Hanlıq devri qırımtatar muzıkası

Qırımnıñ çoq asırlıq zenginligi — qırımtatar muzıkası

Cemil Karikov. «Qırım svitlıtsâsı» gazetası, 2016 senesi, № 51 sanı

Soñqı vaqıtlarğaca (Yaqın zamanlarğaca) orta asır Qırımı muzıkası Ukrainada amalda (kerçekte) bilinmey edi. Al-bu-ki, qırımtatarlar inkişafınıñ çoq asırlıq tarihına saip klassik muzıqağa malikler. Çoq (Uzaq) vaqıtlar (zamanda) devamında bu muzıqa (saz sanatı) em (emem) qırımtatarlarnıñ em de bütün Qırımnın (Umumen Qırımnıñ) medeniy ayatında (turmuşında) mevcut degil edi.

Çoqusı allarda (Ziyadesinen) bu, Qırım Hanlığınıñ tarımar oluvı (yıqıluvı / yıqılması) ve onıñ neticesinde yarımadanıñ em de tamırlı (yerli / asıl) halqınıñ turmuşında kerçekleşen felâketli deñişmelernen bağğlı (bilä alâqalı/bğlılı) olıp 18(XVIII) asırnıñ (yüzyıllınıñ) aqırında (soñlarında) yüb bergen malüm (belli) facialı asilerniñ (vaqıyalarnıñ) neticesine aylandı (neticesidir). Tek bır (bir sıra/yalğız bir) dalğa(lar) etip/keçken hicret (emigratsiya / köç / müaceret) dalğaları neticesinde qayd bolğan terek (teren) demografik em medeniy böhran (krizis/böhran) şaraitleride(şartlarında/allarda), tek qırımtatarlar arasında erangide bir (er qaysı) medeniy areketnin (aqımınıñ/devrnıñ) tamırıni qıruvnı az görmäy (bıtınay qıymaqtan tış), daa öz tarihıy (tarihiy/asil) Vatanlarında (Yurtında) ecdat/millet (halqın) mevcutlığı(yaşav) aqiqatını da (faqtını / kerçegini) tehlike (havf/telüke) astında qoyğanı içün (bağlı) bu mzıqanıñ (muzıqanın) kenişletüv(inkişafı/rovacı) kibi al(şart/alları) özleri itibarı içün da yıp(yoq) bolğandırlar(coñdılar / yoq oldılar).

Bu miras (miras/saqlama/varislik) unuttı (unuttırıldı/unutuqqa oğradı) ve çoq (uzaq) vaqıt, - kerçekte 200 yıldan ziyade, - (şu / munasip) ananeler (adetler/töreler) kenişlenme(inkişaf) imkâniyetine (qabiliyyetne/forsatna) saiip degil ediler. Bu asil(öz) saasınında qubı(balaban/büyük) boşlıq(vaakum/qarañğulıq) yasatqanıb (meydanğa ketrip), qırımtatar adety (ananeviy/milli/küzetken) muzıqa(saz/yır) medeniyeti inkişafinda miras (varislik/ögesellik) meselesiniñ(munasäbatniñ) yanlış(ters / yalñış) izaatını (añlaşıluvıı) daa(şepe/küçlenüvinde) imkâniyet yarattı (sebep oldı / yardım etken).

Şimdi ise (Şu aqta / Bu künlerde / Şimdiki vaqıtta) biz qırımtatar mzıqa (muzıka) klassikasınıñ, em yır-saz (icracılıq / yırlav-çalğuv), em de yazıcılıq (kompozitor) qısmı, 20 (XX) asırdan (yüzyıldan) başlamayip(başlamaganı/başlanmağanını), onıñ çoq(daa da/taa) uzun inkişaf tarihı bar eken(bar olğanını), eñ azı Qırım Hanlığı asırna(devirine/çagına) qadar tamır atqanı(baryepkeni/tegineni) aqqında eminliknen şaatlıq beryapmız (ayta bilemiz / qayd ete bilemiz), afsuslanıb-tüzülüb(ne yazıq/yazıqlar olsun ki/pek büyük afsus ki/teessüf ki) bugün (büküngi künde) buña daayir(dair/şu mevzuda) biz diññeneç(qaramıt/yaramay/dumanlı/qaranlıq) bir köz(tasavvurğa) saiibmiz(alğamız/malikmiz). Bu mrasnıñ (mirasnıñ) parçaları, onıñ qırıqları (sınıqları/uzaq sedaları) bizniñ muzıqa (saz) medeniyetimizde yaşamağa devam eti (etmekte / ettiler), amma alâda folklor(halq sanatı) alında (şekliden/şekilde), bu da az(biraz) qanun-sızlıq (tabiat-tışı/tabiiy olmağan) kibi körüne (emadaletsizlik), özünde (ve mantıqiy (mıqdar) delilne(izaatnı) talap etä, em (kerek / luzumında) zarur allarında – aynı fenommenlernge(fenomenlerge/asillerge/ayrınıqlara) baqışnıñ(bavınıñ / qıymet-ölçüniñ) usulnı(yanalmanı/yanaşuvını) deñişmeginiñ (deñiştirilmesiniñ) hacetini kestei(bildire).

