«Poetiçeskiy atlas» saifelerinde Qırımnıñ edebiyat haritası
Edebiy Qırımnıñ çıqırları boyunca marşrutlar.
Roza Qırımska. «Qırım svıtsıtsâsı» gazetası, 2019 senesi, 1-2, 5-6 nomeralı çıqışlar
Qırımnı añğanımızda qaysı assotsiatsiyalar aqlımızğa kele? Yarımadada iç olmağan olsañız da, miyiñiz mıtlaq bir şeyni uyduracaq. Bu acayip degil, çünki bazı tasavvurlar sanat – kino, ressamlıq, foto ve, elbette, edebiyat sayesinde şekillendi.
Qırım çoq edebiyat eserlerinde körünip turdı. Olarnıñ eñ belli olğanları, dünyanıñ dürlü köşklerinden kelgen yazıcılarnıñ qalemine aittir. Şunıñ içün bazı vaqıtları Qırım, edebiyatçılar içün sanki bir büyük rezidentsiya olğanı kibi bir duyğu peyda ola. Esasen rus yazıcıları içün. Ve bu rezidentsiyada olar eserlerini yaza ediler, olarda vaqialar sanki Qırım fonunda olıp keçe edi. Etraftaki er şey – evelâ Rusiye imperiyasınıñ, soñra ise Şuralar Birliginiñ tarihiy vaqialarını açmağa yardım etken parlaq stsenografiyalardır. Yaki 1783 senesinden evelki vaqialarnı muvafaqiyetnen unuttırmaq içün.
Sözümniñ isbatlı oluvı içün, 1989 senesi Aqmescitniñ «Tavriya» neşriyatında basılğan «Qırımnıñ poetiçeskiy atlası»nı («Qırımnıñ şiiriyat atlası») misal olaraq köstermege isteyim. Neşirni tertip etkenler, onı «turist ve ulasşınas qılavuzı» olaraq adlandırdılar. Atlasnıñ kontseptsiyası şöyledir: kitapta, (Adam Mitskeviçten ğayrı) rus şairleriniñ ya tarihiy emiyetke malik olğan yerlerge, ya da Qırım yarımadası zengin olğan güzel manzaralarğa bağışlanğan şiirleri toplanğan.
Kitapnıñ mündericesi daa ziyade yamalı yorğanğa oşay: mında Acımuşqay – Ekinci cian cenki abidesi, soñra ise cedvel boyunca – Ay-Petri ve Artek. Şöyleliknen, tertip etkenler dürlü tarihiy devir ve medeniyetlerniñ qatlamlarını qayd etmege tırıştılar. Lâkin bunıñnen beraber «Poetiçeskiy atlas» – tek bir medeniyetniñ ükümranlığı aqqında olğan tıştaqlı stereotiplerdir. O stereotipler ki, 2014 senesinde Qırım «tuvğan limanına qaytsın» dep mahsus saylanğan edi.
Şiirlerniñ yanında tertip etkenler «kenarlarda» ufak qaydlar qoydılar. Ve birinci qayd bizni rus edebiyatına yollay:
«Qırım rus edebiyatında onıñ eñ qadimiy abideleri peyda olğan devirlerden belli».
Yani alternativ olmaycaq, ve meşur Qırım çoq medeniyetliligi daa birinci cümleniñ özünde sızılıp taşlana. Soñra ise – tarihqa bağlanuv: «…Bir vaqıtları celp etici olğan ülke, Rusiye içün daima telüke menbası ola, esirlikke aydalğan insanlar ebediyen ğayıp olğan bir yerge çevirile. Quvetleşken Rus devleti, o vaqıtta Türkiyeniñ vassalı olğan Qırım hanlığına qarşı küreşke kire. Deñizge çıquv içün, viran etici ücümlerni toqtatuv içün küreş».
