Çetel edebiyat eserlerinde Qırım: Baş qaramanlar ölmeyler
Meşur frenk yazycısı Lui Bussenarnıñ maceralı romanında Qırım cenki.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtsıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, 16 nomeralı çıqış
«Qırımnıñ saipleri daima Qaradeñizniñ saipleri olacaq. Bunıñ içün Qırımğa saip olmağa daa kiçik asiyalılar, Mitridat, vizantiyalılar, genuezler, türkler ve ruslar ıntıla ediler». Lui Bussenar «Malahov qorğanından zuavlar»
Meşur frenk beletristi, maceralı romanlarnıñ müellifi Lui Bussenar 1847 senesi doğdı. Zenaatı boyu ekim edi, Parij universitetiniñ tıbbiyet fakultetini bitirdi, amma 1875 senesi o, ilk ikâyesini bastırdı, ve şundan berli yazıcılıq onıñ esas işine çevirildi, ve frenk edebiyatını onıñ maceralı eserlerisiz tasavvur etmek imkânsızdır. Ve, elbette, Bussenar Qırım cenki mevzusını tışlağanını tasavvur etmek imkânsız.
«Sentyabrniñ 14-ünde mütefiq ordusı Kezlevge (Yevpatoriyağa) yaqınlaştı, 19-unda uzaqqa ketti, Bulğanaq ve Alma arasında lager qurıp yerleşti, 20-sinde ise Alma özeninde ğalebe qazandı». Frenk ordusı britan askerlerinen bir safta cenkke kire edi. «Zuavlar» adlı ekzotik adını taşığan frenk bölüklerinden birinde, Jan-bura dep adlandırılğan «Malahov qorğanından zuavlar» romanınıñ baş qaramani Jan Burgel de uruşa edi.
Zuavlar — frenk yengil piyade askerleri, olarnı evel müstemlekelerden jililerni toplap başladı, soñra ise anda frenkler de qulluqqa kirip başladı. Quduzlı tabiat ve ölümge tam körmemezlik — zuavlarnıñ farqı ana şu edi.
Aqyar tübündeki aç frenk askerleri, şarap fıççıları ve zengin aş-suv yedeklerinen tolu bay Qırım bazbazına rastkeldiler. Bu ayat bayramından seroş qayıtqan ve qolları tolu olğan Jan-bura, rütbesine köre ondan büyük olğan kibrli uniter-zabitke, öz yerdaşı Dürege selâm bermedi, bunıñ üstüne oña onıñ aqqında ne tüşüngenini aytıp tüşürdi, ve ondan da ğayrı çalınğan ögrekni bu uniterge fırlattı. Tribunalnıñ qaranı sert — qurşunğa tizmek. Amma frenk romanlarında baş qaramanlar ölmey: Buranı qatl etmege çıqarğanlarında, cenk başlana, oña bütün zuavlarnen bir safta turmaq içün rühset bereler ve onıñnen bir yerde ğalebe qazanalar.
Neticede, ölüm qorqusı tek bir duyğudur, onı başqa duyğularnen yengmek qolay. Zuavlar tarafından issi üstünde bir «qara kiyimli hanım», rus cäsüsesi kinâz qadın Milonova tutula. Sorğudan soñ o, Qırımdaki frenk ordularınıñ baş komandanı marşal Sent-Arnığa zeer tüşürip, apisten qolayca qaçıp kete. Batırımız Jan casüsniñ artından quva, lâkin onı rus qazaqları qurtaralar, ve urulıp yıqılğan, yara alğan zuav, bazbazda uyaqsız alda apis etilge. Lâkin oña, ebet, tek boşamaq degil, em de, «qara kiyimli hanım»nıñ planlaştırğanı diversiyadan mütefiqlerniñ eñ yüksek komandanlarını qurtarmaq kibi muvafaqiyetke nail ola.
Bunıñ içün Şeref legionu ordeninen mukâfatlandırılğan Jan-bura ayni şol Dürege rastkele, ve şimdi ise kerisinçe - Jan Düreni selâm bermegeni içün (orden saibine rütbesinden asılı olmayıp selâm berile) tenbi ete; uniter ise ğadabnen cevap bere ve Jan Burgelni rus casüsesi olaraq adlandıra... Ve mına Burağa kene de qurşunğa tizilmek qorquzuvı — bu sefer işlemegeni hainlik içün. Duyğular, er yerde duyğular: yiberilgen Burağa qarşı isadan kelgen Düşmeniñ yüreginde nefret peyda ola, ve öç almaq arzuvı onı tek iftira degil, atta Vatan hainligine de ketire.
Amma Jan-burağa kene de sağ qalıp ve şerefnen qalmağa nail ola. O kene de uruşqa kete... Amma esirge tüşe: «Aqyarda ruslar tınçlana – Bura endi blokpostlarğa telüke doğurmaycaq».
Jan esirlikten qaçmaq ıntıluvı içün ruslar tarafından qurşunğa tizilmeli. Şahsiy baş komandan marşal Pelisye düşman komandanlığından batır zuavnı, olarnıñ tutqan rus polkovnigi ile deñiştirilmegini rica ete, amma komendant red ete.
Jan Burgel nevbetteki qatlge çıqarıla... Lâkin araya, Buranı esirge alğan, şimdi ise qatl etüvni toqtatqan ve Jan Burgelniñ oña qardaş olğanını aytqan mayor Pavel Milonov kire!
Aydınlanğanı kibi, daa 1812 senesi ağır yara alğan kapitan Burgel ruslarğa esirge tüştü; esirlikten (muvafaqiyetsiz) qaçmaq ıntıluvı içün onı Sibirge sürgün ettiler. Lâkin büyük Burgel ondan da qaçıp qurtuldı. Taqdir öyle qarar aldı ki, o, kinâz qadını Milonovağa evlendi, ve bu evlilikten Pavel (ya da Pol) adlı oğul doğdı.
Kinâz qadını Milonova (şu «qara kiyimli hanım») Pol Burgelniñ quzenesi ola - Bussenarnıñ cenk romanı birden vodevilge çevirile - Jannıñ anası ve «qara kiyimli hanımnıñ» anası, belli olğanı kibi, tuvğan aqay-qardaşlar. Birliknen mında olğan bütün Milonovlar Aqyar askeriy gubernatorından zuav Jannı qurtarmasını ricâ eteler. Buranı boşatalar, o öz adamlarına qayıta... ve podporuçik rütbesini ala.
Tizden Aqyar (Sevastopol) teslim ola.
«Sekiz ay keçti, cenk çoqtan bitirildi, askerler evge qayttı. Bitip tükenmegan diplomatik körüşüvlerden soñ barışıq imzalanğan. Ruslar ve frenkler dost oldılar. Eki taraftan büs-bütün mukâfatlar, rütbeler, haçlar, medalyonlar ve... közyaşlar!»
Ve kerçek frenk vodevilinde olğanı kibi, er şey toynen yekünlene. «Nuater kiçik ve dülber çette şeerçiginde gürültili askeriy toy... Polkovnikler, serjantlar, kapitanlar, askerler, topçular, zuavlar... Epoletler, galunlar, haçlar, medalyonlar... Malahov qorğanınıñ qaramani, podporuçik Jan Burgel, aslından kinâz qadını Milonova olğan Roza Pinsonga evlene».
Avropada kene de tınçlıq bar, Qırım Rusiye imperiyasınıñ akimiyeti altında qaldı, anda monarh deñişti, lâkin rejim eskisi kibi qaldı.
«Lâkin o vaqıt, 400 biñ insan elâk olğan 1854-1855 seneleri cenk ne içün kerek edi?!»