Çetel edebiyat eserlerinde Qırım: Çar Ekinci Aleksandrniñ sarayında yanki
Qırım eñ belli amerikan yazıcısı Mark Tvenniñ edebiyat taqdirine acep bir şekilde tasir etti.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtsıtsâsı» gazetası, 2019 senesi, 7-8 nomeralı çıqış
«…Bizge imperatorğa barmağa ateşnen tevsiye eteler edi. Onıñ azretlerine telegramma yolladılar, ve o bizge audientsiya bermek otağını bildirdi».
Mark Tven «Çeteldeki adiy insanlar»
Qırım eñ belli amerikan yazıcısı Mark Tvenniñ edebiyat taqdirine acep bir şekilde tasir etti, o bir buçuq asır evel mında olıp, öz tabaalarını «bestseler» (bestseller) olğan kitapta yazğan.
1867 senesi jurnalist Semyuel Klemens amerikan «Kvakyer-siti» (Quaker City) parohodında Aqdeñiz boyu memleketlerge planlaştırılğan kruiz (kezinüv) aqqında biledi. Bu meraqlı yolculıqqa tüşmek içün, o özüne sponsor taptı ve bunı birden eki gazetten («Alta Kaliforniya» ve «Nyu-York tribyun») jurnalistik komandirovka olaraq tizdi. Şöylelikte parohodda Vatikanğa ve Filistinge keçecek ziyarettiler ile beraber 5 nomeralı dinsiz yolcu — jurnalist ve yazıcı Mark Tven de peyda oldı. Yelken açuv iyün 8-den noyabr 19-na qadar devam etti, marşrut Tanyer, Frenkistan, İtaliya, Yunanistan, İstanbul arqalı ketti… Lâkin bunıñ episi «yol boyu», çünki seyaatnıñ esas maqsadı Filistindaki Muqaddes yerler edi.
O vaqıtları Qırım olarğa ait olğan ruslarnıñ medeniyetli dünyada abrayları yüksek degil edi: «Ruslar, pasport bermezden evel çetellilerge şübeli yanaşmağa ve sonsız uzatmalar, bamaneler ile olarnıñ başını qarıştırmağa ögrenip qaldılar. Eger biz başqa bir memleketten olsaydıq, bizge üç künniñ içinde de Aqyar (Sevastopol) limanına kirmek içün rühset aluvğa nail olamazdıq, bizniñ parohodımızğa ise limanğa kirmek ve limandan er vaqıt çıqıp ketmek rühset berildi».
Belli olğanı kibi, amerikanlarğa o vaqıtnıñ rus "küç idareleri" (küçlüler) avrupalılarğa (avrupalı) baqqanda meraımetli (merhametli) ediler; bir buçuq asır içinde ne qadar çoq şey deñişkeni acayip!
Hatırlatayım, laf 1867 senesi aqqında kete, yani Qırımda cenk areketleri toqtatılğanından berli 12 yıl keçti. Böylece, AQŞ cenübinden olğan Tven cenkniñ ne qadar viraneliklerge ketirgenini pek yahşı bile edi, lâkin Aqyar bunıñnen de onı taaciplendirdi.
«Pompeya, Aqyarğa köre çoq yahşı saqlanğan. Qayda baqsañ, er yerde viraneler, tek viraneler! Bozulğan evler, qırıntı töpelerine tökülgen divarlar, — büs-bütün virane. Sanki deşetli bir yer teprenüvi bütün öz quvetinen bu topraq parçasınen urğan edi. Mında uzun bir buçuq yıl cenk ketti, şeerni şöyle viranelerde qaldırdı ki, küneş altında ondan da kederlisini iç kimse körmedi. İç bir ev yoq ki zarar körmegen olsun, iç biri yaşamaq içün kelişikli qalmadı…»
Şeer yazıcığa öyle tesir bıraqıştı. İmperiyanıñ Qaradeñiz flotunıñ esas bazasını yer ile yeksan etken deşetli yer teprenüvi — emen-emen bütün Avropa memleketleriniñ rus agressiyasını toqtatmaq içün monolit birligini köstergen Qırım cenki edi. Rusiye imperiyası öyle bir redni beklemedi ve medeniyetli Avropağa öz «sırlı rus canınıñ» terenliklerinde hucüm etmege (qadar) da darğınlıq tuta edi… Amma Amerika Qoşma Ştatları Avropa memleketlerine ait degil edi ve Rusiyeniñ yıqılmasında iştirak etmedi, bunıñ da çoq şey añlatqanı bar.
