Mitridat içün mezar
Keriç – Ukrainanıñ eñ qadimiy şeeri. Onıñ eki biñ altı yüzden ziyade yaşı bar, şunıñ içün aqlıca ebediy şeer statusı aqqında laf etmek mümkün. Lâkin mında da muayyen kontekstler yarataratqan, üküm sürgen ayrı uydurmalar bar.
İvan Klepik. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2019 senesi, № 45-46 sanı
Keriç – Ukrainanıñ eñ qadimiy şeeri. Onıñ eki biñ altı yüzden ziyade yaşı bar, şunıñ içün aqlıca ebediy şeer statusı aqqında laf etmek mümkün. Lâkin mında da muayyen kontekstler yarataratqan, üküm sürgen ayrı uydurmalar (mifler) bar.
Keriç içün bu üç devirdir: Bospor çarlığı (krallığı) zamanınıñ antikligi, Keriçniñ Rusiye imperiyasına «qoşuluvı» (şeer 1774 senesi Rusiye terkibine tüşti), Ekinci cian cenki ve şeer-qaraman statusı – ŞSCB.
Orta asırlar sır qarañğılığınen qaplanğan. Meselâ, Vizantiya devri Qadimiy Yunanistan kibi parlaq obrazlarnıñ bu qadar büyük miqdarını çağırmay (gerçi şeerniñ tam merkezinde VIII asırna ait İoann Predteça kilsesi tura). XVIII asırda Qırımnıñ ilk işğaline (anneksiyasına) qadar Keriçte olğan medeniyetler ve halqlar kaledoskopı aqqında da eç de laf etmemege tırışalar. Amma bu ayrı bir subet içün mevzudur.
Şimdi biraz şu Mitridat dağı aqqında laf eteyik ki, belli bir manada şeerniñ merkezidir: medeniy, turistik, atta ruhiydir. Keriçte yaşamaq ve şanlı Mitridat Yevpator adını taşığan dağnıñ töpesine bir kere bile çıqmamaq – bu Kiyevde yaşap Hreşçatiknen iç aylanmamağa (kezmemege) oşay. Prensip itibari ile, aynı şunı turistler aqqında da aytmaq mümkün. Er eki alda da.
Mitridat dağı şeerniñ eñ yüksek noqtası olaraq, özünde bu üç uydurma-yaratıcı devrini birleştire. Mında 1944 senesi Troitsa (Troitse) kilsesiniñ divarlarından qurulğan Şuret (Şan-şüret / Slava) dikilitaşı (obeliski) buluna. Mında 1920 senesi Puşkin aman-aman körmek istegen antik Pantikapeyniñ akropolisi turğan edi. Ve bularnıñ episini körmek içün mitridat basamaqları – büyük yaki kiçik basamaqlarnen köterilmek kerek.
Mitridat basamaqları o qadar da uzaqtan peyda olmadı: büyükleri 1840 senesi, kiçiklari – 1860 senesi qurulğan. Lâkin bu mimarlıq abideleri ve şeerniñ tanışlıq kartiziti (vizitkası) olmaq içün yeterlidir.
Olarnıñ emiyetine artıqça qıymet kesmek qıyın, çünki Mitridat dağına alıp barğan basamaqlar em amaliy, em de teren manada remziydir. Şeerniñ eñ şanlı şeerbaşlarından biri İvan Stempkovskiy büyük basamaqlarnıñ zemaneviy şeer ve antik şeerni birleştirecegini arzu etken edi. Yazıq ki, o, öz arzusınıñ ayatqa keçirilgenini körmedi, çünki birinci taşnıñ qoyulmasından bir yıl evel, 1832 senesi vefat etti.
1853-1856 seneleri Qırım cenki devamında büyük mitridat basamaqları kemelerden olğan top atışları neticesinde zarar körgen edi. Temelli (kapital) restavratsiya 130 yıldan soñ oldı. Aynen şu vaqıt XIX asırnıñ 50-nci yıllarında viran etilgen (o zamandaki gravyuralar nümüne olıp hızmet etken) grifonlar yañıdan yaratıldı. Leyhağa belli Keriç eykeltıraşı (skulptorı) Roman Serdük yolbaşçılıq etti. Ve aynen o arkeologik qazuvlar vaqtında tapılğan antik çanaqlarnıñ (kaselarniñ) kopiyalarını yaratqan çanaqlarnı (käsälerni) yasağan edi.
Kiçik mitridat basamaqları (yaki Konstantinovskiy basamaqları), tüccar Aleksey Konstantinovnıñ destegi ile quruldılar ve biraz terenrek yerleşkeni içün azraq diqqatçekiciler. Belki de, şeerliler bu basamaqlarnıñ da keçken asırdan (XIX asırdan) evel qurulğanını bile añlamaylar (gerçi hatıra tahtası tam merkezinde asılıp tura).