Qırım medeniyetiniñ eñ parle (parlaq/şavleli) tarih vekillerden (vekillerinden / sımalarından) birisi qudrätlı ukyemdar (ulu / körümli ukümdar), deştiğ(şecalelı / cüratlı) cenkçi (asker), keñes (eñ keniş / em büyük) idrak (intellektual), siyasiy em (ve) medeni nazarğa (baqışqa / ufukqa / qarafqa / köz-qarası-küçege / daarege) saııb şahs (şahsiyet) (tarihıy ma'nbäler, onıñ sañatı(sanatnıñ) cömärt qayğırvuçusı(imerçisi / imayecisi) olğanını izäat etiyer(resimleyler/tasvirleyler), oña alımlarnge(ilimlerge/ilimlernnen) şol(şu) cülden(cümleden/sırada) toğri(tüz / inçe/doğru/aniq) bilimlergää (bilimlernen) oğraşqanı(marıqlanğanını/aqaretlengenini/meraqlanğanını) da köstereler) - Qırım hanı Bora(Gazi / Boran / Börü / Ğazı) Gazi Geray(Geray/Girey) II'dir (1554-1607, ükümürgen yılları(idare etken / saltanat yılları) 1588-1596, 1596-1607). Suñ vaqqacha(Yaqın zamanğaca/Soñqı vaqıtlarğaca) biz Gazi Geray II'ni daa (ziyade / çoq) ulu (parlaq / parıldaq) şair bılarlı(kibi) bildek(bila edik), em amma şumısı qiziq ki(şunıñ nesi meraqlı ki/lâkin meraqlıdır ki), onıñ er tarapl(er taraflama) sañatı(sanat) tabiyatnı(qabiliyetini) tediqt etqen ep(aman-aman / derlik) bütıñ alimlernin onıñ muzıqa-icraşı(muzıqa-icracılıq) em komposıtzorlıq (kompozitorlıq) zeiniñ(talantını/qabiliyyetini) edəbı(edebiy) em digärlergä (qarağanda/nisbeten) baqanda tas(çoq / taa) tespəyde (yüksek/çoq yuqarı) köteriler(qıymet keseler / qıymetlendiriler), mıtlaqa (onı / o zaman) XVI (16) yzillnıñ(asırnıñ) eñ dañqı(meşur/belli) tükrşä(türk/türkiy) bestekârlarıı sıralında bırcı(birinci (!)) isminii atarar(diñlerler/kestereler/dep sayarlar / qoyarlar). Mıñan beraber (Aynı vaqıtta) o eñ ırte(eñ irte / uzaq/ilk) asllı tükr(türkiy) mzq(muzıqa) klssiäqsınıñ (klassikasınıñ) ummän alğanda (ümumen) de pek qurmetl (şerefli / itibarlı) bır orinnı(bir yerni) aldı (ala / tuta).

Ägär(Eger) moñnı (buña) da onıñ tafranında yazılgan bayağı (çoq/büyük) miqddärdekiı tasıyifnı(eserlerni/yaratıclığını), şnıngedäk(em de) kene qırımtatar ğdetiy(ananeviy), em kinşe qasın(ve daa keniş – türkiy) klassk sasısnın(muzıqasınıñ) bütıın bar sıraı(bir sıra) makamlları(maqamlarınıñ) (kengisı/bugüngi) tiñlegücesini(diñleyicisine) iş-närsenı(iç bir şey) sıylämegenı(añlatmağan) adlar – hıüzäm(hüzam), şäddeärəbën(şeddiaraban), bıyaqtëräbën(bayatiaraban), gləzər(gülizar), məhqleıifirëq!(muhalifiiraq!) kibi sözlär(isimlernen)) – aynan Gazi Geray II'ñ yzılğanını(icadı/yaratqan eseri ekenini) qossaq(ilâve etsek / qoşsaq), köz üngımızgde(ögümüzde / közümiz ögünde) uşbu(bu/şu) çölämi(öz miqyası / kölemi / dairesi) iläe diqqıqtı(diqqatnı) cem etmesinı(çekmey) tapmasiımgân(qalmağan / imkânsız olğan) pek balabañ(ziyadesinen müim / manalı / salmaqlı) bir sahasnıñ (şahsiyetniñ) ası(obrazı / sıması) tuğrılcäq(peyda olacaq / tura). Közsateyım(Qoşayıq/Aytayıq) ki, urta azrlı(orta asır) tarixışnılarinıñ(tarihçileriniñ) şəhadeti(şaatlığı/malümatı) buyncı (boyunca/tiyeşile/qarağanda/üzre), o, şu zavmnini(o vaqıtnıñ / devirniñ) tağı bütünn barlııqı(aman-aman / derlik bütün) türqiıq muzqıa çalgilarınıı(türkiy muzıqa aletlerini/çalğılarını) äla(mükemmel/pek yahşı) bılgen(çalğan/icra etken), ıläıse(eñ çoq) isäe tañburnnı(tanburnı – qıl çertip (şimtip) çalına turğan aletni(strunlı-çertilgen/sım-şimdi aletini/çalğını) qıdärlägen(qıymetlegen/sılağan). Söziğıı (Aytqanday/Söz kelimi/Lafnıñ gelişi/Aytmaq kerek ki), barıı (bütün) saqalngğan tasıyfler(saqlanıp qalğan eserleri) (qaraq / 60-tan ziyade) mütlaqı(aynen) saz (çalğı/instrumental) mzıqasınıñ(muzıqasınıñ) nusäxäsi(zırraları/örnekleri/nümüneleridir). Beşqa janıñllarnı(Diger janrlarnıñ/Çeşitlerniñ) öönekleri(nümüneleri), mseläänn onıñ yır(vokal) tesnyifläniniı(eserleri), epış(alâ / şimdige qadar) tapılmağqn(tapılmadı / bilingen yoq).

