Levko Çıkalenkonıñ Qırımğa seyaatı
Levko Çıkalenkonıñ calebiyetli ömüri, onıñ Qırım aqqında hatıraları.
Sergiy Konaşeviç. «Qırım yarığı» («Krımska svitlitsâ») gazetası, 2020 senesi, 2-nci sanı
1920 senesi, «Rusiye cenübi akimdarınen» Pötr Vrangelnen muzakereler keçirmek içün Qırımğa yol alğan UNR Direktoriyasınıñ (Ukraina Halq Cumhuriyeti) arbiy eyyeti terkibine ukrain içtimaiy erbabı, topraq saibi, metsena Yevgen Çıkalenkonıñ oğlu Levko kirdi, bunıñ içün oña yüzbaşı (sotnik) unvanı «berildi»: bu seyaat hatıralarda tarif etildi.
Levko Çıkalenkonıñ «1920 senesi Qırımğa seyaat» atlı hatıraları ilk kere «Naşa Batkivşçına» (Nyu-York) gazetasında 1962 senesi noyabrden – 1963 senesi yanvarğace neşir etildi. «Krımska svitlitsâ» («Qırım yarığı») gazetasında bu hatıralar 1996 senesi dekabr 2, 6 ve 16 künleri çıqqan 44 (199), 45 (200) ve 46 (201) sanlarında basıldı. Oquyıcılarımızğa kene de yüz yıl evelki vaqıalarğa dalmağa teklif etemiz, amma ondan evel bu hatıralarnıñ müellifi Levko Çıkalenko aqqında tanışuv maqsadında qısqa malümat beremiz.
Levko Çıkalenko (1888-1965) – içtimaiy ve siyasiy erbap, arheolog, İTŞ (İlmiy Taras Şevçenko Cemiyeti) ve Ukrain Serbest İlimler Akademiyasınıñ kerçek azası. USDRP (Ukrain Sotsial-Demokratik İşçi Partiyası) mensübi edi. 1917 senesi Merkeziy Radanıñ kâtibi, onıñ toplanuvınıñ teşebbüskârı onıñ babası olğan, soñra – Kiçik radanıñ azası oldı. 1919 senesi – İlimler akademiyasınıñ ilmiy hadimi, Kıyivdeki T. G. Şevçenko adına Birinci ukrain gimnaziyasında coğrafiya ve tabiatşınaslıq ocası. 1920 senesi içki işler naziriniñ musaviri edi.
Oğlunıñ UNR Direktoriyasınıñ arbiy eyyeti terkibinde vazifesine Yevgen Çıkalenko çeşit menen baqara edi. Karlsbadda (şimdi Çehiyada Karlovı Varı) tedavülde olğan o, 1920 senesi sentâbr 10-da kündeligine böyle qayd yaza: «Bu haber meni quvandırmay. Lâkin Levkonıñ bu «birleşken-bölünmegen»iñ birleştiricisimen muzakerelerge iştirak etkenini istemez edim, gercâ, o [Vrangel – red.] petlüracı şartlarnıñ episine razy olğan olğan, çünki eminim ki o, bolşeviklerni ukrainlerniñ yardımınen qatqan soñ ve bütunrusiy akimiyetini tutqan soñ, o şartlarnı tutmaycaqtır.
Şimdi ise, bolşevikler Vrangelni kerekten urğanda, bu muzakereler tek bir daa kerte onıñ ukrainlerniñ er vaqıt nasıl degen bir ölüge baqqanını tasdıqlaycaq. Bizim diplomatlarımız aytalar ki, episi ile: Vrangelnen de, polâklarnen de, bolşeviklernen de laf etmege kerek ve er angi uydurmalarda Ukrainanıñ mustaqilligi ideyası köterilmek kerek, belki, olarnıñ bu uydurmalarından birisi qoltular. Lâkin, maña oyle keliyor ki, bu, bir qaç qoşun artından çapmaq manasına kele ve neticede eç birini tutamaq; bundan ko're, bolşeviklernen qalmaq ve onıñ akimiyeti Ukraina suverenligini yuridik şekilde qabul etkeninden, uquqini işnen kerçekleştirmek daa yahşıca olaraq keliyor.»