Amerikan ziyaretçiler Parij, Rim, Florentsiya, Akropolni kördiler... Amma Aqyarda (Sevastopolda) yankiler (yanki) olarnı meraqlandırğan şeyler taptılar:
«Kvakyer-siti» relikviyalar toplulığınen toldurıldı. Olarnı Malahov qorğanından, Redandan, İnkermandan, Balıqlavadan — er yerden süyreyler edi. Top oqlarını, sındırılğan şompollarnı, şrapnel qırıntılarını çekip tasıydılar — metalqırıntısı bütün bir şlyupqa yeterli edi».
Aqyarnıñ viranelerini közden keçirgen soñ amerikanlar Yaltağa yollanıldı. «Endi üç kündir biz Yaltadamız. Bu yeryüzü maña Syerra-Nevadanı hatırlata… Pek dülber bir yer».
Amma amerikanlar anda tek Qırımnıñ Cenübiy yalısınıñ (Yalıboyunıñ) manzaralarını közden keçirmege kelmediler, Yaltada olarnı imperator özü bekleydi...
Çar, Mark Tven tarafından amerikan halqı namından yazılğan tebrik ve minnettarlıq mesajını iç bir hususiy meraqsız diñledi. «Çar selâmlaşuvımız içün bizge teşekkür bildirdi ve hususan Rusiye ve Qoşma Ştatlar arasında dostluq munasebetleri olğanı içün biznen tanış olğanından memnün olğanını qoştı. İmperatriçe aytqanı kibi, Rusiyede amerikanlarnı seveler, ve o aynı şekilde Amerikada da ruslarnı seveceklerinden ümüt ete».
Ebet, o vaqıtları Rusiye ve Qoşma Ştatlar arasındaki munasebetler, bu memleketlerniñ butün tarihında deyerli eñ issisi edi.
İlk evelâ, Sankt-Peterburg ve Vaşington kime qarşı dost olacaqlarına malik ediler: Ulu Britaniya, Frenkistan, İtaliya ve Avstriya-Macaristannıñ dilsiz destegi ile yaqınlarda Qırım cenkinde Rusiye imperiyasını yıqtılar, lâkin Amerika anda iştirak etmedi. Vatandaşlar cenki vaqtında, 1863 senesi britan ve frenklerniñ simpatiyaları cenübiy ayırılıqçılardan yana olğan vaqıtta, Ekinci Aleksandr Nyu-York ve San-Frantsiskoğa rus flotunıñ eki eskadrasını yolladı, amerikanlar bunı Linkolnı desteklegen bir işaret kibi kördiler. 1867 senesi ise, aytılğan seyaattan evel, Rusiye AQŞqa Alâskanı sattı...
Mark Tvenge aqıyqiy milliy muvafaqiyet aynı 1869 senesi şu seyaattan toplanğan «Çeteldeki adiy insanlar» atlı jolçılıq belgilerniñ çıquvınen keldi. Ondan soñ yazıcınıñ qaleminden «Şazade ve faqır», «Kral Artur sarayında Konnektikutlı yanki», «Tom Soyerniñ maceraları» ve başqa-başqa, onlarsız edebiyatnı tasavvur etüv imkânsız olğan kitapları dünya yüzüne çıqacaq. Bu endi tek tanıluv degil, bu endi tek şan-şüret degil, bu — ölümsizliktir. Baqmadan ki, Semyuel Klemens 1910 senesi vefat etti, Mark Tvenniñ ölümü aqqındaki şayialar bizim künlerimizge qadar abartılğan olaraq qala.