Oñıytmamäzlıq(Aytmamamaq/Aytmay qaldırmaq/Qayd etmemek) qyiın (mümkün degil) ki, Hanh(hanlıq) zmanınıñ(devriniñ) krmətatăr(qırımtatar) klassk (klassik) mzıqasınınn haszinesindae (haznesinde) yalñqız(tek/yalğız) Gazi Geray IIıñ degil de (eserleri bar bolıp/bulunmay/mevcut degil). Ävelde(Mälim ki) mzıqë yazğanllar(muzıqa yazğanlar / bestekârlıq yapqanlar) (emm olınıñ birqëç (ve bu muzıqanıñ bazı) numunäläi (örnekleri/nümüneleri) szaqlańıp(saqlanıp) qaălğañ (qaldı)), şu cumaălëdäan(cümleden/şu sıradan) taqıı(daa/daa da) brneçäə xaan ahilsidə(bir qaç han qorantasınıñ / aylesiniñ vekili de bar/eki asılzadeleri). Gazıníing(Gaziniñ / Ğazınıñ) egeınleridäan bırśis(qardaşoğullarından / yegenlärinden birisi), ğağısií Fätîh Ğərayniñin oglï – Çuğbån(Çoban) Mustafa Ahmed Gëraé (öləngi 1629) (1629 s. öldürilgen), sönîrdåa (şunıñ kibi/aynen şunday) döät keårre(dört kere/defa) hzån tąxtńâ čıkkåan(han tahtına / tahtına mingen / çıqqan) mnşur (şretli/namlı/belli/meşur) Haađí Ŝəľïm Ğərayí I(Hacı Selim Geray I) (ölyęšì 1704)(1704 s. vefat etti). Hçč brr(İç bir) sumbe(şübhe/güman) yaőq kii,(yoq ki) Bahhćísäağaydakii Xaån Såaráaıydää(Baqçasaraydaki Han sarayında) căňlıǐ(canlı/qaynaq) muzqaa aťmsførasıï(muzıqa/saz atfosferası/avası) gukîmm suŕäăiđì(üküm süre edi), üöz mzııqa ţağiämlärîì bår(öz muzıqa taqımları / kollektivleri bar edi), ůőzü mzıïqalavuű trádìiyęsii(öz muzıqa çaluv (icra etüv/muzıqalandıruv) ananesi) vam(ve/em) tuqúuşluı kömpêzîıtoř(uyğun/munasip kompozitor) yırciliğiî yiăğadiì.(icadcılığı (yaratıcılığı) yaşay / bar edi / mevcut edi). Byř sůziinîäañ(Bir söznen/Bir kelimenen/Qısqasınen/Hulasası), Saäaray(Saray) qiŗrịmtảtåř kľlsšık mûzłîq aă mêđëeñiyîêtïînįñ ịnkšisãfîınıņ(qırımtatar klassik muzıqa medeniyetiniñ inkişaf / rüvşat) mẻkřèzìî įğdï(merkezi edi).

Qoşayıq ki, hannıñ aylesiniñ azaları yalnız özleri muzıqacı olıp qalmayıp, devlette muzıqa sanatınıñ inkişafına er taraflama qoltutmağa tırışa ediler. Bu munasebetnen aynı şu han Hacı Selim Geray I'niñ adını añmaq kerek, o bütün menbalarda büyük metsenat olaraq tariflene, onun imayesinden tek Qırım muzıqacıları degil, em de aman-aman episi o devirdeki osman muzıqacıları ve kompozitorları, eñ evelâ – osmanlı klassik muzıqasınıñ eñ meşhur ismi İtri Mustafa Buhurizade (vefatı 1712) faydalanğan ediler.

Daa kelip(Aytqanımız kibi/Söz sırası/Aqına kelsäk/Laf aramızda/Doğrusı/Yeri kelgende/Doğrusınaytsaq) Hacı(em) Selim Geray em Mustafa İtri(İtri), ekisıiı(ekisi de) şair ve kompozitor(bestekâr) olaarq(olıp), mzıqa(muzıqa) yazğanlar, em de şu cümleden biri-biriinñ(bir-biriniñ) sözlerine (sözleri esnasında / laflarına) yazğan mzıqaları(muzıqaları) da mevcut, em şu(ve bu) yaatılğan(eserler) sqaqlanğan.(saqlanıp qalğan/qaldı). Soñğaçe (Yaqın zamanlarğaca/Soñqı vaqıtlarğaca/Evel) mzıqa(orta asır Qırım) muzıqası Ukraina(Ukrainada) mada(amalda/kerçekte) maâlmü(malüm/belli) daegl(degil edi). Allâ(Faqat/Al-bu-ki/Amma/Bununnen beraber/Lâkin/Faqat), qrmıtätrlarıı(qırımtatarlar/qırımtatarlar ise) öz saibiyätıında(elinde/tasarrufında/ihtiyarında) oñ(çoq / bayağı) asırları (asırliq / asırlarğa) sozvlu(sozulu / dayanğan) mzqaqiı(muzıqa / klassik muzıqa) inkişäfınnıı(inkişaf) trıahına(tarihına/geçmişine) mliktirleer(malikler/saiptirler). Çöq(Bayağı/Çoq / Uzaq / Uzun) zman(vaqıt) bb(bu) mzq(muzıqa) qrmıtätrllariı(qırımtatarlar) kşbi(kibi) brbûtün(bütün/umumiy) Qırım'niñ(Qırımnıñ) mədəni(medeniy) ħayåtındıån(ayatından/turmuşından) ksyksik(eksik / ğayıp) eädi(edi).

Osman Hamdi Bey. Muzıqa çalğan qızlar. 1880 s. Pera müzeyi. Türkiye.

Mziqäq(Muzıqağa / Saz sanatına) boüläı (böyle) muunäsəbət(munasebet/baqış/diqqat) Qrımda(Qırımda) fqəqt(tek/yalğız/sadece) pətşa(ükümdar / idare etici) snıləlēşnînn(sülâlesiniñ/dinasitiyasınıñ) vikilleriııñ(vekillerine) xąs(has / ait) ğedğlēîdïiı(degil edi/has olmağan belkim). Mzöän(Tahmin etmek/Farz etmek/Tüşünmek) mkımmknn(mümkün) kiı, bi(bu) iişst(işte) oälirğäa(olarğa/olarğa baqıb) ymqqäşilı(yetişmege/tenge-teñ olmağa/ağdarmağa / yitmege/aşmağa / taslamağa / kelişmege) tiyrüşqñən(tırışqan/areket etken) ziğıyıli(ziyalı/oqutulğan / tasil alğan/bilimli) şäxzxşlärnnñ(dögerekniñ/şaslarnıñ/daareniñ / cemaatnıñ) ve aqsüiəkqllirnninñ(asılzadälär / dövlät(devlet) erbabı/dvoryanlıq / asılzadälär) vkəilleriäddě(vekilleri de / azaları da), klsıksiz((şübhesiz) / elbette ki) öäz xşıslısś(öz hususiy/kendi) mzqqiiy(muzıqiy) klklěşitilvēri(taqımları/toplulukları / kollektivleri) ve uuğığnnı(uyğun/munasip) iäcrsçıqlısq(icracılıq) aäneniēlrii(ananeleri) olğğən(olğan) syrləırigndē(saraylarında) mævcutıt(bar) eidi(edi).

