nemesi... Şunı da qoşmaq kerek ki, 2002-2011 seneleri arasında «Qarılğaç yuvası»nda italyan yemekleri restorani yerleşken edi.
Avrora qayasında bizge belli olğan gotika sarayına oşağan aynı binanı qurğan Şteyngelden evel eñ başı «Sevgi sarayı» dep adlandırılğan ağaç bir bina tura edi, 1902 senesi qadar yañı saibesi bu evni kamilen yañıdan qurdı, ve o vaqıttan berli o künümizdeki ismini aldı. 1912 senesinde baron fon Şteyngel ağaç «Qarılğaç yuvası»nı satıp aldı ve onı yıqtırdı, yerine tışlı qulleviy ve taş qalqanlı taş bir saray qurdurdı. Bu icadnıñ mimarı Leonid Şervud edi. Bu qayada qurucılıq içün kelişikli topraq ufaq olğanı, er taraftan 10x10 metrni tizgeni içün saray bayağı sıq oldı, lâkin kene de onıñ qurucılığı içün beton uluq yapıldı, onıñ üstünde episi tura. Episi onca bedbahtlıqqa, cenklerge ve afetlernen tabiat ahlâqsızlıqlarına baqmadan tura.
1927 senesinde Qırımda zelzele oldı. Saraynıñ özüne zarar kelmese de, Avrora qayasından pek keniş bir parça qoparılıp deñizge tüşti ve bütün qayağa telüke yaratqan bir çatlaq meydanğa keldi.
Böyle vaziyette «Qarılğaç yuvası» qırq yılğa – 1967 senesine qadar qaldı, şunda mında restavratsiya işlerini başlağan ediler. Qudretli kran kerek edi, lâkin kelüv yolları böylesine büyük maşnalar içün esaplanğan degil edi. İşni yürmek pek riskli edi: bina qurucıları qayağa asılğan beşiklerde qayada çatlaqnı qolnen taşlar ve tökülgen rasyo (gipslı tsement) ile quvalağan ediler. Qurulışnıñ astında yañı demirbeton tahta keçirdiler, tiziklerini ise qurşunnen qapladılar. Tek bundan soñ, «Qarılğaç yuvası»nıñ temelini añlamaq içün raatlanmaq mümkün olğanınen saraynıñ özüni yañıdan köterüv işleri başladı. Şu rekonstruktsiyadan soñ qullelerinde qonik (kozak) gümbezler köründi. Bugünki künde saray resmiy olaraq XX asır arxitektura abidesi olaraq qayd etildi.
«Qarılğaç yuvası» turistler içün celp etici ob'yekt oldı. Onıñ resmiy qabul etilgen ve taqilmez resmiy körünişi poşta markalarında ve açıqartalarda, taqwımlarda ve kümüşlerde, film ve teleseriallarda tabula.
Atta Kuk adaları (Tınç Okeandaki yañızelandiya regionu) bir kuk dolları kümüş qabzasını sipariş ettiler, onıñ aversinde ingliz kralıçesı Yelizaveta II ve... Ayuv Dağ resmi var, reversinde ise – «Qarılğaç yuvası». Ruslar Qırımnı uruv içün Ukrainanıñ üstünden «ġalibiyetni» maqtanıp, özlerine 10 rublelik kümüş qabzasını, daa soñra ise bu saraynıñ resmi olğan 100 rublelik kâğıt aqqası çıqardılar.
Sovet, ileride ukrain ve rusiye kinematografistleri haricinde, bu tabiiy tüşürüv yerini ecnebiyler de begendi: «Mio, menim Miom» filmi (Kristian Beyl ile), «Mavı quş» ve 1996 senesinde mında Ceki Çan ile «İlk vuruş» filminiñ epizodı söküldi.