Açıq menbalardan alınğan foto
Körgenimiz kibi, tertip etkenler, soñundan Qırımnı «qurtarğan» aynı şol «Rus devleti»ni romantikleştirirler. Bundan soñ ise kerçekten bir idilliya başlana: «Rusiye, yañı alınğan ülkege diqqatnen baqa, onda endi uruş meydanını degil, oña ait olğan ve ögrenilmesini talap etken «kerçek hazine»ni körip ögrene».
Mında «yañı alınğan ülke» söz birikmesiniñ abssurdlığını qayd etmek müimdir: Qırım 1783 senesine qadar qaçan tam olaraq rus edi???
Neticede, bizni tek tarihiy adaletsizlik degil, aynı zamanda rus edebiyatında Qırımnıñ siması da meraqlandıra. O qanday?
Qısmen cevapnı ayni şu saifede qaydlarda tapamız: «Romantik ülkeniñ, ekzotik «Rus İtaliyasınıñ» tek ükümdarlarnı ve alimlerni degil, şairlerni de celp etkeni şaşırtıcı degil».
Yani Qırım – başqa, daa az qıymetli halqlarnen meskün olğan ekzotik bir ülkedir. Ve ayni şu topraq şimdi rus olğanı içün, ayni şu topraq aqqında Rusiye imperiyasınıñ şairleri yazacaq.
Böylece, epiñizni Qırımnıñ edebiyat yerleri boyunca ekskursiyağa davet etem.
Yalıboyu
Atlasta cenübiy qısım baş kurort şeerlerinen (Yalta, Aluşta, Sudaq) ve kurort qasabalarınen/köyçiklerinen (Alupka, Simeiz, Koreiz, Gurzuf, Foros, Livadiya, Oreanda), şunıñ kibi tarihiy, tabiat ve medeniyet obyektlerinen (Ay-Todor, Artek, Ayuv-Dağ, Martyan, Meganom) temsil etilgen. Bir söznen - Büyük Yalta. Yalıboyu kibi, kelgenler arasında eñ populâr yer er vaqıt şurası edi, ve mında, evelâ imperator, soñra ise şuralar elitı, saraylar qura ve mülklerde em de daçalarda raatlanğan ediler.
Bu kurort bumı başlanğan Yaltada toqtayıq. Atlasta bu kiçkene şeer aqqında şunı oquyq: «1783 senesinde Qırım Rusiye imperiyasına qoşulğanda, Yalta pek ufaq bir köyçik edi… Yalta şeer statusını 1838 senesinde aldı, amma onıñ süratli inkişafı 1860 senesinden soñ başlandı. Aynı o vaqıtları belli rus alimi S. P. Botkinniñ tevsiye etkenine köre çar qorantası Yaltağa yaqın Livadiya malikânesini satın ala… Bugünki kün eski «rus Nitsası», «rus Rivyerası» – bu, millionlarnen zemetkeşlerni tedaviylegen ve «sağlamlaştırğan» acayip bir kurort şeeridir».
Yani Yaltanıñ kurort şeeri olmasınıñ baş sebebi – çar qorantasınıñ mında raatlanuvı faktıdır. Ya şiirlerde ne bar?
D. D. Minayev şöyle yaza edi: «Bu mücizeli iklim, / sanki şifalı bir balzam kibi». Metinniñ devamında müellif Yaltanıñ avası er angi hastanı tedaviyleyecegini ve atta ölgen adamanı tiriltecegini añlata. Ve misal olaraq Poltava vilâyetinden kelgen, Qırımğa beraber yelkenli geminen kelmek kerek olğan bir yolcunıñ ikâyesini tarif ete. Soñra olar topraqqa çıqıp, dürlü yaqlarğa keteler. Yaltada on kün raatlanğan soñ müellif tesadüfen öz tanışına rastkele ve bu körüşüvni şöyle tasvirley: «Asla tanılmaz allı oldı / menim yaman malorosım. / Cenübiy ülkeye ayran oldı, / Er şeyden memnün olğan, Pangloss kibi».