Faqat em büyük, em kiçik mitridat basamaqları deşetli alda bulunalar.
Bu 2014 senesiniñ mayıs ayında başladı. Aynen o vaqıt keriç jurnalistleri ve şeer sakinleri divarlardan birinde balaban bir yaraq (çatlaq) kördiler. Bir yıldan soñ ise, 2015 senesi iyün ayında, büyük mitridat basamaqlarınıñ bir qısmı yıkıldı, qasitsiz şekilde (bile-bile) ileride tek daa yahşı, daa şeñ ve daa zinde olacaq dep işare eterek. O vaqıtları bu uçurumun neticelerini daa kimse tasavur etemey edi.
Vaqıt keçe, amma iç bir şey olıp keçmey edi. Nifayet, kimseniñ ümüt etemeycegi bir mucize yüz berdi: 2016 senesiniñ 15 sentâbr künü Keriçke Rusiye Federatsiyasınıñ prezidenti Vladimir Putin teşrif etip (ziyaretke kelip), basamaqlarnı temirlemek içün fantastik bir aqça — 1,5 milliard rus rublesini (vada etilgen vaqıtta bu 23 087 579 ABD dollarına teñ edi) vada etti.
Kerçliler ilk kere işğalci-memleketniñ (oqqupantniñ) yuqarı idaresiniñ quvetini ögrendiler. Ve ilk kere onıñ boş vadeleriniñ fısqa çıqqanını körip bildiler.
Bir vaqıtları mında "Demetra Mezarınıñ (Slepiniñ)" kirişi bar edi
Büyük mitridat basamaqları şeerde balaban rezonans çağırdı. Buna tek yerli haber portallarındaki çoq miqdarda materiallar degil, atta şeerliler arasındaki subetler şaatlıq ete. Keriçniñ köz ögünde viran etilgenini tek soqur bir insan körmey bile. Lâkin körmek imkânından marum olğan insan bile etraftaki er kes bu aqqında laf etkeninden eyyıñı (müimini) biler edi.
Ebet, ehtiyatnen laf ete ediler, çünki bu yaramay bir neticege ketirmesi mümkün olğanını ise de duya ediler. Yalıñız aqılsız cesür insanlar risk etip (tehlikege barıp), açıq (kütleviy) yerde akimiyetni sögmege (tenqit etmege) cüret ete biler ediler. Meselâ, bir kere troleybuste (troleybüste) oturğan yaşlı bir qadınnıñ 100 million rubleni sarf etken leyha işlerine lânät oquğanını eşitmek keregi oldı. «Bu aqça nege sarf etildi? – dep soray edi o etrafta oturğan pensionerlerden, – kâğıt içün bu qadar aqçanı masraf etmek mümkünmi?». Lâkin oña kimse cevap bermedi. Bu 2018 senesi edi. Arqı Keriç boğazı üzerinden avtomobil köprüsi açıq. Lâkin «asırlıq qurucılıq» leyhası azır olğance viran olmağa başlağan basamaqlar öyle de tura edi. Sesi çıqmağan, soyulğan, sakat.
Bir yıldan ziyade vaqıt keçken soñ niayet tender keçirildi ve ğalip saqlandı — Sankt-Peterburg şirketinden «Meandr». Bunıñ aqqındaki ilânı 2017 senesiniñ iyül 7-sinde tapamız. Leyhalar yaratıluv ve topraq tedqiqatları kibi işler daa bir qaç ay devam ete... Nifayet noyabr ayında ilk qazadan qorçalayıcı işlerge başlaylar, dervişançığnıñ demontajı (sökülmesi) ise – 2018 senesi yanvar 22-nde başlana, ve şeer büyük mitridat basamaqlarınıñ öz dülberligini coyıp tükenüvini izley. Bir aydan soñ grifonlarnı da sökeler. Aynı o grifonlarnı ki, 1987 senesi Roman Serdük taqımı (komandası) tarafından qurulğan edi. O vaqıt daa belli ola: keriçli ustalar eli ile yasağan grifonlar yerini başqa skulpturalar alacaq.
Sanki «Meandr» şeerniñ simasını tıp tolusınen (büs-bütün) deñiştirmege istey, çünki er şeyni öz istegine köre kene qurmağa degen bu köklü arzusını nasıl añlatmaq mümkün? Ve bunı restavratsiya (yañırtuv) dep adlandırmaq mümkünmi? Sual, elbette ki, ritoriktir. (Ne yazıq ki, «eski» grifonlar restavratsiya etilip, keriç Lapidariysine (Taş müzeyine) ketiirildi. Ya da bahttan, bu yahşı). (Neyse ki, "eski" grifonlar restavratsiya etildi ve Keriç Lapidariysına taşıldı).