XX asırnıñ başında Ay-Todor burnundaki bina. S. M. Prokudin-Gorskiy fotoğrafı
Saraynıñ kene de yañıdan işlenüvine kerekligi çoqtan kerek edi. Daa 2013-nci senesi saraynıñ qaideliğine qoyulğan tahtalarda tirişikler tapılğan edi, bunıñ sebebi olaraq o yıl küzde bina içine girüv dayandırıldı.
2014 senesinde Qırımğa «baar» keldi, yarımada işğal etildi, cemi tarihiy obideler rusiye devleriniñ mülkiyetine alındı. Tutulğan qıymetlerge kösterilgen emiyetli ğamxorlıqnı bildirecek kibi, işğalciler «Qarılğaç yuvası»nıñ rekonstruktsiyasına yaqlaştı.
Qırım kollaboratsion ükümetindeki medeniyet naziri Arina Novoselska «Qarılğaç yuvası» vaziyetini sıyırmay ve açıq bildirdi: «Tamamen avariyalı telüke»...
Lâkin bu sözlernen ulu qırım tarihiy-mimariy mirasınıñ alını tasvirlemek mümkün. Ve eger ukraina akimiyetine saqlanğan areketsizlik berile bilse-de, eñ azından tarihiy obideler yavaş yuqusını bozmadı; rusiyelilerniñ qurucılıq «giperaktivligi», millionlarca devlet maliyesini quyuv ile ve devlet içindeki memurlıqlarnıñ gizli dağıtıluvı ise bayağı paalı ve telükeli iştir.
«Bu 1954 senesinde Silâlı zıtlaşuv vaqtında medeniy varlıqlarnıñ qorunuvı aqqında Gaaga añlaşmasını qaba surette bozuv. Añlaşma ve onıñ Birinci protokolu (1954) işğal etilgen topraqlarda er angi arxeologik qazuvlarnı keçirmeni ve medeniy varlıqlarnı deñiştirmeni qat'iy yasaq etken» — dep YUNESKO esabatında belgilendi.
2015 senesinde Ukraina Medeniyet Nazirliginde, Ukraina qanunlarına köre saqlanğan ve Ukraina Taşımaz abideler milliy defterinde kösterilgen medeniy miras ob'yektlerine rusiye akimiyetiniñ bugünkü areketleri qanunsız etip qayd etildi. Amma işğalciler ve olarnıñ yerli astlarında ebediy qalacaqlarına eminler ve şunıñ içün işlerini devam ettireler.
2017 senesi tetqiqat işleri saray tübündeki qaya temasını köstermek içün qayanı delüvi yapıldı. Bu Ukrainadan ve YUNESKOdan şikâyetlerni çağırttı. «Böyle ma'lüm oldı ki, işğalci akimiyetler qanunsız qazuv ve injenerlik geologiya işlerini başlattılar, aynı "Qarılğaç yuvası" milliy abide yerleşken qayanı burmaq», — dep 2017 senesi YUNESKOniñ esabatında bildirdi.
Bütün burgı işleri — bu daimiy sızğaruş (vibratsiya) ve qayanı bozarılı cıbarlıqnıñ keñ qullanıluvıdır. Birincisi, qayanıñ taşlarında yañı tirişikler yaratuv ve «Qarılğaç yuvası»nıñ betondan temelini yuvuğuvdı, sızıq şırılğalar içün qayada episi tapılğan tirişiklerge tireniş, ve bu tirişiklerniñ artuvına da ketirip bilir.
Şükür, aqta al-azır qadar felekâtsız keçti. Lâkin bu tedqiqat işlerinden soñ binanıñ tiklenüvi kete, ve incelsiz ile ihtisassızlıqnıñ soñuçları qanday ola biliceni daa belgilenmegen.
«Saraynıñ restavratsiyası başlanğan — episini içi ve taşına köre qazonlar tizmeginden ile temaşa maydançığına qadar yapılmaqta. Avadan isinuv siteması, elektrotarüv, qaranlıq kibi yañartılacaqlar. Üstelik "Qarılğaç yuvası"nıñ tışı aydınlatuvlar yapılması plânlaştırılğan», — dep ayttı Arina Novoselska.
