Qırım Lavrası: eki dünya sıñırında
Alınmaz Qırım dağları qursavında, Bağçasaray şeeri yaqınında, Meryem Dere (Aziz Meryem) ucurumında yeke-yek, faaliyette olğan erkek Aziz Uspeniye manastırı gizlengen.
Yevgeniya Borisenko. «Qırım yarığı» («Krımska svitlitsâ») gazetası, 2020 senesi, 11-inci sanı
Alınmaz Qırım dağları qursavında, Bağçasaray şeeri yaqınında, Meryem Dere (Aziz Meryem) ucurumında yeke-yek, faaliyette olğan erkek Aziz Uspeniye manastırı gizlengen. Onıñ etrafındaki qayalar sıcaq Qırım küneşinde quruğan yeşilliknen qaplanğan – ilkki Qırım ösümlikleriniñ acayip bir icadı.
Aziz Uspeniye (Meryem Ananıñ yuqusı) qoba ibadethanesi ve manastırınıñ ne vaqıt peyda olğanı aqqındaki mesele açıq qala. Bir rivayetke köre, manastırnı VIII-IX asırlarda biñlerce hristian – ikonalarnı sayğanlar – ile beraber serbest hristian dinine inanmaq içün Bizanstan qaçqan yunan keşişleri qurğanlar. Mında ilk yerleşken keşişler divarda ibadethane ve qoba-ücrelerini oydılar. Manastırnıñ yeri meraqlı ve faydalı olıp çıqtı: o sanki eki – hristian ve putperest – dünyası sıñırında bar edi.
Manastırğa yaqın vadiylerde arheologlar VI asırğa ait hristian mezarlıqlarını taptılar. Bu tapılmalar şu versiyanı vastalı olaraq tasdıqlay: eger hristian qasabaları bar olğan olsa, inançlı insanlarğa dua etmek içün ibadethaneler kerek edi. Hristian qasabaları putperest alan-got qabilelerinen qoñşu ediler. Bu, ilk keşişlerge missioner faaliyetlerinen oğraşmağa, yerli qabilelerge İlahiy peyda oluv yarığını ketirmege imkân bere edi.
Tam VIII-IX asırlar devirinen, Uspeniye qayasında Meryem Ananıñ mudjizeli ikonasınıñ peyda oluvı aqqındaki ilk aydın ikâyelerniñ meydanğa kelmesi tarihlanmaqta. Rivayetlerden birine köre, ikonanı qayada yerli Mañğup beyiniñ Mihail adlı çobanı taptı, o, muqaddeslikni öz evine eki kere alıp keldi, lâkin suret acayip bir tarzda qayağa qayta edi. Meryem Ana öz ikonasını qayada qaldırmaq istegenini añlağan insanlar suret içün Uspeniye dep adlandırılğan qoba ibadethanesini qurdılar. Başqa bir rivayetke köre, Meryem Ananıñ suretiniñ qayada peyda oluvı yerli ealini insanlar ve ayvanlarğa ücüm etken deşetli ylandan qurtardı.
Aziz Uspeniye erkek manastırı
Manastır aqqında eñ eski vesiqalı qayd XVI asırğa aittir. «Salaçıqtaki Taza Meryem Ana manastırı» – Uspeniye manastırı, çar Födor İvanoviçniñ 1596 senesi mayıs 27-de berilgen fermanında tam böyle adlandırıla, anda ükümdarnıñ qardaşlıqqa 15 ruble sadaqa yollağanı qayd etile.
XI-XIV asırlarda, bazı tedqiqatçılarnıñ fikrince, manastır Çufut Qale qalesiniñ cenübiy qapu yanındaki qobalarda yerleşe edi, amma 1475 senesi onı türkler zapt etkenden soñ yañı yerge avuştırıldı. Qırımnıñ belli tedqiqatçısı A. Bertye-Delagard da künümizgece saqlanıp qalmağan qolyazmalarğa esaslanıp bu versiyanı qol tuta edi.
XV asırnıñ soñunda manastır Gotiya-Kefe metropolitleriniñ qarargâına ve yarımadada pravoslavlıqnıñ merkezine çevirildi. Manastırnıñ ilâhiy küçü şay büyük edi ki, onı tek hristianlar degil, musulmanlar da sayğılay ediler: olar manastırnı Mayrım Anay (Meryem ana), onıñ yerleşken bütün vadiyni ise – Meryem Dere dep adlandırdılar. Bazı Qırım hanları muvaffaqiyetli seferlerden soñ manastırdaki Meryem Ananıñ suretine zengin bağışlar yapa ediler.