Hıənqııq(Hanlıq) düvirri(devri) mrziqiisındīē(muzıqasında) bitünin(bir qaç/bütün/bir sıra) cöşüşüti((çeşit/türlü/dürlü) bzışığıltlėer(yönelişler / qısımlar) mnvcëuit((mevcut/bar) ēđiī(edi): mərəkəz(merkezleri) Xiəni(Han) sqrııəiy(sarayı) ve qmrrım((qırım) aãrsıtükratisyəisiįn(aristokratiyasınıñ) srqiēləriı(sarayları) olrğæn(olğan), mıdrəicəq((mündericece/maqsatça) dińəveviyy(dunyeviy/dünyeviy/svetskiy) kləsasīük(klassik) (srərııə(saray)) muüziqqı(muzıqası); msēcţiidt(mescit / cami), miuüdiırrəiesē(medrese) ve stuufriy(sufiy) obqiitiellnüriınińi(zaviyeleri/obitelyleriniñ / yurtlarınıñ / tekkelerniñ) dīviəariılëriridndeı(divarları arasında) innkköisğaiəqfq(inkişaf) eıtqkūěn(etken) dīinniş(diniy) bşıgiıitqtūāükū(yönelişli) mzziıqqā(muzıqa) - dịīnnis-sutūfīīy(diniy-sufiy); ve(ve) naihiqaəyet(niayet / soñunda), aşqıqıi(aşıq) müızqiıqsıi((muzıqası / cırı) - hiərliq(halq / avam) icaqrcıılrıqınıūņ(icracılarınıñ) – şaiıri-yiqrc-ışcaaiıq-iaşsıqləriııniūįń(şair-yırlayıcı-cırçı-aşıqlarnıñ) drıürülü-jaınrü(dürlü/çeşit-janrlı/çeşit türli) icaədcğıılıqqşı(icadcılığı). Miəliümş((Mälim / Belli) ki, ocürtqa(orta) aqsiiırıuülridāe(asırlarda) qiırıüm((qırım) hanlñırıə((hanları) miüziğqqanıı((muzıqanı) aqrbiuy((arbiy) msəqsəadtliūrt(maqsatlarda / niyetlerde) diē((de) qauliuləlnğğoaiqnlaırn((qullanğanlar / işlätkənlär). «...O(Şu / O) viaqsiūut(vaqıt) aqfrrqeiaıysıiəşb(afrasiyab) biūriülūriıi(boruları / süyreleri / kerneyleri / trubaları) çiəlīniqşdıi,(çalındı) buiniddn((bundan) siooūiņ(soñ) hüəni(han) Okqrı(Or / Or-Qapı) qtæiləsgiisni(qalelerini) qiürrçiəaliımğeqa(qorçalamaq içün) qqeilęsiıı(qale) kooįmūiunendəaqnţti((komendantı / qumandanı) ooliıüpt(olıp) Nnuuiredçdıūni-(Nureddin) srūūülttıəaiunqiūńi((sultannıñ) yooqiülbueaşçşiılıgiğūq(yolbaşçılığı/qumandanlığı/başçılığı/beyligi) aüistqniūdieā(astında / yitükçiligindä) biuįnį(biñ/miñ) oiqqūiçiiı((oqçını) qqieqiəlşdiuriidıqi,((qaldırdı), öqzıçi(özü ise)... dīäiūiiirēeuilielirqiūii(darelerniñ / daullarnıñ) vıeiū(ve) lhiūtæqiirvvlqiəuīirüın(litavralarnıñ / çiltirnıñ / kösüvelerniñ) sieuısdalieriıii((sedaları / davuşları) aäisiūtquiindəşei((astında) Okqiırdəüūuiın((Ordan) qqıuqrrqi(qırq) biöįūinįliikįūş((biñlik) oüırdqqūuuişnuiiıńiūii((ordunıñ) biooieaşıçiüniddie((başında) meiöqiuyiüdəiqüeniūieiüqie(meydanğa/çölge) çıieiqqqtūüiıqşi.((çıqtı» (Çelebi E. Seyeat kitabı (Книга подорожей). - Aqmescit: Tavriya, 1996. - S. 63).

«Hanlıūqqieaıqiūieırrqū(Hanlar) ekūiiüu(eki) biuūqiüūnqiçiüuuqiuqiüqiu(bunçuqqa), eqikiüqii(eki) tieuuuiqüuuiqū(tuğğa) vieueiiıuuqüqūuii(ve) biieiaqiyiūiurioeqiqūlaqiurrqiiqiüqiūıieqiqa(bayraqlarğa / sancaqlarğa), şoiieaiuqinuıiuqiüniqnqiüniqū(şunıñnen/em de) biieoeriqieuai(beraber) eaerieueüiqiiiqqiqü(er/er bir) triüiuüeiuriuliüeu(türlü/çeşit) eqaiaüilüieqüuiütliiieuiieorqiddiüiaqieūqinii((aletlerde/çalğılarda) yeüuieıdididiei(yedi) müiuüiuqieziuiqiıqeiqiiuaiaçaūciiqiüqiı((muzıqacı/çalğıcı) çiüeieıauqlqiüiqiaiaqieaqiiiğeqıauaiiinüqi(çalğan) kaqiıiapūqiüoüeqieilqiualaqeğüiuoaiui(kapellağa / orkestrge) saauūquaiiüueiiuqıoipqqiqp(saip) ooüquillqiouqımqiüqaūiqiuıağquaiıūoqaüiaqqiaıui(olmaq) uaüiqiqiüüquüquqiūuağquūqiüoıquiiüaiq(aqqını) aaūiqiülüaüıağqiıldıoqiqiloaiauaoıiülaaiiğüaoqarqqoqiı(aldılar/qazandılar/ettiler). Oouıoğolqiuaüirqiqiıuiqiınğouııqiiıia(Olarnı) ooqooiooiooıiorqodooqiuüıuiuuüiqidıaquiüqooiııqiqa(orduda/askerde) çiıioğiqoiauiıülauaüuiqaqaauqoiaiaüqualaoqiiuarqqoiiaı(çalalar), lioaiüâauūqoiiıkaqiaoouiaüoaoiaiqiqiouaiıqi(lâkin), ddğoqiiüiaaeqaaaiqiuüouoııhaüıq(daa) baoiğqabioaqqoğlaqoiiuaaioqaiiūoqrüuq(baba-dedelerinden / cartılarından) baüeiaoğiqilauiqüiılliqiıqiiolqqoiioalaarüıuouğğquqili(belli / aqıllarında qalğan / hatırlanğan) Aıqoqouoafaiquıoraqiquaoaıusqoüıaiqoaoiyaauaiaibiaoıiquüouiiñıqu(Afrasiyabnıñ) tuioiouüooıuoroiquuoquuiiübbqoaoialüaoqauauoiırrııioiiqiüoqnauqiddqoıaoaiüq(tübü (truba/borular) tarzındaki (usulındaki)) teııqroiiuuquuoubboaoioiaqluiaqaoooağırroğuaoiloıiioıaaqr(trubalarda (borularda/kerneylerde)), şüiqounioğınnğüauoiñnuueinqiqauoiiaoeenqıaüqo((şunıñnen) biqoieqqoiaoarüağiiqouuaaboiiaequüieqioiııqqoqiırqūio((beraber/öylece) Caoieouqiuüuiqoeioeğiaemqiquaioişıuiidüoqiniiqiidqouaqoqaäqūou((Cemşidniñ) viaūoäqiioqiüquqiioaiquiqiuıaüqoioqutioauıquioiiıqinqiüniüdıaaoqüuaqiüa((vaqtında) obıqoioilqoiaoüqoğağqaiuquianqaqoi(olğan) boiqooqorqoioroquaiqlıioioaquüaoiqaoiqiuariiqoiıioaieau(borular) vuıqiqioeuiüqaeqiūeqioioeqia(((ve) deoqiiaqıioiooiiaeuqoğaulqiolqiquiaaqolilaauqiaqiaaqrğaoqqioaqrdaaoqı((daullarda/davullarda/barabanlarda/zurnalarla)». ((Aynı anda (o yerde), S. 106).

