Ecnebi edebiyatı eserlerinde Qırım: Tuna Qara deñizge aqa…
Mihail Sadovânu «Büyük Ştefannıñ ayatı» ve Qırım tarihı.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2019 senesi, № 21-22 sanı
«Mañgupte knâginyanıñ ağası İsak-despot türklerge boysundı ve olarğa qale qapusını açtı. Belgorod-Dnestrovskiydan gizlice moldova arbiyleri ve tüfekleri ile eki keme çıqtı. Olarğa knâginyanıñ ekinci ağası, Aleksandr Paleolog yolbaşçılıq ete edi. …Moldova ordusı tüşünmedik yerde Mañgup qalesine ücüm etti. Osmanlı garnizonı çabılıp taşlandı. Aleksandr ağasını öldürtti (qatl etti). Lâkin deral sultan öz beylerine Mañgupnı qamaçavğa almağa emir etti».
Mihail Sadovânu «Büyük Ştefannıñ ayatı».
Rumin edebiyatı klassigi Mihail Sadovânunıñ (1880-1961) tarihiy romanlarında Moldova knyazlığınıñ uzaq keçmişi tasvir etile. Bu taacipli degil, çünki yazıcı Moldova sabıq paytahtı Yaş şeeri civarlarındandır.
1945 senesi Sadovânu T. Şevçenkonıñ «İvan Pidkova» ve «Ev yanındaki kirez bağçası» («Sadok vışnevıy kolo hatı») eserlerini tercime etti. Daa soñra Şevçenko «Kobzar»ınıñ (1957) birinci rumin neşrine önsöz yazdı. Getman Pidkovağa ise yazıcı tarihiy qıssa bağışladı.
Ukraina-Ruminiya munasebetleri mevzusı onıñ bir qaç eserinde mevcut, gerçi çoq vaqıt yazıcı «rus» ve «ukrain» arasında büyük farq yapmadı, bu da onıñ «Büyük Ştefan» ve «Jder ağa-qardaşlar» romanlarında yazğan devirniñ, — XV asırnıñ noqtai nazarından tolusınen aqlağandır. Amma bu ekimanadan şuralar tercimanları faydalandılar, «rusinskiy» yaki «ruskiy»ge doğrudan-doğru kelişen olaraq «russkiy» («rus») sözüni tañıp.
Mälim olğanı kibi, Moldova devletiniñ çeçeklenüvi ulu knyaz Büyük Ştefannıñ (Ştefan çel Mare) adı ile bağlıdır, aynen 1457-1504 senelerinen. Qomşu Valahiyada aynı vaqıtta bu arada Vlad Tsepeş (Drakula) idare ete edi.
Ukrain topraqları ve Moldova arasındaki iqtisadiy ve siyasiy alâqalar bayağı qaviy edi. Moldovanıñ menfaatları saasına, XV asırnıñ soñğı çeriginde çezici geopolitik deñişüvlerge oğrağan Qırım da kire edi. «Jder» rumincadan — sarsar. Mihail Sadovânu tarafından 1932-1942 seneleri yaratılğan «Jder ağa-qardaşlar» roman-trilogiyası, soyadları ile bu kitap adlandırılğan qardaşlarnıñ taqdiri ile sarmalğan tarihiy vaqıyalar aqqında añlata. Romannıñ personajları (qaramanları) arasında, meselâ, İonutsanıñ arqadaşı ve ocalığı (atabeyligi) qılğan — tamırları qırımtatarlardan olğan Tataru soyadlı Petru bar. «Tataru — menim adamlardan eñ sadıq olğanı», — dep ayta Jder qardaşlarnıñ babası.
Qırımdan kelgen habar, yahşı yaki telükeli, em Moldovadaki siyasiy «avanı», em de adiy adamlarnıñ taqdirlerini belgiley. Qardaşlarnıñ eñ kiçigi İonutsanıñ sevgen qızı Nastâ qırımlılar tarafından hırsızlanıp, acı esirlikte buluna. İonutsa deral onı qurtarmağa atıldı, qardaşlar oña yardım etmege keldiler.