XX asırnıñ başında manastırda 5 kilseniñ esabı bar edi, hususan: Uspeniye qoba kilisesi, aziz Mark qoba kilisesi, İrkutsklı aziz İnnokentiy ibadethanesi, aziz Konstantin ve Yelena ibadethanesi ve Ğalip aziz Georgiy mezarlıq kilisesi. Kiliselerden ğayrı mında bir çoq ücre ve hocalıq binaları, manastır başınıñ evi ve ziyarətçiler içün ev quruldı, şunıñ kibi çeşmeli meyva bağçası tizildi. Bu devirde manastır aqiqiy çeçeklenüvge irişti, anda 50-den ziyade keşiş yaşay edi.
1917 senesi inqilâbından soñ manastır daa bir qaç yıl yaşadı. Lâkin 1921 senesi ükümet, manastırnı «aksil-inqilâbiy gizli yuvası» olaraq qapattı, kilseniñ mülkiniñ büyük bir qısmını ise yoq etti. Manastır arazisinde Artöm adına saqatlar emek koloniyası teşkil etildi.
Tarihiy, hususan kilse muqaddesliklerine qarşı tasil körmemezlik ve lâqaydlıq neticesinde yañı akimiyetniñ ilk yıllarında acayip abideler mahv oldı: aziz Konstantin ve Yelena, incilci Mark, İrkutsklı İnnokentiy ve Ğalip Georgiy kiliseleri. 1929 senesine qadar manastırnıñ beş ibadethanesi ve şapelleri söküldi, Meryem Ananıñ Uspeniye qoba ibadethanesiniñ içki donatılması bozulıp yaqmalandı.
Çufut Qale qoba şeeri yerleşken Burunçaq platosınıñ qayaları astında qalğan Ğalip Georgiy ibadethanesi
Mudjizeli Bağçasaray Meryem Ana ikonasınıñ taqdiri de facialı oldı. 1778 senesi yunanlar tarafından olarnıñ Qırımdan kütleviy sürgünligi vaqtında manastırdan alıp ketilgen ikon 1918 senesine qadar «Yekaterinoslav guberniyasınıñ Mariupol yaqınında, Uspeniye ibadethanesinde» buluna edi, andan soñ onıñ izleri coyula.
Ekinci Cian cenki yıllarında taşlanğan manastır yañıdan, Aqyarnı mudafaa etüv devrinde (1855-1856 ss.) olğanı kibi, uruşlarda yaralanğan askerlerge sığınaq berdi. Qırım cenki vaqtında elâk olğan askerlerniñ mezarları yanındaki arbi mezarlıqta Qırımnı faşist basqıncılarından azat etken askerlerniñ qızıl yulduzlı yañı mezarları peyda oldı. 1970-1980-inci yıllarda manastır arazisinde ruhiy-asabiy internatı yerleşe edi.
Aziz Uspeniye manastırınıñ yañıdan tiklenüvi 1993 senesi başlandı. Bugünde qoba Uspeniye kilsesi, manastırnıñ üst qatına ve ücrelerge alıp barğan basamaqlar restoratsiya etildi, Uspeniye kilsesiniñ balkonu üstündeki qaya resimleri ğayrıdan tiklendi, onıñ qubbesi altınnen parlay. Er kün yüzlerce turist keçken Çufut Qale yolunu ise, onıñ çañlarınıñ sesi canlandıra. Mudjizeli Bağçasaray Meryem Ana ikonasınıñ ğayıp olğan sureti de tiklendi. Yañı yazılğan nusha asılınıñ aynısını tekrarlay ve şindi manastırnıñ baş ibadethanesinde buluna. Bundan ğayrı, manastırda «Üç elli» («Troyeruçitsa») ve «Bütünkraliçe» («Vsetsaritsa») Meryem Ana ikonaları, aynı zamanda azizlerniñ cenazesi qalıntıları olğan eki qutu sayğılana.
İnanılmaz dülber yer, ulu ilâhiyat, taze ava, zengin mimarlıq – mında, Aziz Uspeniye manastırında, hristian ve musulman olğan eki dünyanıñ sıñırında, iç bir yerde olmağanı kibi tarihnıñ nefesi is etile. Bura Qırım Lavrası yaki Qırım Afonı dep adlandırılğan, yarımadanıñ eñ itibar etilgen pravoslav muqaddeslerinden biri olğanı beyle degildir.