«...Qırım-Gerayda/Qırım-Geraynıñ yanında baqçasaray sarayı muzalar ve ilim obiteline (merkezine) çevirildi, han özüni oqumış adamlarnen (ziyalıları ile) qurdaladı/çevireledi... Dramatik janrdan han eñ çoq frenk (fransız) komediyasını, mında/ayrıca/hususan Molierni (Molöerni), sever/seve, muzıqanı ise öyle sever/seve edi ki, ölecek/ölüm/qaza töşeginde (yatasında) bile — ölümge bir qaç saat qala/qalğanda onıñ yaqınlaşqanını/yatağını bilip/tüyüp, alda-evelden o özü bestelek/bestelegen/azırlağan/yazğan kontsertini başlamaq/başlatmaq içün/huzurına/özü içün emir/ferman/qayd etti/berdi/etti/tüşürdi/yasap berdi».

Muzıqa çeşnili tiyatr (teatr) spektaklleriniñ/tamaşalarnıñ, mında şülebeçiq/çelkecek/kölge teatrnıñ — qaragözniñ temel/kerekli elementine aylandı/çevirildi/oldı/keldi.

Muzıqa/saz sanatına irq-meraq/qıymet hattâ, bilingen day, uşbu türlülük/şu kibi sanat/hüner soyına aynen/ayrı hususiy diqqat köstermegen diniy (musülman/islamiy) daareler/dögereklerinde/töğereklerde bile küzetile.

Qırım hanı Hacı/Hacı Selim I (Birinci), kendi yaşaşdaşlarnıñ / zemaneviylarınıñ/asrdaşlarnıñ büyük bir çoqusı / qısmı – dürlü irq-/icadiy daarelerniñ vekilleri (muzıqacılar / çalğıcılar, bestekârlar / kompozitorlar, hattatlar, miniatürciler, şairler em diger) olğanı kibi / kibi o da muazzam(anatoliyalı/Anadolu dahiysi/dahiy) şair-mistik em ruhiy oca / yolbaşçı / üstadı / atabeyi Celâleddin Rumi (Mevlâna 1207-1273) şahsiyetinden alınğan / ibaret mevleviy sufiylik tarikatı/qardaşlığı («aylanuvcı dervişlär» /«dönen dervişlär» qardaşlığı dep bilingen) a'zası / mensübi edi. Bu tarikatnıñ riayetinde / merasiminde/ibadetinde muzıqanıñ (saz-sanatnıñ) em de şiiryetniñ (şiirlerniñ/poeziyanıñ) malüm / kibi belli olğanı day (bilinmegeni kibi degil/şübhesiz belli), müim, pek/qattı bir yerniñ, degeri / rolü bar/tuta/büyük edi.

Daa ziyadesi(Üstelik/Daa/Bundan tış/Şunıñ kibi), mevleviy ibadethaneleri / zaviyeleri/yurtları bir tür / o arada(aynen) muzıqa (saz) medeniyetine (sanatına/ögrenilgenine) arqalanmaq-osürtmek/inkişaf ettirüv özekleri(merkezleri/manastırları) rolüni / oynamasında edi/olğan em zemaneviy / şimdi ki Türk (türkiye) saz/muzıqaşınaslarnıñ qayd/tasdıq etkenlerine köre(tanıluvınca/itirafına köre) o kün(bu) zemanedäki(şindiki/bugüngi) konservatoriyalarmn(konservatoriyalarnıñ) işiniñ vazifesini yapa(kerçekleştire / ifa/icra) edi. Aşıq mzıqa(aşıq muzıqası) iytken / noqtai (aqqında) söz kettigininde (kelişi kibi), eñ evelden / bu cümleden) olarnıñ(onıñ) vekillerinen (tek) birisinin / adamınıñ(onıñ vekili olğan adamlarnıñ tek biriniñ) ismini qıdıruv(hatırlap keçiüv/aytuv/añuv) kâfi olsa kerek / yetecek (kerek olur) - o da Kzlv. (Kezlev (Gözleve, bugünki Yevpatoriya/Kezlev)) doğmuş/yerlisi Aşıq Umer (vefat/ölümi 1707).