Sanki Yaltanıñ tek bir manası bar kibi: avasını sormaq ve kurort romanını başlatmaq içün mında kelgenlerniñ büyük bir yataq yeri. Qırım haritasında, ve tek edebiyat haritasında degil, Yaltanıñ emiyeti arttırılğan. İhtimal ki, bu, cenübiy şeerler aqqında yazğan şairlerniñ adette mında kütleviy şekilde ve tek raatlanuv içün kelgeninen, ve şunıñ içün tek üstünde körgenleri aqqında, şeylerniñ eñ terenlerine dalmadan, yazğanlarınen bağlıdır.
Cenübiy şarq¶
Atlasta Qırımnıñ cenübiy şarqiy qısmı Kefe (Feodosiya), Eski Qırım ve Köktebel (şuralar tilinde «Planerskoye») kontekstinde añıla. Köktebelniñ yanında Qara-Dağ da añıla.
Qayd etmek kerek ki, Kefe, Eski Qırım ve Köktebel rus edebiyatı içün hususiy emiyetke maliktir. Kefede Aleksandr Grinniñ ev-müzeyi bar, Eski Qırımda - müzey, mezar ve memorial. Köktebel ise umumiy olaraq tek Maksimilian Voloşinniñ anda öz «şair evini» qurğanı içün belli oldı: «Şair eviniñ musafirçen divarlarında bulunğanlarnıñ episini sanap çıqmaq qıyın: K. A. Trenev, V. V. Veresayev, A. S. Grin, İ. G. Erenburg, M. Gorkiy, V. Ya. Brüsov, Tsvetayevler apte-siñilleri, O. E. Mandelştam, A. N. Tolstoy, M. M. Prişvin…».
M. Voloşinniñ rus Qırımını terennüm etkeni zannetile. Faqat kerçekte er şey tam tersinedir. Voloşin Rusiyeniñ Qırım aldında mesüliyeti meselesini kötergen saylı insanlardan biridir. «Şair evi» poemasında tek tabiatnıñ terennüm etilmesini degil, yarımadanıñ devirler, medeniyetler, halqlar qatlamlarınıñ birikmesi olaraq añlanuvını tapamız:
«Bu topraqta arheolog ve numizmat içün / Qanday izler yoq – / Roma madalyonlarından ve elin aqçalarından / Rus askeriniñ dügmesine qadar!.. / Mında, deñiz ve topraqnıñ bu büklemlerinde, / İnsan medeniyetleriniñ küfü qurumay edi – Yüz yıllarnıñ keñligi ömür içün tar edi, / Biz – Rusiye – kelmegenimizge qadar». Maksimilian Voloşin rus devrinden evelki Qırımnı ve 1783 senesinden soñki Qırımnı añdıra:
«Yüz elli yıl içinde – Yekaterinadan berli – / Biz musulman cennetini taptap taşladıq». Şöyle satırlardan soñ Eski Qırımnı hatırlamaq yerinde olur. Atlasta tek Orta asırlarda şeerniñ adınıñ Solhat olğanı ve onıñ büyük ticaret merkezi olğanı aqqında ufaq bir hatırlatma tapamız. Lâkin müellifler vurgularnı deñiştirdiler, ve bap Rojdestvenskiyniñ A. Gringe bağışlanğan şiirinen başlana. Şeerniñ musulman keçmişi Yu. Druninanıñ «Eski Qırım» şiirinde tesadüfen añıla, anda böyle satırlar bar: «Tavüqlar, kirezler, islav simaları, / Beyaz ukrain hatalarınıñ qarapayım kibi. / Qaydasın sen, mağrur hanlarnıñ paytahtı – / Barılmaz ve zengin Solhat?»
Zıtlıqnı köremiz: şuralar Eski Qırımı ve orta asır Solhatı. Drunina, bir vaqıtları onıñ ulu bir şeer olğanını, şimdi ise «Eski Qırım köyge oşay» degenini qayd ete. Faqat, 1783 senesinden soñ Qırımnıñ musulman qısmınıñ yıqıluv süreci başlanğanına ne şaşırmaq kerek? Ebet, hanlıqnıñ paytahtını Bağçasarayğa avuştırğan soñ Eski Qırımnıñ emiyeti eksildi, amma ğayıp olmadı. Şuralar devrinde ise Eski Qırım, yañı assotsiatsiyalar yaratmaq içün A. Grinniñ yaşağan yeri oldı.
