Altı asır beraber. Unutılğan halqnıñ tarihından saifeler
Ukraina topraqlarında lipka tatarları aqqında tarihiy malümatlar.
Aleksandr Dzüba. «Qırım svıtsıtsâsı» gazetası, 2017 senesi, 4 nomeralı çıqış
Bizniñ çoq milletli memleketimizde onlarnen dürlü halqlar yaşay — büyük ve kiçik; bizniñ topraqlarımızda endi çoq asırlar boyunca yaşağanlar, ve bizniñ ülkelerimizde nisbeten yaqınlarda yerleşkenler. Belli olğan halqlar bar ve, teesüf ki, unutılğan halqlar. Biz, şu vaqıtta eñ çoq unutılğan Ukraina halqlarından biri aqqında laf etecekmiz, faqat onıñ qadimiy ve şanlı tarihı bar.
Eger kimdir lıpka — tek malvalılar soylu ağaçlarnıñ ufaq bir vekili dep tüşünse, onıñ Ukrainanıñ etnik palitrası aqqındaki bilgileri uzaqta tolu degildir. Lıpka — em de, bir vaqıtlar Reç Pospolita terkibinde olğan dört memleketke — Litvaniya, Lehistan, Belarus ve Ukrainağa endi çoq asırlar boyunca sadıqlıq saqlağan türkiy soylu ufaq bir halqnıñ adıdır. Ve onıñ asıl tamırı Qırım ve qıpçaq çölleri ile bağlıdır, baqmadan ki hususan anda böyle bir halq iç bir vaqıt olmağan edi. Lâkin sırasınen başlayıq.
1797-1801 seneleri Litva-Tatar Atlı polkunıñ sıracısı
1397 senesi Litvaniya kinâzi Vitovt Qırımdan kelgenlerni — qırımtatar ve qaraylardan ibaret bir qaç yüz qorantanı — Vilnüsten uzaq olmağan keñ gölniñ yalısında dülber bir körünişnen jayılğan Trakay şeerçigindeki öz rezidentsiyasına yaqın yerleştirdi. Anda Litvaniya kinâzleri aqqında bugünge qadar Trakay qalesiniñ quvetli divarları ve quleleri hatırlata, bunıñnen beraber cesaretleri ve sadıqlıqları sayesinde namlı askerler olaraq belli olğan ve kinâzniñ qoruvını (gvardiyasını) teşkil etip onıñ tınçlığını saqlağan, onıñ ög qoruvçularınıñ nesilleri — tatarlar ve qaraylar bar. Öz rezidentsiyasından ğayrı, kinâz Vitovt Qırımdan kelgenlerni öz devletiniñ başqa yerlerinde de — Kaunas, Minsk, Lida, Grodno, Lutsk (anda da kinâzniñ rezidentsiyası bar edi) yaqınlarında, şunıñ kibi cenkçil Prussiya ile sıñır boyunca da yerleştirdi.
Tatarlarnıñ nevbetteki dalğası ketişatnen — 1398-1399 seneleri, öz Vatanında taht içün küreşte yeñilgiye oğrağan Altın Orda hanı Tohtamış ile beraber keldi. Çöl oğullarınıñ qoruv içün celp etilüv siyasetini Vitovtnıñ devamedicileri de devam ettirdiler. Şöyle, kinâz Svidrigaylo XV asırnıñ başında öz ordusında hızmet etmek içün daa 3000 tatar ve noğay celp etti. Litvalı tatarlar 1410 senesi belli olğan Grünvald cenkinde Tevton ordeniniñ rıtsarları ile batırcasına uruştılar. Uly Litva-Rus kinâzliginde tatarlarnıñ sayısı şu asır devamında tüşmekte olğan Altın Ordadan kelgenler sayesinde toqtamadan arta edi.
Bu halqta çoq vaqıt öz cemaat böllenmesi saqlana edi: lehis (polâk) şlâhtası ile aynı uquqlarğa malik olğan öz aristokratiyası bar edi; onıñ vekilleri bek, oğlan, sultan, ağa, seyid unvanlarını taşıy ediler. Sultanlar olaraq eñ sayğılı olğan eki soydan: Ostrinskiylerden ve Punskiylerden vekiller adlana edi. Statusqa köre daa adiy tatarlar ufaq şlâhtağa ait ediler. Olarnıñ öz mülkiyetinde yerleri bar edi, vergi tölemekten boşatıla ediler ve askeriy hızmetni becermek kerek ediler.
Lipka tatarlarınıñ bayrağı
Yañı yerde tatarlar ögrenip qaldılar, ve soñundan özleri de, olarğa qorçıluq tapqan memleketniñ adınen adlanıp başladılar. Qırımtatar tilinde Litva memleketi Libka (Lipka) dep adlana, ve tam böylelikle, Ulu Litvaniya kinâzliginiñ keñliklerinde yañı vatan tapqan tatarlar, özlerini adlandırıp başladılar. Amma tarihınıñ şafağında olar özlerini adiycesine busurman, dinlerini ise busurman dini dep adlandıra ediler.