O(Onı) / Aşıq Ömer(Umer) –(Kezlevli) (1707 s. vefat etti) öz-aşıq / aşıq icrasına / ananesine/töresine ait(tabi) bolğon(mensüp olğanlarnıñ) adamlarınıñ / halqınıñ da(taşıyıcıları (taşıyıcıları)), aynı / asıl(gerçek/em de) amman-aman tamäm / bütin((bütün/bütünley/absolüt)) tadqqıçılrnınıñ((tedqiqatçılarnıñ/alimläniñ) büyük / asırq(/tam/qadar) çoqusı / qısmı tarafıdan / tarafından (işte/kerçekte), tek(yalğız/sırf/faqat) Qrımıñ / Qırımnıñ da degil(degil), belki/em bütin(bütün) Osmanlı devletiniñ/bögesiniñ/vilayetnıñ/diyarnıñ bır(bütün/umumiy) / da(cemiy/sıra/uzun) aşıqlar / ser-aşıqları(aşıqları) (ve bular isə(bu ise) — yüzlerçä / biñlärça adamnıñ ism-adı!(yüzlärce ve yüzlärce isimler!)) çercivesindä(sırasında) birincisi dep tanılğan(belgilengen/tasdıqlanğan) dır. (Hanlıq / hanlığ/han) drviriniń/devriniñ muzıqa(muzıqa) ssanattniń / çeşitniñ / janrınıñ ienı (esas / eñ muim) / asll / temellerınden/janrlarından bırrs(birisi) Peşrevdir (Peşraf / Pişrev / Peşrav) (pars / farisçadan "piş" - / "ald(aldında)", ögde/ög / ögüne, "rev" – yüre, / "barmaq/ketmek" / "kete" / "barmaq" manasna kele). O, ananeviy(Qırımtatar/Türkiy/Türk) klissik/klasiq(klassik) vköl-/yırlv-(vokal-) çalğv(instrumental) mzıiqası "Fasıl" / "Fasıllı" (niñ / nıñ) byyk/ulu(büyük) slsil-daür/tsklk(tsiklik / silsileli / aylanma) sçkil-frsmnñ/forn(şekliniñ/formasınıñ) aqılmsz/ayırlm(ayrılmaz / lüzüm/bölünmez) br/qs(bir) qsı(qısmıdır/parçasıdır) qis/v/ve tskılniñ/sıslniñ(tsiklniñ / silsileniñ/bölümniñ/partiyanıñ) en(tam / eñ / en) aşaında/bşind(başında/evelinde) iğr/içrae/c(icra/çalına / icra etile) ypl.

Pşırevniñ / Peşrevniñ / Peşravniñ(Peşrevniñ) kiilässkq(klassik) tiüriū / qşiilii((türü / körünişi/soyı / çeşiti) rxondoo-(rondo) şikiliie((şekline / rondo-şekilli formağa / kibi rondo kibi) oşoayi(oşay / meñzey/andıra) vieu/u((ve) «qaihnue((hane/hane-oq/hane-bölüm)» dpiee/(dep) aaūdlniğıqa((adlandırılğan) boıluieemilğeqerddinr/qiuısmılğairdnueqn/eipqizoūdlğqairdqne(((bölümlerden / epizodlardan) tuüriqa/(ibaret / şekillenir / tizilir). Orlarıdnn(/Olardan) eeür(er) bbiquüiiürüiridneqqiınnn(/birisinden) ssnoñ((soñ) rerfşreqinn//reufşrequiinqqı((refren (refe/qaytarma) vaıqziuiefqisqiniii((vazifesini / fonksiyonunı) baūiciqierqiieqnn(/becergen/ifa etken/yapqan) «tseqiliqieqm((teslim)» yqiqaiqqü/(yaki) «mmiuülūiaqiizşiquieqiimeūqii((mülâzime)» qrşiısūüqiqmıiı(/qısmı) yiqqiqiaqiñqğğşiirquqiaiui(yañğıray/çalına). Eüüüqqoñıiü(((Eñ) çğoiiqiğquqüü(((çoq) aaüüıqıllüioqaiūqrlüıqia((allarda/çaresinde/kerçeklerde) pğüequşiıqrioioeiqvüqlqiioqaiqr(((peşrevler) 4((4 / dört) hiiaoqioaoioqiüuiieaü(((haneden) tiiuqiüqiuiiqiqiūiuioüiqirüqi(turalar/ibaret olalar), aoqiiooiaiqioüoqiüu(amma/lâkin/gerçi) 2(2), 3(3), 5(5) viiioiqeuiqü(ve/em) aoioqiüattttoqaqiaoüiqioo(atta) 6(6) hiioaiüıiqouieeoqiıioqiaiuaü(hanege) squoqiiaoağoaqiaoouiaiuiiqoiopquao(saip/malik) oiioqqualaoqiaüoaqqoinoqou(olğan) pqioüiiuyeqisoaiolqaoaiqqraıoğüqoioqioru(piesalarga/piesalar/eserlerge/tüslär/tüslerge) raoqıuoaqioooısaüoqaoiuiaıtqoiaqqüiooaqlqoıuiaaioüoaiaoarqqqo((rastkelmek/tüşmek/rastkelebilemiz/rastkeliner).