Plitka (töşeme) qalımtıları yaqında yata
«Meandr» basamaqlarnıñ «restavratsiyası» üzerinde çoq çalışmadı. Aynı 2018 senesiniñ sentâbr ayında basamaqlarnıñ temiriniñ büs-bütün yoqqa çıqqanı (müvafaqiyetsizligi) malüm oldı. Qırımnıñ «yolbaşçısı» Sergey Aksönov, Medeniy miras qorçalav devlet komitetiniñ işlerni lâyıqlı tarzda nezaret etip olamağanını bildirdi.
Mesele şunda ki, tender alınğanından berli, «Meandr», grifonlarnıñ, çanaqlarnıñ demontajı, plitkalarnı uluv (urıp tükenüv) ve qısmen betonlavdan ğayrı, Mitridat dağınıñ bayırını «qaviyleştirmege» (bekitmege) başladı.
Qırımnıñ «vitse-premyeri» Vitaliy Nahlupin qayd etti: «Vaziyet bizim eñ uğırsız tahminge köre de daa mürekkep ve daa yaramay olıp çıqtı. Bizde, belkim, 167 million rubleniñ semeresiz (faydasız) istifadesi ola bile. Çünki avariyadan qorçalavu çerçivesinde yapılğan işler basamaqlarğa iç bir tesir etmedi».
Daa bunıñ beteri bar: işler basamaqlarnıñ kadastro (sınır) yeri tışında keçirildi, obyektniñ hasap bahası ekspertizası ise sifarişçiniñ kene kelşuvsiz keçti (leyha-qıdıruv işleriniñ sifarişçisi – şeer memuriyeti (idareligi), qurucılıq işleriniñ sifarişçisi – «Medeniy miras» devlet şirketidir, yani aynı şu devlet komissiyasıdır). Bular ne demek ola? «Meandr» tek işlegen kibi köstermiş, amma neticesi daa da kederlidir: bir yıldan çoq vaqıt plitkasız turğan basamaqlar, evellikinden daa deşetlidir (tezkerek viran ola). Şeerlilerniñ küzüne kösterilgen fantastik leyhalar büyük ihtimalle amelge keçirilmeycek.
Lâkin eñ büyük facia — bu dep-degerli «bayırnı qaviyleştirüvdir (pekitüvdir)». Basamaqlarnıñ dörtünci yarusı (qatlamı) yanında (dikilitaşqa / obeliske barmaq içün mahsus qurulğan parça) çit peyda oldı. Yaqında ise işçiler ile vagonçıq da yerleşti. Bu ihtimalen bir şeyler yapılğan birden-bir (yegâne) iş cephesi. Bayırda ankerli tarlalar qurmağa başladılar. Ve şimdi men bunıñ nasıl yapılğanını tasvirleycem. Mitridatqa üç burğulav cihazı ve 1134 çivilik qazıq ketirildi (er biriniñ uzunlığı 30 metrdir). Er bir qazıq (uzunlığı 30 metr!) yer tübüne (terenligine) tüşe, onıñ içine sement töküle. Ve bu 1134 kere.
«Meandr» topraq analizini yapqan edi. Faqat ne içündir arkeologik qazuvlar keçirmedi, gercçi aynen bu bayırda akropol (qale töpesi) yerleşken edi. Şimdi idarelik (akimiyet) ve devlet komiteti, bir-birini qabaatlamağa tırışıp, devletniñ paraları hırsızlanğandan, güya bihabermiş kibi özlerini köstereler. Ve hiç kimse Mitridat dağı bayırında yapılğan, er addımda keramik parçalar (sınıqlar) şeklinde antikligini hatırlatqan bu varvarcasına yapılğan işlerni hatırlamay.
Basamaqlarnıñ birinci qatlamındaki (yarusındaki) o aynı arslan
Büyük mitridat basamaqlarınen bağlı vaqıyalar (adiselär) fonunda kiçik, Konstantinovskiy basamaqları aqqında iç bir şey eşitilmey (aytılay). Olar da büyük emiyetke malik, ilk nevbette Keriç sakinleri içün ve kerçten aytqanda olar da o qadar da yahşı alda degil. Men atta deycem, Konstantinovskiy basamaqları daa da virandır: ondan tüşmek az qalsın imkânsız, çünki basamaqları sındırılğan tişler kibi turğan, er yerde çöp ve quru ot toplanğan. Men yuqarı köterilgende yolumnı, maña domalan otunı (kötirip otunı/ qañğabaştı) andırğan bir pitene (töpe) ot (siper) kesti.