Amma tek tarih şeernen yaman oyun oynamadı. Uzun vaqıt Eski Qırım bir kurort edi. Mında dört türlü ava qaruşa: dağ, orman, deñiz ve çöl. Bu unikal ava qaruşımı üst nefes yolları hastalıqları olğan insanlarğa şifa tapmaqta yardım ete edi. Amma Yalta daa populâr olğanda, ekimler hastaları kütleviy şekilde cenübge yollap başladılar, ve şunıñ içün Eski Qırım bütünley boşap qaldı.
Keriç ve Keriç yarımadası¶
Keriç — Qırımnıñ eñ qadimiy şeeri, «ebediy şeer», çünki birinci meskün yerler mında Milet müstemlekeçileri tarafından eradan evel altıncı asırda qurulğan edi. Keriç yarımadasınıñ qadimiy yunan deñizcileri içün tam yerleşüvi oñaytsızlığı ve şunıñ kibi şarap ve keramikaman deñiştirgenleri boğdayı sebebinden celp etici olğanı malüm. Daa bir belli halq — vaqıt-vaqıt yunanlarnen cenkleşken, öz çarlarını qorğanlarda (qurğanlarda) kömgen, olarnen beraber Öliler çarlığına inanılmaz derecede çoq altın, atlar, askerler ve qadınlarnı yollağan iskitlerdir.
Çoq asırlı tarihqa baqmadan, edebiyatçılar Keriçten ve Keriç yarımadasından çetleşken ediler. İhtimal ki, Mitridat Yevpatornıñ mezarını tapmağan ve aqlında balıqçı qayığı ve er yerde tolusınen balıq qoqusından başqa iç bir şey qalmağan Aleksandr Puşkin böyle moda qoyğandır. Biz, İvan Lıpa (onıñ adınen atta Mitridatskaya soqağından ufak bir soqaq adlandırılğan) ve Georgiy Şengeliden ğayrı, Keriçli edebiyatçılar aqqında da künümüzde iç bir şey bilmeymiz. Ekisi de balalığını şeerde keçirdiler. Tematik qatlamlarğa kelgende — Keriç XIX asırda arheologiya qazıntılarınıñ merkezi edi, mında o vaqıtnıñ ulu alimleri cıyıla ediler. Lâkin Keriç aqqında edebiyat eserlerinde baş leytenant – bu Ekinci cian cenkidir.
Bu, Leonid Brejneviñ Keriç ve baş kâtipniñ Keriç çöllerinde bulunuvı aqqında hatırlatılğan «Kiçik topraq» meşur memuarları kitabı çıqqanından soñ yüz berdi. Bu, şeerge «qaraman» unvanınıñ berilmesine ve antik medeniyet qatlamını artqa itken yañı bir diskursnıñ yaratılmasına sebep oldı.
«Atlas»ta hususan şeerge eñ az eki saife bağışlandı: bular Nikolay Uşakov ve Vsevolod Rojdestvenskiyniñ aynı adlı şiirleri, şunıñ kibi Maksimilian Voloşinniñ 10 numaralı «Kimmeriya baari» tsiklindeki şiiridir. Qaydlarda şu tasdiqlarni tapamız: «Qaraman şeer Keriç — Qırımnıñ eñ şarqiy şeeri. Keriç Pantikapaion (Pantikapey) adınen Bosporos çarlığınıñ paytahtı edi. 1774 senesi Keriç Yañı Qale (Yenikale) qalesinen beraber Rusiyege keçti, Qaradeñizde Rusiye flotunıñ birinci bazası oldı. Şimdi Keriç — memleketniñ iri metallurgiya ve gemi qurucılığı merkezidir».