Eger «Jder ağa-qardaşlar» trilogiyası — pek çoq tafsilâtınen o vaqıttaki ayat manzarasını bergen monumental (büyük) efsane olsa, «Büyük Ştefannıñ ayatı» — daa çoq ukümdarnıñ çerçivelenen (beletrizatsiyalanğan) ömürbayatı ve onıñ devriniñ tarihiy hronikasıdır, Moldova knyazlığı teşkil olunğan zamanlarnıñ hronikasıdır.
«1472 senesi sentâbr ayınıñ 14-nci künü qarañğılıq tüşkende Çetatâ-Alba* pirkelâbı Luka ve onı qarşılamağa çıqqan boyarlarnen Mañgup qalesiniñ gneri ögünde Mañguplı Mariya knâginyasınıñ korteji toqtadı… Aynı aqşam parlamaq toy başladı».
Feodoro knyazlığı o vaqıt Osmanlı imperiyası ve Qırım hanlığı arasında qısqıç içinde qalğan edi. 1475 senesi o bat-batından (büs-bütün) darmadağın etildi, 15 biñ got elâk oldı, qalğanları ise qulluqqa satıldı. Lâkin şimdige qadar qırımtatarlarda iç de türkçe yañğıramağan Ernest ve Ervin aqay isimleri tarqalğandır, yalıboyu etnosı (gruppası) arasında ise açıq tüs saçlar ve köz tüsü yalıñız rastkele. «Qırımda, atalarına ve aqırqı Paleologlar tarafında sürgünlikke ketirilgen hazinelerine ait olğan gorumları (mezarları) bulunğan Mariyanıñ tuvğan şeeriniñ divarları astında türkler tura edi. Dalğalarda deşetinen sultan galerleri yüze, top atışları güdürdey edi.
Mañgupnıñ cenk pencerelerini alğan moldova arbiyleri ölgenine qadar turdılar. Divarlar metin edi, qapular demirge urulğan edi… Lâkin tüccarlar arbiylerden er daim aynece (qurnaz): moldovalılar öz ukümdarınıñ emirine itaat etip uruşqanında, çevik tüccarlar kerekli miqdarda altın töläp, öz qalesini teslim etip yetiştiler, zaranı ise (ziyannı) pek tezlikte yañı alış-verişten (satıluvdan) qaytardılar».
Tek Sudaq ve Mañgup uruş berdi.
«Zırhlı yañıçeriler (yeniçeriler) Mañgup qalesini qamaçavğa aldılar ve divarlarını altı yerde deşik-deşik etmegincesine uruvlı (lomovyı) tüfeklernen yıqmağa başladılar, ondan (şu deşiklerden) içeri qamaçavcılar (qale qamavcıları) ordusı kirdi. Bir tane bile qoruyıcı sağ qalmadı: moldova arbiyleriniñ episi divarlarnıñ ve qulleniñ harabelerini qorçalayaraq, soñunkisinece qırdırıldılar. Aleksandr Paleolognıñ qursağını söküp çıqardılar, başını ise ataları bir vaqıtlar akimlik etken uzaq yalıboyuna, Vizantiyağa (Bizansqa) alıp kettiler».
Qırım tarihı artefaktlar ve vaqıyalar, paralaq (ayrıtlayıcı) deyciler ile toqunı ve çoqusı qızıl qan tüstü boyalğan... O ibratlı (derslik), çünki keçmişniñ ögrenilmesi eñ evelâ evelki nesillerniñ yañlışlarını tekrarlamamaq (mani olmaq) maqsadında yapıla. Amma ne qadar acınıqlı olsa da, bizim zemanedaşlarımız yüzlernen yıllar evel yarımadada felâketli neticelerge ketirgen şu adımlarnı daima tekrarlaylar.
- Pirkelâb – voyevoda ** Çetatâ-Alba – Belgorod-Dnestrovskiy