Qırımnıñ yalı yıldızları
Qırım mayakları tınçlıq ve barışıq qoruvında.
Maksim Dubovyaz. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 30 sanı
Lâtin tili qadimiy romalılarnıñ "Navigare necesse est" ibaresini saqlap qaldı, qırımtatarcasına tercimesi: "deñiznen yürmek kerek". Amma deñiznen yürmege romalılar başlamadı. Bu işniñ tarihı asırlarğa kete. Kece keme yolbaşçılarına yolu yıldızlar köstere edi, yalılardan uzaqta olar az qalsın yegâne yol köstergiçler olıp qala ediler.
Lâkin deñizdeki insanğa tabiat yol köstergiçleri az. Şunıñ içün yalıda bir vaqıtları ateş yaqıldı. Şöyle etip bir çoq deñizlerniñ yalılarında mayaklar peyda oldı. Mayaklar bugün de çalışa, bu telükesizlikniñ zaruriy unsurdır ve deñizniñ ve seyaatnıñ romantikasınen bağlı olğan er şey kibi, şimdige qadar diqqat celp ete.
Qırımda bu kibi obyektler yüzden ziyade. Olarnıñ çerik qısmından üçten birine qadarı bugüngi künde de emiyetini saqlap qala. Bir qaçı tek bilişüv ceetinden degil, em de estetik ceetten meraqlı olğan obyektler cedveline cesaretinen kirsetilmek mümkün.
Meganom mayagı
Qırımda bu kibi obyektler yüzden ziyade. Olarnıñ çerik qısmından üçten birine qadarı bugüngi künde de emiyetini saqlap qala. Bir qaçı tek bilişüv ceetinden degil, em de estetik ceetten meraqlı olğan obyektler cedveline cesaretinen kirsetilmek mümkün.
Eñ dürlüsini belgilemek qıyın. Mına Ay-Todor burnunıñ mayagı. Burunnıñ töpesinde oña qoşma yükseklik kerek degil. O alçaq boylu, eski usullı. O, daa 1835 senesi qurulğan.
Eski mayaklar arasında yigirmi yıl evel "zemanelileştirilgen" Tarhanqut mayagı diqqat çeke. Aynen "zemanelileştirilgen", çünki signal binaları mıtlaqa şu telükeli yerde olmalı. O sularda, körünmegen qarede üç kilometrlik mekkâr saylıq arqalı, daa antik kemeler elâk ola ediler, eski genuez lotsiyalarında ise burun "Rosofaro", yani — "Qızıl ateş" dep adlandırılğan. 36 metrlik qulleniñ qurucılığı bitken soñ, onda Britaniyada sımarlanğan, "12 mil mesafegence körünişlik temin etken tüz beyaz ateş ile" yanğan çıraqlar quruldı, "Tarhanqut mayagınıñ tarihı" da bu aqqında yaza. Ebet, mayaqnıñ öz yıllıqları, efsanege oşağan acayip ikâyeler bar. Bu mayaq yüksek, amma eñ yüksek degil.
Bütün Qara deñiz yalısında eñ yüksek qulle Kezlev mayagında. Bu yer antik devirlerden berli meskün olğanına ve keme qatnavı içün bayağı telükeli olğanına baqmadan, çünki deñiz seviyesinden biraz yüksektir, mında qadimiy signal binaları saqlanıp qalmağan. Tek 1861 senesi, yerli deñiz tüccarlarınıñ çoq saylı ricalarına binaen, mında signal metal konstruktsiyası qurulğan. Soñra onıñ yerine Ekinci cian cenkiden deral soñ peyda olğan 20 metrlik taş qulle keldi. Şimdiki 52 metrlik konstruktsiya ise 1970 senesi qurulğan.
İlya mayagı
Umumen, mayaq binasınıñ ilk ve esas maqsadı — ateşni yeterli yükseklikke çıqarmaq. Şunıñ içün olarnıñ qulleleri minimalizm dülberliginen ayırıla. Adetince çoq adam olmağan yerde turğan binanı yaraştırmağa mana yoq. Mimarlıqnıñ bu qıt nezaketi aynı bazı mayaqları estetik ceetten de çekici yapa.
Büs-bütün pragmatizmge yetkizilgen konstruktsiya maça tipli mayaqlarnıñ çoqusı kibi estetik ceetten celp etmey bile olsa da, kündüz tanılmalı olmalı. Bunıñ içün olarnı adetince tipik olaraq tüsleyler: beyaz zemin üzerinde qızıl ve qara ufqiy sızıqlarnen. Bular artıq aktual olmağan yerde, olar Ay-Todor kibi, Qırımnıñ eñ romantik Meganom, İlya ve Tarhanqut kibi, kirlenmegen beyaz olıp qalalar.
Kimi istisnalar da bar, meselâ, Küçük Özen köyündeki yañı mayaq-ibadethane kibi. Bu tolusınen mimarlıq şaheseridir! Ve tek mimarlıq degil. Bu mürekkep ve zıt siyasiy-ticarat ve korruptsion bir esnas edi. Birinciden, mayaqnıñ artıq pek yaqında olğanı yahşı körüne. Ekinciden, qarinen beş million dollarğa mal olğan qurucılıqniñ maliyeleştirilüvi Rusiyeniñ milliy ihtiyat bankı tarafından yapılğan ve UPTs MPniñ yüksek iyerarhları tarafından taqdis etilgen edi. Esnasqa ise deral rus zenginleriniñ ilk yüzlügine kirgen, em de andaki metsenatlarnıñ ilk onluğına kirgen Aleksandr Lebedev degen biri yolbaşçılıq etken edi.
İbadethane-mayaq leyhasınıñ müellifi dep gayrı resmiy cemiyet fikri belli mimar Anatoliy Gaydamakanı saya, gerçi onıñ leyhada iştirak etkenine dair açıq menbalarda: "O, deñizlerde elâk olğanlarnıñ Hatıra memorialınıñ (Qırım, 2005-2006) müellifidir" dep yazıla. Kerçekten de, Küçük Özen kilisesiniñ kompleksi em ibadethane, em mayaq, em de añılğan memorialdır. Bu adetten tış obyektniñ misalında ukrain-rus işbirligi aqqında dülber laf etmek mümkün olur edi, eger aynı şu gayrı resmiy cemiyet fikri olmasa edi. Yürsetile ki, bu "sadaqa" kene de aynı millionge yaqındaki deñiz kenarı Tuvaq köyünde, Qara deñizniñ yalıboyunda, az qalsın eski Tuvaq mayagınıñ eteginde büyükçe bir pansionat qurmaq içün rühset aydırılğanından ibarettir.
Tarhanqut mayagı
Zemaneviy menbalarğa köre, soñğı çerik asırda Qırım yalı yol köstergiçleri Ukraina ve RF QDF idareleri arasında daimiy bir dava mevzusı olğan. Soñunda, RF olarnı arsızca özüne mülk etti. Evelki yazda olarnı atta rusiye cografiya cemiyeti tedqiq etti, bu maqale de şu ekspeditsiyadan olğan bir qaç dülber foto ile resimlengen. Amma vaqıt keçe, er şey deñişe, mayaqlar ise navigare necesse est olğanı içün kündüz köterile ve gece yarıq saça.