Tezden kelgenlerniñ nesilleri yerli ealiniñ — leh, belarus ve ukrain tillerinde laf etip ve slavân qadınlarınen evlenip başladılar. Tek bir şeyden qaviy yapışıp qaldılar, o da atalarnıñ dini — İslâm, şunıñ içün de bizim künlerimizge qadar ayrı bir halq olaraq saqlanıp qaldılar ve keñ slavân deñizinde tarqalmadılar. XVI asırnıñ ortasında türk sultanı Süleyman Muhteşem (aynı şol, onıñ dördünci apaqayı Roksolana olğan edi) içün belli olmağan müellif «Risāle-yi Tatar-i Leh» («Lehistandaki tatarlar aqqında malümatlar») adlı eser yazdı, anda o, şu cümleden qayd etti ki, o vaqıtları Reç Pospolita topraqlarında camileri olğan yüzge yaqın tatar köyü bar edi.
Şu asırnıñ soñunda endi camilerniñ sayısı 400-ge yaqın edi. Olarnıñ yanında medrese mektepleri de açılğan edi. Zemaneviy Ukraina topraqlarında lipka tatarları em ğarpta, em de şarqta yaşay ediler. Eger ğarpta olar kinâz rezidentsiyalarını qoruğan olsalar, şarqta — Yabanı çölge yaqın olan tınçsız sıñırlarnı. Tatarlar er zaman usta atlılar olaraq belli edi. Bundan ğayrı, olarnı diplomatlar, tercimanlar ve şarqiy islâm memleketlerine elçiler olaraq qullana ediler. Anda olar öz adımları kibi olğanları içün leh qırallarına diplomatik munasebetlerni qolaylaştıra ediler.
O vaqıt Reç Pospolita topraqlarında tatarlarnıñ özleri 100 biñge yaqın edi. Ukraina topraqlarında olarnıñ köyleri Volında (anda Konstantin Ostrojskiy olarnı XVI asırnıñ başında yerleştirgen edi) Ostrojskiy kinâzleri topraqlarında - Ostrogda, Starokonstantinovda, Horovda, Maydan-Labunda, Rozvajda, Pidlucyada, Polonnede bar edi. Ostrogda cami 1565 senesinden berli çalışa edi. Kinâz Vasiliy-Konstantin Ostrojskiyniñ oğulları arasında XVII asır başında olğan «Ostrog paylavu aktları»nda bir qaç on tatar azbarı (azbarı) aqqında añıla.
Memleketniñ o vaqıt cenübiy sıñırında, Podolyede, Kiyivşinada, Bratslavşinada da tatarlarnıñ meskün yerleri bar edi; anda olar yerli şlâhtanıñ beşte bir qısmını teşkil ete ediler ve 62 şlâhta soyunı qurdılar. Oñyalı Ukrainada ise kinâz ve şlâhta soylarınıñ üçte birinde tatar tamırları bar edi. Vitovt vaqıtından berli Çerkass ve Kanev civarında tatar köyleri malüm, ve Çerkassniñ etrafında olardan eki biñge yaqın yaşay edi. Kanevniñ etrafında meskün yerler türkiy adlarnı taşıy edi: Koltegayev, Aragiyev, Açiqmakovo, Çigiri.
Lâkin bizniñ ülkelerimiz içün qudurğan XVII asır olarnıñ sayısınıñ eksilüvine sebep oldı: qazaq isyanı sarmalğan Ukrainadan tatarlar Qırımğa yaki türk topraqlarına qaytıp başladılar, şu aynı vaqıtta polâk ükümeti tarafından olarnı hristianlıqqa çevirmek maqsadınen musulmanlarnıñ diniy basqılarınıñ başlaması da bu ketüvge sebep oldı. XVIII asır başında Reç Pospolitada 30 biñ lipka tatarı qaldı.
XVIII asırnıñ soñunda Reç Pospolitanıñ bölünüvinden soñ, leh topraqlarını bölüşken Prussiya, Avstriya ve Rusiye imperiyası arasında lipka tatarları yañı sıñırlarnen bölünip qaldılar. Faqat yañı akimiyet de tatarlarnıñ askeriy ananelerinden faydalandı. Rus ordusı terkibinde tatar atlı polku quruldı, Napoleon bölüklerinde ise tatar atlı eskadronı bar edi. 1919 senesi ğayrıdan tiklengen mustaqil Lehistan (Polşa) qurulğanından soñ, tatarlardan da atlı bölük teşkil etildi.
Ekinci cian cenkiden soñ, SSRSge qoşulğan eski leh topraqlarından (üç biñge yaqın) tatarlar ve qaraylarnıñ büyük qısmı, yañı sıñırlarda olğan Lehistanğa ketti, ve anda eki tatar köyü qaldı — Bohoniki ve Kruşinâna. Bizim künlerimizge qadar Lehistan, Litvaniya ve Belarusda lipka tatarlarınıñ bir qaç camisi saqlanğan, amma Ukrainada iç birisi saqlanmadı. Şimdi bu halqnıñ büyük qısmı — 10 biñge yaqın — Belarusda, 3 biñden ziyade - Litvaniyada, 3 biñ - Latviyanıñ cenübiy şarqında, ve tahminen 450 - Lehistanda (Polşada) yaşay. Amma Ukrainada olar aslı qalmadı.
