Ne öz, ne de yat
«Qırım manzara ustası» Maksimilian Voloşinniñ ömürbayatı.
Lev Skifskiy, Denis Mironov. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 6 sanı
Qırım edebiyatı, onıñ inkişafına büyük isse qoşqan şahsiyetler aqqında laf etkende, şair, ressam, felsefeci Maksimilian Voloşinniñ adını añmamamaq mümkün degil. Büyük yüregi er daim barışıqqa ıntılğan ve insanğa biperva olmağan bir insannıñ adını. Bütün dünyağa ait olğan, amma Rusiye Federatsiyası medeniyeti tarafından menimsenilgen icadkâr, öz itiqatlarına köre özüni iç bir milletke ait saymağan, amma kene de «rus» dep esaplanğan icadkâr.
Maksimilian Voloşin 1877 senesi mayısnıñ 16-sında Kiyevde doğdı. Babası Aleksandr Maksimoviç Kiriyenko-Voloşin Zaporojyeli qazaqlarnıñ neslinden edi, anası Yelena Ottobaldovna ise alman tamırlı edi. Kelecek şair Kiyevde çoq yaşamadı, babasınıñ ölüminden soñ 4 yıl keçken soñ, anasınen beraber Moskvağa köçti. Lâkin 1893 senesi maddiy qıyınlıqlar sebebinden Köktöbelge köçmege mecbur oldılar. O, sanki onıñ kelüvini bekley edi: «Ve körfezniñ dalğasını qapatqan qyada, Tağdır ve rüzgârlarnen yonulğan profillim...» («Koktebel» şiiri, 1918). Mında o, kelecekte çoq insanlarnıñ ayatında büyük rol oynaycaq «Şair evini» qurğan edi.
Bütün ömri boyunca Maksimilian Voloşin bir çoq Avropa memleketlerinde seyaat etti. O vaqıtlarda, hususan 1900 senesiniñ başında, o, öz-özüni inkişaf ettirüvnen faal oğraşa edi: «Bu yıllarda — men tek siñdirici bir süngermim, men büs-bütün — közüm, men büs-bütün — qulağım. Memleketler, müzeyler, kütüphaneler boyunca kezem... Söz tehnikasından ğayrı sılav ve qarandaş tehnikasını menimseyim... Ruh kezinüviniñ basamaqları: buddizm, katoliklik, magiya, masonlıq, okkultizm, teosofiya, R. Şteyner. Romantik ve mistik hususiyetli büyük şahsiy sarsıntılar devri». O, aynı bu vaqıtlarnı hususan semereli esaplay, bu yılnı onıñ «ruhiy doğuv vaqtı», icadkârnıñ doğuvı dep esaplay edi. Voloşin yaza edi ki, ne gimnaziyalarda, ne de Moskva universitetinde oquv oña müim malümat bermedi, «ayattan büs-bütün sızıp çıqarılğan 10 qıymetli yıl».
"Men yañıdan keldim — ayaqlarıñ ögüne...", M. Voloşin
Voloşinniñ ayatında Avropa mevzusını devam eterek, onıñ german tamırları olğanını qayd etkenini aytmaq mümkün. O, Avropanıñ siyasiy tüzülişine müspet qıymet kese edi, çünki o, sotsializmni insanlıqnıñ bütün gumanistik qıymetlerine zıt olğanını saya edi. Maksimilian hususan Parijni seve edi. İtimallı, o, onıñ içün ruhı ceetinden oña yaqın olğan er şeyniñ timsali edi. Onıñ Parij aqqında bu qadar çoq şiirleri olması boşuna degil ve mektüpleriniñ birisinde aytqan sözleri añlaşıla: «...Men İspaniyadan Parij köçelerine yañıdan ayaq basqanımda, meni öyle bir «vetan» isiyatı sardı ki, Rusiyeğe qaytqanımda onı iç bir vaqıt bilmegen edim».
Lâkin Rusiye Federatsiyasını şairniñ vetanı dep adlandırmaq ümümen mümkünmi? Maksimilian özü özüne «Rusiyeniñ ögey oğlu» dey edi. Belki de, onıñ inkişaf yolunı özünikinen, öz ideallarınen kelişikli saymağanı içündir: «Fırqacılıq ruhundan nefret etem» — dey edi Voloşin. O, ne sotsializmnen, ne de inqilâpnen avaese edi. Aynı şu vaqıtta onıñ Köktöbeldeki evi büyük miqdarda insanlarnıñ — askerlerniñ ayatında müim rol oynay. Özüne tam barışqıcınıñ, eki ateş arasında turacaq insannıñ rolüni saylap ala.