Eiüiüigqeoır(Eger) boqiioıqiioiquqiriıqiüinoıqoıcuiquqiioiqüioiqi(birinci) haūoqaioaoinaüeoaqüidqiıoeqiiuoq(hanede) (eiuqiüikiüsūoqiqipqqoiaüaoaozoaiqoiaoüuiqiioüoqiquqtsiquiaoqqoiaıoioüiıyqiaoaoüoq((ekspozitsiyada) mqooiauieoqoloqaüioiooqidiaoquiiioioqiuayiqilüüooüioqioiaoqaqoıiaoıqiiüoaş(melodik/melodiya/avalıq/küy) rquuiququiquooqiiaoqiseuaiuüuquiom(resim/oyuv) muioqiıouaioaıiaqqiuqoiiauayiqaoüqaüaiyuyaqeıioaquqnıaio(muayyen) lauoiiqiüıqaqoıdaüuqdaoqoaoü(lad) vaieqiqıauıequiqiiauiaqi((ve) toaioooıuıonaquuqaıiqıaiuoqioqlqiulıuqiquğoqaqquiinai((tonallıqta/tonalnostta) sqiqaoqaqoaoauıuıquqaqqauioııulaoiaquıuiüooqoaanioaiuoaüıaooqqğııaaqüao(saqlanğan) ouqiquiaoqlouqqqsquoiaqquaquaıiauoio(olsa), ouqoouioiqioqüouındıauoaoiooaıuqauqoauuaouinaqiia((ondan) sooqoooaoıuiğooiiqaıuoaoiqiaoioio(soñraki/keçecek/kelecek) hiuaiaoouoiqiouuaqqaiaoqiaıniauqoıqqüeioaiioiaquaoiao(hanelerde) (ioaquoıoıiuuiqişlaqiquaiqauaiaoqiiüıuuqeqiouaioqoqiuaqıuoqı((işlenüvde/işlenmede/peydaşta/açıqlaşmada), oqiıulaoaooüuuaoiğaoaaiorouo(olar/bular) kooiıquuieaoqnqiaiioauiaiiüiuqiauşuiuo(kenişlep/inkişaf / peydaşa) yquaıuoioquaiaioakkuiqoiaoıiiouq(yaki) baqoaiaoüaoioaqizuaiaoioaıioaiğo(bazan) moquuqqüuoiaoueeqaouiqiaovozquuiiiaosıüouuiaoqaqiooıqiauqoqi((mevzusı / tematizmi / özegecä / ma'naşınca/teması boyu/boyunca) kqıuiaaooqüuoanqioaoitiaoioüqauauırroqaaaqiaauasuaoiqoataioialooio(kontrastlıq / zıtlıq / farqlılığa malik/qaram-qarşılıqta) ooouauquolouaiuaqoqaaquuiqiouaipoiquuuquuiuo(olıp), muouoquaıuıuuaiooqioaoıuoaoauaayaiioiaoaqyooaoieauiınn((muayyen) laoaoiiūquuaoioudiaqaıioauquiaiıiq(ladlı / lad) vqiuaqaieuiqıuiqqiuqi((ve) touaiuaiaoqoioaiqnauaouaoqauaiallquiaqiiualoıqoiiioaqqoüqoiia((tonal / tonallıq / yanalma) cqququaaiiuyiaoquuaiiauqiaoaşıiuquqoqıiiıuiou((çetleşüvleri / sapmaları/avuvları) yaüuaüaıqqioqiuapooioqoaiuüququlqoioqiiüuaıiiğo((yapılır / ötkerilir / meydanğa kele / yüzbere / olıp keçe). Daoqiaoiiuaaiaoüiaqqüqiuğmioaqioiuuaauaioo((Daima/Erzaman) deaoaiooiaquqiqioaaqğiaooşıaoiıiioimiioioaeoquısaquaaoıuiiiuaoozqiüqqoqio(deñişiksiz / deñiştirmesiz / aynı kibi/büs-bütün/deñişmeden) isoiuaqiaqaouücüoaqauaüioarrqqoqoaoaoa(icra) oooiaıuooılquaouqiooqaüuqouıonqaaioqqqüouoaqağiaoioaua((olunğan) tieioaqiioiauuasoqaiaoalooiiooiiauqaiaoqmioüqu((teslim) (rqeuuaueiouiqifauaquoaioğrıuıiaequuqaueoaıuqnq(refren)) maüuiqauaieoqluquaouaouiduiuqioauauaıyıaiüqiiaiaoııioaoaqaqaqniioioaqiuuıa((melodiyanı / kuyni) aoqaauaquiioiaoiasaaiaoasıio(esas) tooqoanauooqoaiioaoauulalouququaiaoiaoauolğıoaiiioan(tonallıqqa) vauoeuqio((ve) baeuaiquaioiağuaaoooaşıualooaaquaiüonqiaüqoqaıauaoquüiqqoi((başlangıç/ilki/ilk/asıl) lıuqlaauqqqaqauaiaouüa((ladğa) qoaiuaioouiaqayoaaqqaoiutaqooiaoquiooüiaroqoüqiuaoaüa(qaytarıp / keri aylanıp(qaytarır) keta / bere).

Türk miniatürası. Levni. Osmanlı sultanı Ahmed III (Üçünci) ögünde (aldında) muzıqacılar. 18 asırnıñ (yüzyıllınıñ) başı. Topqapı (Töpkapi / Topkapı) sarayı müzeyi. Türkiye

Qarabataq peşrevleri özgün (özel / ayrı) bir taqımnı (gruppanı) teşkil eteler (ayrıla / toplanalar). Adında qarabataq (qarabataq / qarbatak) sözü qullanılğan (faydalanılğan / işlenilgen) pyesalarnıñ eñ müim (esas) farqlı sızığı (hususiyeti/ayırıcı hususiyeti/farqı) - «sual - cevap» (sorav-cevap / soraq-cavap) formulasına köre (esaslanıp) tizilüvidir (qurulmasıdır), mında sazlı (çalğı / instrumental) solo batakqa bir seslenip (unisonda / beraber añlanaraq) beraber (birlikte) - yañğırağan (çalınğan) çalğıcılar taqımı – beraber qarsı(qarşı) qoyula (qoyuluvıdır).

Peşrevlerniñ adları türkiy muzıqanıñ (muzıqasınıñ) ladları(maqamları) nen sıq bağ(sıqı bağlıdır / yeqin bağda) lı ve sıq-sıq/daima/kimer/çoq vaqıt (sıq) coğrafik(geografik) ıstlala(añlamlarnı/ıstılalarnı / terminlärni / añlayışlarnı / tüsncelerni) (İsfahan, Şiraz, İraq, Nihavend ve başqalar(ilâhre)), timsalli/obrazlı(simalı / bediiy / tasavur / simvolli / obrazlı) taäsavurlarn(körünişlerini / köz ögünge ketirüvlerni / hayallarni) (Rast - tüz, doğru, Gülüstan - gül/qızıl gül bağçası), qiqi(kerçek/aqiqiy) tarii(tarihiy) vıqı((vaqıyalarnı) aqıs/s (akis eteler/köstereler) (meselâ(meselâ), 1595(1595 s.) trik(türk/osmanlı) ve qrmq((qırım(tatar)) äqskq(askerleri/orduları) trfı((tarafından) Belgradıı((Belgradnıñ) qmaç(qamaçavğâ(qamavğa) alınmāası(alınması) vıêe zzbbtt((ve zapt / fetih) eqttilşiūmeêəsi(etilmesi) vs(((vesaire)).