Yan Helmisnkiy. Litvalı tatarlar Reç Pospolitanıñ qırmızı ve beyaz bayraqlarınen napoleon ordusında
Daa 1911 senesi Volında, Ostrogda ve Yuvkovtsi köyünde, özlerini «mahometanlar» dep adlandırğan 340 musulman yaşay edi, kitapane ve camiler bar edi, olarnıñ imamları Tavriya magometan diniy idaresi tarafından tasdiqlana edi. Birinci cian cenki yıllarında Yuvkovtsideki cami politsiya nezareti altına tüştü, çünki köyge Osmanlı imperiyasını ziyaret etken tatarlar keldi. Rusiye imperiyası ükümeti olardan rusiyege qarşı isyanğa çağıruvda şübelenip başladı. Volın topraqları kirgen cenkara Polşasında bu cemaatlar daa bar edi; bundan da ğayrı, Polşanıñ musulman cemaatları devlet bücetinden malinelev (finanslav) ala ediler. Olarnıñ soñki çöküşi Ekinci cian cenki yıllarına ve mından çıqqan eali migratsiyalarına ait. Ukrainada olarnıñ meskün yerlerinde, ğayıp olğan halq aqqında hatırlatqan şeyler az qaldı.
Ya da şimdi az adam yaşağan Yuvkovtsi köyü ealisiniñ antropologik çizgilerinde bügün de mongoloyid (moñğol) qatışması belli olaraq körüne. Ostrogda soqaqlardan biri Tatar dep adlana edi, ve künlerimizge qadar soñki mezarları 1920-nci yıllarğa ait eski mezarlıq saqlandı. Amma şanlı keçmiş aqqında hatıra qaldı, daa klassik aytqanı kibi yanmağan qolyazmalar. Lipka tatarları, Reç Pospolitanıñ qadimiy medeniyetini bugün tasavvur etemeycekimiz bir sıra adiselerge temel qoydılar. XVII asırda, tatarlardan ibaret olğan yengil kavaleriya "ulanlar" adını aldı, bu ad, yaş tatar aristokratiyasınıñ vekillerine berilgen "yigit" olaraq tercime etilgen tatar "oğlan" (oğlan) sözünden asıl ola.
Lipka tatarları medeniyetini meraqlı ve ğayrı-adatta olğan edebiyat metinlerinen de zenginleştirdiler. Olarnıñ adette olmağanı şundadır ki, olar slavân tillerinde, amma arap alifbesinen (grafikasınen) yazılğanlar. Arap alifbesi olar tarafından 1930-ncı yıllarğa qadar qullanıla edi. Bu halqnıñ unikal vesiqaları - Qurannıñ qolyazmaları, onıñ manalarınıñ tercimeleri, dua kitapları ve umumiy "ketablar" (arapça "kitap" sözünden kele) adını taşığan diniy ananeniñ başqa metinleri saqlandı. Bu ketablarnıñ üç tili bar edi: İslâm içün kanonik arapçasından ğayrı, şunıñ kibi tatar ve slavân (leh ve belarus) tillerinde yazıla edi, amma soñkilerini arap grafikasınen de yazılğan ediler.
Ukraina topraqlarından Ostrogda 1992 senesi tapılğan arapça Quran qolyazması bar. Eñ evel türk tili ile laf etken bu cemaatınıñ lingvistik (tili) inkişafı bir qaç basqıçını keçti. XVI-XVII asırlarda tatarlar öz tilinden yerli ealiniñ tillerine avuşalar. Ketablarnıñ qısmı belarus ve ukrain tilleriniñ qaruşımı olğan polesiy dialektinen yazılğan edi. Volın ve polşada tatarlar emiyetli derecede leh (polâk) tiline, belarusiye tatarları ise belarus tiline kectiler. Yuvkovtsi köyünden 1804 senesi deñişken vesiqalardan biri, Qurannıñ ukrain tiline tercime etilgen ve arap ariflerinen yazılğan bir qaç süresini saqlap tuta.
Agatangel Krımskiy
Niayetinde dünya lipka tatarı halqından kelgen ulu şahıslarnı bile. Bizniñ meşur tarihçımız, yazıcı ve tercimanımız Agatangel Krımskiyni; bütündünyağa belli olğan yazıcı, Nobel mukâfatı laureatı Genrik Senkeviçni; iqtisatçı, Merkeziy Radanıñ maliye naziri Mihaylo Tugan-Baranovskiyni, general ve Qırım ülke ükümetiniñ baş naziri Matvey Sulkeviçni, general ve mustaqil Belarus devletiniñ başı Stanislav Bulak-Balahoviçni; gollivud kinoaktöri Çarlz Bronsonnı añayıq. Ukrainada altı asır yaşağan, sıñırlarnı qoruğan ve memleket qurğan, onıñ taqdiri bizniñ Vatanımıznıñ taqdiri ile ebediyen öreltilgen halqnı unutmamalıyız.