Ve men olarnıñ arasında yalğız turam Ateş ve tütün içinde arlağan Ve bütün küçüm ile Em bular, em olar içün dua etem...
O, qatiy qarar aldı: «Men bir avropalı olaraq, bir ressam olaraq ve bir şair olaraq asker olmaqtan vazgeçem». Onıñ mevqesi, anası tarafından qabul etilmegenine ve anası onıñ ögüne olarnıñ dostunı misal olaraq ketirgenine baqmadan, o, öz fikrini deñiştirmedi ve printsiplerinden vazgeçmedi:
« — Baq, Maks, Seröjağa, o — kerçek erkek! Aqay. Cenk — uruşa. Sen ise? Sen, Maks, ne yapasıñ? — Ana, men kiyimge (gimnasterkağa) kirip, tiri adamlarğa, olar menden başqa türlü tüşüne dep, ateş açamam da». Bundan soñ onıñ evi cenk ve azaplar girdabına tüşken insanlar içün «barışıq yeri», ümüt yeri oldı. Maksimilian öz evinde em aq, em qızıllarnı qabul ete, oña muhtac olğan er keske sığınaq bere edi.
Em qızıl yolbaşçı, em aq subay, Baraşmaz inançlarnıñ fanatikleri, Mında, şairniñ çatısı astında, Sığınaq, imaye ve mesleat qıdırdılar...
«Kim biznen olmasa, o bizge qarşıdır» — oktâbr inqilâbı yıllarında populârlıq qazanğan bir ibare. Voloşin bu ibarege riayet etmedi, çünki o kâh «bular», kâh «olarnıñ» tarafında edi, başqa sözlernen, o — iç kimseniñ tarafında degil edi, o, er keske yardım etmege istey edi. Bu rus mentalitetine oşaymı? Belli ki, yoq. Çoq sanatşınaslar Maksimilian Voloşinni kosmopolit, bütün dünyanıñ insanı dep adlandıralar. O, er kes içün «özüniñki» edi, amma aynı vaqıtta — iç kimse içün, o, dürlü şeerlerde, memleketlerde olğan edi, lâkin aynı vaqıtta iç bir yerde degil edi.
Onıñ kerçek vetanı yoq edi, belki de, o özüni muayyen bir memleketniñ vatandaşı dep saymağanı, eñ çoq ise Kimeriya ve Köktöbelni sevgeni, amma olarnıñ yerlisi olmağanı içün. Voloşin özü aqqında şöyle aytqan edi: «Müellif tuvuvına köre degil, tek evlâtlıqqa alınuvı vastasınen Kimeriyanıñ yerlisidir. O, Ukrainadan edi». Maksimiliannı sırf ukrain icadkârı olaraq adlandırmaq da mümkün degil, gerçi onıñ tamırları Ukrainadandır. «Menim soyadım Kiriyenko-Voloşin, ve o Zaporojyeden kele» — dep yaza edi o, öz «Avtobiyografiya»sında.
Lâkin zemaneviy Ukraina bu şübhesiz ulu şahsiyetni hatırlaymı? Bugün, Kiyev tarihı müzeyine kirip, biz icadkâr aqqında bir hatıra bile tapamamız. Ukrainanıñ milliy edebiyat müzeyinde de Voloşinniñ malümatları ve eserleri yoq. Edebiyat müzeyinde icadkârnıñ şerefine ötkerilgen yegâne tedbir, 2003 senesi Köktöbeldeki «Şair evi»niñ 100 yıllığına bağışlanğan sergi edi. Sanki Voloşin aqqında unuttılar, lâkin Voloşin doğğan Kiyevdeki binanıñ divarında, Pirogova soq., 24 adresi boyunca, onıñ şerefine hatıra levhası asılıp tura. Aytmaq kerek ki, şimdi bu binada Dragomanov adındaki MPÜniñ binası bar ve bir qaç taleden bu binada kim doğğanını bilip bilmegenlerini sorağanda, şu cevabını eşitemiz: «Hatıra levhasını kördik, amma şair ile ilgilenmedik».
Ne içün Ukrainada belli icadkârlar aqqında tek dar tögereklerde bileler? Ne içün özüne ukrainlegen «dünya insanı» bizler içün yat oldı? Ne içün RFda şair özü doğğan memlekettekinden daa ziyade tanınğan ve belli oldı? Er bir devlet içün onıñ yazıcıları, şairleri, ressamları, alimleri, idmancıları onıñ ğururı, özgün bir medeniy kartviziti sayılırlar. Öyle ise Voloşinni vetanğa qaytaruv vaqtı kelmedimi eken?