Ammâ YUNESKOniñ fikiri başqaca: «Restavratsiya tarihiy binalarnıñ quruvda iç becerimsiz ve ihtisas olmağan işçiler tarafından işlengeni daa ziyade kederlenüv körsete».
«Meandr» QÇŞ, belli RF Medeniyet naziri Medinskiyniñ «cepkene» firması leyha-belge tizmek emirini qazandı. İnşaat-qurulış işlerini ise Çeboksarlar «Dizayn» firması idare eti. Yazıq, böyle qudretli ve murekkep bir imaratta becerik tecribeleri şimdilik yoq. Yani isçiler özlerine o işlerde bir qabiliyet ögrenecek. Çıqsa çıqar, çıqmasa ise şeksiz ukrainlılar, ki emiyetli devirniñ tarihiy abidesini avariya allarında qaldırğandıqları içün qabaatlanacaq.
«Qarılğaç yuvası»nıñ birinci qatındaki taxtalarnıñ üstü quruluşında demirbetonnıñ qavuzlanmasınıñ ziyanlanğanı ve aramturanıñ yaramazlanğanı tapılğandı. Bu bozuluvnı atmasfera kenişlikleri tüşüvüne ve muntazam remontonıñ künge yapılmağanlığıña bağlaydılar. Bazı taxtalarnıñ qatları avariyalı divanda sayıla.
«Qarılğaç yuvası»nıñ restavratsiya ve tamir işleri plânlarğa köre 2020 senesi küzigecen devam etmek şart ve bu maqsadda 80 millionğa yaqın ruble berildi.
Birinci qattaki balkonnıñ kütüginde (bir qismi büyük tüşünüşnen deñizge sallanğanda) tapılğan qarğa tirişikleri yarım santimetrgece bar, betonnıñ qoruqtaştırmasından üç santimetrlik «yırtıqlar» körene, qaya divanında rüzgâr uruları kete, bozulğan qatlamlıq bar ve bazı yırtıqlar onbeş santimetrge asıq.
Daa keniş keçken yılda, MR Qırım prokuraturası RF tarafından Rusiye akimiyetlerine tayin etilgen Qırımnıñ medeniy mirası ziyanları boyunca 298 ve 341 uquq kodeksine köre açılğan esabatını taqdim etkendi. Şaatnameler, RF Medeniyet Nazirligine tarihiy arxeologik abidelerine qanunız rühset bermeknen tarih mülkiyetinı daima bozulğanlarnı cöğratla. Hususen, abideler arasında «Qarılğaç yuvası» da aytıladı.
Belgi olmayıp, neçe kibi Şervud-mimar ve sifağiş Şteyngel binalarını yüze yıl kibi qadar yaşatacağını farz ettilermi dep. Lâkin «Qarılğaç yuvası» qadar zamandan soñ mında künümizge yetken ise, bularımız da bir ulu ğayıplıq vaqıtnı olmamasını istermidik.
Er bir eski medeniyet obidesi cıyılmasınıñ cenk telükesinden, çünki yañı zamannıñ tamircilerinen yaramay yapuvlarnen oynılanuñda, «Qarılğaç yuvası» şimdiki zaman büs-bütünlügi boyunca başqası – böyle bir süyinçlı sarayğa baqmaq qayğı. O dağnıñ betindeki tura dep tabiat quvetlerine qarşı öge ve ölü deñizige tüşmesine rağmen teslim olmay.
Kündeki daimi areket — her daqiqada rüzgârnen ve yaramay allarda qalğan ırğatuvğa direnmek «Qarılğaç yuvası»dır. Çünki olaraq-te o Qırımnıñ ulu timsali — esir alınıp, lâkin baştan tüzülgen dep körüne.
Ukraina medeniyet fondunıñ qoltutuvınen