Resim ve litografiyalarda Qırımnıñ cenübiy şarqındakı camiler
Vikentiy Russen: Qırım camileriniñ süyklem resimleri.
Roza Qırımska. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 51 sanı
Qırımnıñ cenübiy şarqı yarımadanıñ orta asır tarihı noqtai nazarından benzersizdir, amma kelgenler arasında Cenübiy yalı kibi o qadar populâr degil. Eger de Kefege eç olmasa Ayvazovskiy galereyasını ziyaret etmek ve Altın plâjnıñ qumlarında yatmaq içün kelseler, Eski Qırım daa ziyade şeer tipli qasabanı andıra. Lâkin em şeerler, em de etraftaki köyler birleşken bir tarihiy ana fikirnen bağlıdır: aynen bu yerlerde musülman Qırımnıñ müim vaqıyaları olıp keçe edi.
Köleçteki cami, Konstantin Bogayevskiy
Bugün qırımtatar medeniyetinen assotsiatsiyalarnı coğrafik ceetten Baqçasaraynen, yani yarımadanıñ ğarbı ile bağlaylar. Böylece cenübiy şarqnıñ rolüni unutalar (yaki bilmeyler). Eger Eski Qırımnı (Qırım, Solhat) inkişaf devrinde (XIV asır) Şamnen deñeştire ediler, Kefeni ise tek «Küçük İstanbul» dep adlandıra ediler, çünki şeer Osmanlı imperiyasına ait edi ve Rusiye kelmezden evel Qara deñizde emiyet ceetinden ekinci, bütün Qırım yarımadasında ise kölemce birincci edi.
Lâkin akimiyetniñ deñişmesi esaslı deñişmelerge ketirdi: meselâ, Kefeden musülman ealisiniñ çoqusı köçti, XIX asırnıñ başında ise sultan Selim Büyük Cami söküldi (taqdirniñ oyuını ki, cami Vizantiya ibadethanesi yerinde qurulğan edi, Rusiye imperiyası devrinde ise, 1870 senesi, mında şura ükümeti tarafından yarım asırdan soñ sökülgen Aleksandr Nevskiy kilsesi quruldı).
Şükür ki, bütün abideler viran etilmedi. Bu aqqında freng asıllı Kefe ressamı Vikentiy Osipoviç Russenniñ resim ve litografiyaları şaatlıq ete. Mında bugün tek temelleri qalğan camilerni - Qaragöz ve Köleç-Meçitteki camilerni körmek mümkün.
Qaragöz köyünde (1948 senesinden soñ - İslâm Terek rayonınıñ Pervomayskoye köyü) cami tasvirlengen litogravyura 1843 senesi yaratılğan edi. Onda biz camige - qırımtatarlar içün ananeviy olğan künbez şekilli kiremit çatı ve minaresi olğan dörköşeli binağa kelgen (ve kimdir atnen/arabanen kelgen) köylülerni köre bilemiz. Qaragöz camisi - Altın Ordu devriniñ eñ eski abidelerinden biridir, osman mimarlığınıñ tipik nümünesidir. Onı şuralar zamanında söktiler.
Qaragöz camisine oşağan - köy ile beraber ğayıp olğan Köleç camisidir. Bugün Köleç-Meçit - İslâm Terek rayonındaki Novopokrovka köyüniñ cenübiy qısmıdır. Cami tek qarandaş resimlerinde - litografiyalar içün eskizlerde qaldı. Onı da Altın Ordu devrinde qurulğan osman mimarlığınıñ nümüneleri kibi tasvirleyler. Meraqlı ki, o 1917 seneleri civarında tamir etilgen edi, lâkin Vatandaş cenkinde abide viran etildi. 1950-nci yıllarda ise Pokrovka köyüniñ kene planlaştırılması esnasında cami söküldi.
Qaragöz camisi, Konstantin Bogayevskiy
Elbette, Vikentiy Russen 1314 senesine ait Özbek han camisini de diqqattan qaçırmadı. Bir qaç qarandaş resminde körmek mümkün ki, bu abide evelki ekisine baqqanda çoq daa yaramay alda edi. Bozıq azbar ve viran etilgen minare töpesi, medrese harabeleri - bularnıñ episi yaman teessürat qaldıra. Lâkin Özbek camisi eñ şanslı edi: bina ve etraftaki territoriya daa XX asırda restavratsiya etildi ve bugün bu acayip mimarlıq abidesi turistlerni quvançnen qarşılay. Özbek han camisi Anadoludaki camilerge has olğan eki qıyavlı kiremit çatılı dörtköşeli şekilge saiptir. Amma eñ çoqusı, elbette, cami adetten tış kirecegi ile hatırda qala: o, ağaçtan oyulğan qapını çerçivelegen özgün bir taş maftasıdır (nişasıdır).
Bugünki künde Özbek camisi — Qırımda nege baqmadan saqlanıp qalğan eñ qadimiy camidir. Gerçi, elbette, bular tek qalımtılar: Qırımda binden ziyade cami bar edi. Resim senedi ve Qırımnıñ tarihiy abideleri aqqında laf etkende, daa bir Kefe ressamını – Konstantin Födoroviç Bogayevskiyni añmamamaq mümkün degil.
Özbek han camisi, Vikentiy Russen
Bogayevskiyniñ akvarelleri Russenniñ resimlerinden daa ziyade farqlana, amma er eki ressam musülman Qırımı tarihınıñ müim abidelerini: Qaragöz ve Köleç camilerini tasvirlediler. Bogayevskiyniñ işleri 1920-nci yıllarda yaratılğan edi. Ressam o vaqıtta er eki abideniñ vaziyetini daa tafsilâtlı olaraq tasvirledi, şunıñ içün biz Russen devrinden berli olıp keçken deñişmelerni köre bilemiz: Qaragöz camisiniñ minaresi artıq töpesiz, Köleç ise viran etildi.
Mälim ki, K. Bogayevskiy 1926 senesi Özbek han camisi territoriyasında qazuvlarda iştirak etken, bu yerlerniñ akvarel resimleri bunı şaatlay. Orta asır Qırımı - bu sırğa tolu Qırımdır. Biz o aqqında pek az bilemiz ve malümatnıñ az saylı menbalarından biri — süyretlev sanatıdır. Şunıñ içün Kefe ressamları Vikentiy Russen ve Konstantin Bogayevskiy keçmişniñ bir qısmını bizim içün saqlap qalğan orta asır Qırım tarihınıñ kerçek yılnamecileri oldılar.