Demek, Keriçke bağışlanğan eki saifede biz biraz deñiz avasınen, gemi qurucılığınen ve balıqçı şeerçiginiñ atmosferası ile tanış olamız. Meselâ: «Endi sorğan qasırğalar keze / Kökle yırtıq suv arasında, / Endi Keriçniñ alçaq hatları / Yeşil slyuda kibi parladı» (Vs. Rojdestvenskiy), «Ve soqaqlarnıñ trassaları inatnen nefes ala, / yalıda ise, / suvda degil, / yañı boyalanğan barkaslar / barışıq ve emek aqqında ayta» (N. Uşakov), «Çayqalar deñiz tegisligine daldılar, / Bulutlar burulğan. Men baqıp turdım / Küneş çelik dalğalarğa / Almaz oqlar aqıntılarını qalay atqanına» (M. Voloşin).
Bir vaqıtları Eski Qırımnıñ olğanı kibi, Keriç de öz ulu fleyrını ğayıp etip, körünip turğan çizgilerge malik olmağan sanayı şeerine çevirildi. Eñ azından bölüm ile tanış olğandan soñ böyle körüne. Amma başqa bölümlerge baqayıq. Belki, anda biz daa konkret bir şey taparmız.
«Keriç»ten ğayrı, «atlas»ta Keriç ve Keriç yarımadasına bağışlanğan daa dört bölüm tapamız: «Acımuşqay», «Aq-Manay», «Mitridat», «Eltigen». Bütün bu yerler Ekinci cian cenkine bağlı, atta Pantikapeyniñ akropolisi ilk olaraq yerleşken Mitridat dağı tek 1943 senesiniñ vaqiaları kontekstinde baqıla. Vurgularnıñ qalay deñişkeniniñ acayip ilüstratsiyasını «Mitridat» bölümünde tapamız.
Bular evel añılğan Yuliya Druninanıñ şiirleridir: «Mitridatnıñ dağında / Efsaneler ve odalar uydurdılar — / Dürbeler, ibadethaneler, saraylar, / Ükümdarlarnıñ oroları… / Men ekskursovodnı dağınıq diñleyim, / Qulaqlarımda ise / Ösken ve qudurğan bir qıçıruv». Yani lirik qaraman aytqanı kibi, Ekinci cian cenkiniñ vaqiaları (hususan Eltigen desantı aqqında söz kete) onıñ içün antik devirden daa çoq emiyetli, bunı ise şuralar psixologiyasınen añlatmaq mümkün. Çar — avtomatik olaraq yaramay adam.
Şuralar edebiyatı içün daa bir kult yer — elbette ki, Acımuşqay ve onıñ taş ocaqlarıdır. Ekinci cian cenki vaqtında partizan taqımları mında 170 kün devamında mudafaanı tuttılar. Endi çoq yıllar devamında mında müzey çalışa, ve keriçlilerni mektep sıralarından başlap anda ekskursiyağa alıp baralar.
Eltigen (1945 senesinden soñ — Geroyevka) — 1943 senesi noyabr aynıñ vaqiaları ile ulu olğan kiçik bir köy. O vaqıt tüşman tarafından işğal etilgen topraqqa desant endi, «Ateşli topraq» dep adlandırılğan platsdarmnı zapt etti.
Aytmaq mümkün ki, «Acımuşqay — Mitridat — Eltigen» üçlügi Keriç ve Keriç yarımadası aqqındaki şiiriyat içün belli bir qanunnıñ şekillenmesi içün temeldir. Ve saña antik devir, iskit qorğanları, tüzlü köller, çöller ve ilâhre aqqında iç bir hatırlatma yoq. Bunıñ yerine, Aq-Manay boynunı «Krasnaya zvezda» gazetiniñ mühbiri olaraq zıyaret etkende şuralar şairi Konstantin Simonovnıñ yazğan bütün bir «Yağmurlar» «poema»sı bar.