Yevgen Çıkalenko
Amma, endi bir ay soñra o, fikrini deñiştire (oktâbr 14 künü kündeligindeki qaydı): «Şimdi, bolşevikler, nasıl deyler, ahret ayağında olğanda, qayta qara yüzlülernen muzakerelerge kirmek kerektir: belki, olar bolşevik akimiyetini deñiştirecek olsa, birazçiq muhtariyetni de olar da elde etsek olur, çünki suveren Ukraina aqqında daa tüş bile körmek mümkün degildir». İki kün evelsi o, Ukrainada vrangellik yaki bolşevik akimiyetiniñ idaresi qala bilecegine tüşüncelerini añlata: «Daa ne olacağını bilmeyim, lâkin yahşılıqnı körmeyim.
Eger bolşevikler Vrangelni yoq etse, olar Petlüranı da yoq etecek, em ukrain köylülerini, olar kibi ukrainlilerge «qulaq» degen insanlarnı yoq etmege isteyecek, şay olaraq olardan aş ve başqa şeylerni alıp Ukrainadan rahat alıp ketmek içün. Şeerlerde ise olar ev komitetlerinen, yarı qısmı kommunistlerden ibaret olğan organlar vastasınen, «şovinist-aksilinqilâbçılar»ğa qarşı ciddiy küreşke başladılar.
Men o zavallı yaşayıcılarnıñ içki vaziyetini köz ögüne ketiırem: er bir daqiqada bir komuniyistniñ şikâyetine binaen olarnı tussaq ete, yaqmalay, atıp öltüre bileler! Bu, çarlıq zamanından daha yaman!.. Eger bolşevik ordusı kerekten de qaçsa ve Vrangelni tura almasa, o, Petlüra, Don, Quban ve antantnıñ tehnikiy malnemesi yardımı ile bolşeviklerni darmaqar etecek.
Vinnıçenko, vrangel cebesinden alınğan gizli haberlerden söyley ki, vrangel avacı flotiliyası bolşevik askerlerine öyle büyük bir qorqu sala ki, öyle qorqutıp olarnı uzun zamanğa, belkim de ömürbillâ, arbiy hızmetke lâyıqsız ete eken. Şunuñ içün de baardan bolşevik akimiyetine endi soñu kelecegi bek kibi kibi kelmektedir, çünki evelden aytılğanına, Rusiyeniñ çoqu yeriinde qıtlıq olğanını da qatmaq kerek, köylüler şeerlerge aşlarnıñ soñ qalğanını bermege istemey, şu sebepten bir çoq yerlerde gazetalar yazğanı kibi köylüler sovet akimiyetine qarşı ayaqlanıp başladılar ve çoq qızılaskerler olarnıñ tarafına keçtiler, çünki başqa türlü açlıqtan ölecek ediler.
Bolşevik gazetalary bunı pek qarğıp çıqtılar, çünki bu, kerekten de akimiyetine teliüke qoymaqta. Ve ne vaqıt Vrangel ve Q. bolşeviklerni basarlar, olar Petlüra ve şeerlerde, köyde ukrain "separatistleri"ne yapışarlar. Ve bizge de kim daha yaman olacaqnı daa kim bile - bolşeviklermi, aksiyemi (reaktsiyami): bolşevikler burjuylarnı ve ukrain «şovinistlerini» yoq ete ediler, aqsiyeciler (reaktsionerler) de ukrain "separatistlerini" yoq etip, köy halkını alayına alacaqlar.
Bir kereden aytqanımday tek bir imüt bar, ki eç kim endi biznen bir kere uyanıp, milliy añ-şuurnı bitirip yerini elden aip olamaz; endi emin olğanımızda ki parasına ainsa bile yer adamnıñ elinde qalaçaq, biraz vaqıtkeçken soñ anda endiden de köp milliy aydınlar nesli peyda olacaq, ve Ukraina suverenlik olmazsa da keniş muhtariyatqa olsa daq barışacaq.»
1920 senesiniñ küzünde Levko Çıkalenko Lehistanğa (Polşağa) çıqıp ketti. O, Çehiya, Frenkistan, Almaniya, AQŞ-da (USA-da) yaşadı. O Nyu-Yorkta vefat etti; vasiyetnamesine köre onıñ cenazesi 1998 senesi vatanında, Odesa vilâyetiniñ Pereşorı köyünde ğayrıdan defin olundı.