Kiçik basamaqlarda adiy temizlik yoqluğı (yetmemesi) müteessir ete. Amma, Konstantinov basamaqları deñişikke (temirge/remontqa) mühtac olğanına delâlet ete. Acele remontqa (tamirge). Eger de böyle olmasa, olar kerçekten dağılacaq. Yaki de başqa yañı daa emiyetli federal obyektni qurmaq içün olar dağıtılacaq.
Hulâsa yerine
Qırımnıñ bıtın şeerleri arasında Keriç ilk olaraq Rusiye imperiyasınıñ terkibine tüşti – 1774 senesi. Ve ihtimalliknen şu sebepten yañı saipleden eñ tez ziyanğa (zararğa) uğradı. Şeer akimiyetiniñ ve Keriç rus ealisiniñ tapılma obyektlerge munasebeti ve seviyesi şol (o) vaqıttaki seyyahlarnı (yolculamı) deşetke ketirdi.
Meselâ, 1795 senesi ingiliz apayı (qadını) M. Qatri (Hatri) Keriçke seferinden zevqlanıp (teessürat altında) yaza edi ki, antik abideler varvarlı (vidalı) orta asırlarnı ve tatar istilâsını (bastıruvını) başından keçire alsa da, hristianlar (hristian ealisi) olarnı öz evleri yaki başqa hocalıq ihtiyacları içün qullana (işlete). «Nasıl yani: dünyanıñ eñ yahşı müzeylerinde olmaqqa (keçirilmege) lâyıq eşyalar (nesneler) tamamınen başqa maqsatlarda (niyetlerde) işlete».
Daa soñraları daa Keriç ve etrafındaki yerlerde qayda olsa tizimsiz (şaşqın) qazıqlar keçirile (bu ise qarşıhırsızlıq / talavcılıq edi). Bunun neticesinde pek qiymetli şeyler adiy cealet yaki ruhiy medeniy ve tarihiy (içtimaiy) qıymetleriniñ añlanmazlığından dolayı (bilmemesinden) ya satıla, ya da bütünley viran etile edi (bozula edi).
Abidelerni saqlav meselesi pek keskin sürette ortağa çıqtı, şunıñ içün 1820 senesinde qadimiy eserler müzeyi quruldı. Esas bınası Odesada (Odessada), Keriçte ise şubesi bulunğan. Amma müzey qurulması da abidelerini (antiqa mallarnı) saqlav ceryanında çoq (bayağı) fayda bermedi. Çoq ufaq (kerçekten de) qıymetli eşyalar tek özünden-özüne (sıradan) ğayıp olğan. Fransız sayyah (seyaatçı) F. Dübua de Monpere XIX a. 30-ncı yıllarında bu munasebetnen esley (hatırlata). O qayt (qayd) etken edi ki, müzeyde kerçek em de ealide rastkilmegen misilsiz (yeke-tek) em de ulu qıymeti olğan Yunan mallarından başlanıp başlanmasız eskisinden fariq olğan klassifikatsiya yasamaqqa (ayırıp yazmaqqa) bile alim (tecribege saip adam) tapılmay edi.
Bu vaziyetni (allarnı) nasıl olsa tüzetmek (yahşılaştırmaq) ise sadece (tek) 1850-nci yıldan (!) keçken soñna qadimiy mallarnı tedqiq etmek içün maxsus komissiya tesis (meydanğa) kelgeninden soñ kerçekleşti. Yani 80 yıldan (!) artıq Keriç kerçek mana da (lafımızda aytılğanı kibi) parçalanıp (bölünip / urlaqlanıp) ketilgen (hatıra) "suvenirläge" ayrılğan (çıqqan).
2014 senesindeki yarımadanıñ işğali ananeniñ (adetnenin) em de quvetten tüşmegenini kösterdi (temsil etti), çünki şeerde şimdi de qanunsız (niyetsiz) arheologik qazuvlar yapıla (yaki kene tarihiy (madeniy) tabiat bozüle (viran etile)). Añlaşılğan şey, Keriçniñ (Keriçnıñ) XVII asır ve XXI asır Keriçni qarşılaştırmaq imkânsızdır, çünki şu (bütün) vaqıt (zaman) içerisinde em antik (eski) abideler, em de Rusiye imperiyasına ait binalar (kermenler) ğayıp boldılar (coydılar). Ve şimdi de şeerniñ ebediy tarihınıñ aman-aman er nesi joq etilmekte (tehlike / ğayıp) belâsındadır.
Ukraina medeniy fondunıñ destegilen (yardımı ile).