Bilsen de, toponim aqqında añılğan tek bir satırdan ğayrı, Qırımğa ait olğanını köstergen iç bir şey yoq: «Aqmanay tüzlügi üstünde / Qış yağmurı yağa edi, ve daa quvetli, / Er şey sılav edi, atta arqalar / Bizi muskülsizce alıp ketken atlarnıñ». Şiir mektüp şeklinde yazılğan, lirik qaraman mında ve şimdi degil, sevgilisiniñ yanında olmaq istey, Keriç yarımadası ise, vaqialarnıñ inkişaf etkeni, duyğular ve üsiyetlerniñ akis etilgeni arqa plan funksiyasını becere. Bu müstemleke edebiyatınıñ eñ müim çizgilerinden biridir: o, bazı yerlerni tek dekoratsiya kibi qullana, «manzara»nıñ müimligine teren dalmadan.
Aqyar¶
Daa bir qaraman şeer — Aqyar (Sevastopol). Bunıñnen beraber, bu şeer rus edebiyatı içün eki kere emiyetli: Aqyar em Qırım, em de Ekinci cian cenki vaqialarınıñ merkezi edi. Amma er şey antik devirden başlandı: eradan evel V asırnıñ soñlarında mında Gerakleya Pontiyskadan qadimiy yunan müstemlekeçileri yelken açıp, Hersones adlı polisini qurdılar. Eki biñ yıl boyunca Hersones, XIV asırnıñ soñuna qadar ulu olğan büyük siyasiy, iqtisadiy ve medeniy merkez edi.
1783 senesi büyük deñişmeler ketirdi: liman ve yerleşüv quruldı, ve 1784 senesi fevralniñ 10-unda şeer yunan tilinde «ulu şeer» manasına kelgen «Sevastopol» adını aldı. Faqat bu uluq bambaşqa bir mananı taşıycaq edi, ve bu imperator ve şuralar edebiyatında, ressamlıqta, yır lirikasında pek yahşı akis olundı. Aqyar — Qırımnıñ rus olğanınıñ eñ müim delili, qısqa vaqıt içinde yaratılğan ve endi çoq yıllar boyunca tek bir devletniñ faydasına işlemekte olğan bir efsane.
«Atlas»ta «Sevastopol» bölümü altı saifeden ibaret, anda Qırım cenkiniñ askerleriniñ, soñra ise, ebet, «Vatan» cenkiniñ muvafaqiyetleri ögüle. Eñ harakterli misallerni ketireyim: «Cenk urdı, / Rusiye dünyağa baqmaq içün çağırıldı, / Tarih mahkemesine: ebet ğururlı ruh ve batırlıq bizde yaşay, / Biz tar yalan aqıllıqqa bağlanmağanımız içün! / Ğururnen er keske ayta bilem: men Rusım!» (A. Maykov), «Yürek seze — yaqında dağlar titreycek / Batareyalarnıñ çelik qıçıruvından. / Biz daa eşitirmiz, admirallar, / Körfezlerde rus yelkenleriniñ gürültisini…» (O. Surkov), «Linkorlar, dövülgen çelik dağları kibi, / Areketsiz, eşidilmez dalğa töpelerinde; / Olar sert siluetlernen turdılar, / Şuralar memleketiniñ gecebekçileri» (V. Lugovskoy).
Esas bölümden ğayrı, kitapta Aqyar aqqında eki cenkniñ belli vaqialarına bağışlanğan ayrı bölümler de bar. Meselâ, Malahov qorğanı. Bu — Aqyarnıñ şarqiy qısmındaki töpelik, evi töpelikniñ eteginde turğan kapitan Malahovnıñ şerefine adlandırılğan. Malahov qorğanı cenkler vaqtında şeer mudafaasınıñ kilit noqtası edi.
Şiirlerde yañıdan imperiyanıñ ögülmesi tapamız: «Men admiral Nahimov kibi öldürildim, / Yüz kere parça-parça oldım / Ve biñlerce deñizci ve asker kibi / Sayısız mezarlarda kömüldim. / Amma özü ölümsiz Rusiye kibi, / Bu künlerde Goliaftan daa quvetli olıp, / Men, tişlerimi qısıp ve azaplarnı yeñip, / Ölüm ile ölümni taptap, mezardan turdım» (R. İvnev), «Körüne ki çoq, körüne ki pek çoq, qırtıqtan asqan derecede, / mında cenki tatqan tuvğan vatanımız. / Özler — çetelernen, komandalarnen, polklarnen… / Malahov qattılaştı, nayzalarnen turıp» (R. Kazakova).
«Atlas»ta Aqyar, elbette ki, qaramanlıq keçmişi ile birleştirile. Lâkin Hersonesniñ tarihına yollağan bölümler de bar (yeri kelgende, kitapta ayrı bölüm olaraq Pantikapey yoq). Mında ise biz bütünley dürlü körünişlerni közetemiz. Meselâ, Nikolay Minskiy Hersonesni şöyle tasvirley: «Hiç bir vaqıt men böyle kederli viranelerni körmedim. Qazılğan evler mezar kibi yırıq-yırıq turar». Şairni, dürlü devirlerni ve dürlü insanlarnı körgen Hersonesniñ keçken uluqları tasirlendirgendi. Şiir bizge ebediyetke toqunğan insannıñ bazı mistik tecribesi aqqında ikâye ete. Yefim Zaytsevskiyniñ şiiriniñ keyfi oña oşay, o bar oluvnıñ çürükini ve onıñ tez keçkenini añlay: «Men saña kelem ve nafile qıdırmağa tırışırım / Mında ulu şeerni ve rivayetlerni teşkerüv: / Er yerde yoqluq ve çürüklük mürü!»
Anna Ahmatovanıñ «Deñizniñ özünde» adlı poemasından bir parça — bu, dürlü tarih qatlamları, ava, deñiz ve balıqçı qayığı qaruşqan şahsiy bir şey: «Men çariçe olğanda, / Altı zırhlı gemi qurarım / Ve altı kanoner qayığı, / Körfezlerimi qorumaq içün / Fiolentke qadar», «Men balıqçılarnen dost edim. / Tönkerilgen qayığınıñ altında sıq / Sağanaq vaqtında olarnen otura edim, / Deñiz aqqında diñley, aqlımda tuta edim, / Er bir sözge gizliden inanıp». Bu şiir — «atlas»taki eñ yahşılarından biridir, çünki o Hersonesniñ atmosferasını, onıñ viranelerini ve sıcaq küneşni pek doğru köstere.
Körgenimiz kibi, Aqyar aqqındaki şiirler panegirik hususiyetke malik, yani olarnıñ esas maqsadı — Qırım ve Ekinci cian cenkleri kontekstlerinde qaramanlıq keçmişini ögmek. Hersones şairler tarafından tarihınıñ ebediyet, aqqanlıq ve facialıq kategoriyalarında añlanğan. Lâkin kene de Aqyar ve onıñ çerçivesinde olğan er şey 1783 senesinden soñ efsanevilik ve uluq ile bağlanıla.
Neticeler yerine¶
«Qırımnıñ poetiçeskiy atlası» – oquyıcığa/turistke/ülkeşınasqa yarımadanıñ tek bir tarafını köstergen, ekseriyetinen tarih ve başqa medeniyetlerni inkyar etken neşirdir. Bunıñ yerine 1783 senesinden soñki vaqialar maksimal derecede aydınlatıla.
Teesüf ki, Qırımnıñ şöyle körünmesi bugün de yaşamaqta devam ete. Demek esas problema — bu, çoq medeniyetli Qırımnı, em de yañı vaqıtnıñ tarihiy vaqialarını yañıdan añlap bilecek başqa edebiyatnıñ şekillenmesidir. Esas mesele şunda ki, yaralarnı tüzetmek ve yañı manalarnı yaratmaq içün qaç vaqıt kerek?..