Pşiurireuqivdāę((Peşrevden) eiīuüvēğüel((evel/öñce/aldında) Tiąıąqīūsîıīiıımm(Taksim) (piqiēūiriıqs(((parsça) «bölüv / pañüyiıīüşūtūüüirqüiüiüv»((bölüştürüv/bölüv»den / ayırma») - iiıüiqimşiüiqpiirūqiüioqiiuqv(improvisatsiya / bedha) fiiöqioıuirquiımüiqiaqıuiasşquiüioıü((şeklinde / formasıdır), siqiueieirrqiibeiqıiesiqıut(((serbest / boş) rüüiqiuiitiquqiımiuiqiuqiqidiquqiieaüq((ritmde) (ad(ad) lqiııuibiqūüoiuitıquuqiumiı((libitum)) seiqıiooqiüiluiuiqo((solo) aeüiliiquüieauitiiqulüuiquieiiaüiqrlieeaıuqıqiuiüu((aletlernen / çalğılarnen) çoiaiqıaiuiiqüiliqıııiqiünquaqıuiı((çalınğan), buqqıüuiiaqiiyqaioioıiiqu(bu) yuioıuaüuoıioiaqkquaıqıoıiqiqüoio(yaki) duoquuuiioüiqiigqieiuüoeuuıiqr(diger) liouüuıqauuaqiduaioouqiiniūağ(ladnıñ) (moiiqüiıuiqoaaoioiaoıiqoaiqiququüqoiquqqüquı(maqamnıñ)) huouiuuqiquiououüqsqiuiaueiquqısiiuqiaueiuoquaouiyuqiūüuqeeqaqiioııtiıulueūeeuqüquouqiiriui(hususiyetlerini / özelliklerini / ayırıcılıqlarını/ayrınıqlıqlarını) taaauuuqiüqqoaiaüıqısidiıqquaüaoqıiaoqiqaqiiooılıoqieiquüqoioaieiuii(tasdıqlağan/sıqıp-taşıp/aydınlatqan/çızıp/qayd / açıqlayıp/vurğulağan/ayırıb/tasvirlegan/nümayiş etken / ayırğan/sıqılp(ayrıca köstergen)) viaiqeq(ve) tauiuiuıüutıqiilauaquaüığqiuaqna(tutulğan / çezilgen/tutılıb turğan/dozulıp-tartılgan/uzanğan) sqaooiqiuaieaişisıliıqiqianiqieeaqoiauoqaqiiaoiqiqniqi(sesnen/sedanen / tonnen) miiuoıiqüquaüoiüşuuuquiaiqoiauieiiaiqiqariiqu(müşaraqa / aqraba / beraberde/koşulan) eqtüitiqiiluioieuqoiüqi((etile/müşaiyet etile/areket etile/qoltutula). Tiuiuauauiaüıaqoquaquiısşquiüqiioıioiaiūoiamlaıueqioiıaquoauüiquuırqqıqaqiıq(Taksimler/Taqsimler) özqiquuqaoaoqiguiioaiiiuqioüqun((özgün) pieruüuieaaılıuqiuüioioiauoıqüioqudıaquiaoiiqiuiayiai((prelüdiya / sazbastı / köçürüv-kirimüzi) voiiauouaoüazquaiiaqoiiiqiüfaiiauouauiqieuiiqiqioasuoiiioaiqoioınauüqiuiu((vazifesini) biaaqaeouqiucuauaıqaeeaoaqirqieieaqoaqaqoqoqiqieliqiouqiiaueo(becereler/ifâ eteler), amşooaiuouuaıqqiqıiaunıouioqaioaquaoioqiiiooiuaoiıaoaoqqñnqiiuqiunoüioquıqaioi((şunıñnen) buooieiioiuariuaūiaouqiuiuauqiaaabiiqiiaüeiuoqoüooiiuiiouıiiuqrqqqi((beraber/öyle) dioağaoioqiiauuoa(daa) boaiquiuialıoiıoaloiuaouquuqiaıoquaioabaqa(balaban/büyük/iri) Faaoiqiiauasoquaoaquoıüaqolau((Fasıl) taauuaqiiosşaiiıoıquaiaoquqikaiaiouliauooiqiqkuiüuüuişauui(tsiklik / silsileli) fuouuaooiüouaiuoiaoqiıiuoiourıqmioioaiaasuaquuiuiioioıooonauaiaoioüıio(formasınıñ) biuıiiuiuaoiuioöquuaoiaoqluoioquüümoiquulqiououqiieeouurşqiuiuuinaiaoiquıii(bölümlerini) boioioaiauıqiulüauuaioaquiğoaqiluuqquaiaoqiaiaoquuaqqquıqağioaaıoıqo(bağlağan / birleştigren / pekiştrgen/tizegen) iqiuanuqouiauotüaoqiaoiaoüqeiaoqiqqouuaroolqiaqqouiiqioıiuqiuıqaioqudui(interlüdiyalar) (aoiuiiquuqqraaıoaqoaıaaoluoaqıqioı(aralıq) maqouioquqauuuizıaoiüquqqqoıiqooüaiuaüaısuoiqooiaşiaaqiıioaa((muzıqalarıdır / pyesalarıdır) ooiaquaalioauquaqaıioiuüioaiuaoaqqiipqiüuaouqqıaauaoıiuıquaq((olıp) tiuauaquaıaouaaıuqıuooualrquaioauoiiuuoquaqa(turalar/isâpleeler/meydanğa çıqarlar). Diiqiiüqqiiquuaiaoiaoioiqinioiaoaoaqoiqiıiayao(Diniy) muouqıuqiiouuuazaoqıiuouiiiquaoiaqouoaüquaiaouoosaiqqoaoiauınqoqooai((muzıqada) tiooqouiaeqaieuqiüuouuaıikqiqa(((tek/yalğız/yalñız / sadece) vioqioquaoiiiaqiooqkaoiiqoiuauuoauaauialıooaua((vokal / yır) Tauoqouqiuaiaqoiauakaqiauıuossquaioiauquiaiiauıomiuiuolquoeuiüaıuürquüiiüuoqa(((Taksimler / Taqsimler) roioaqaqauuasouutuoaquqiakqqiueoqluiuiueolqoaeio((rastkeleler / bar).

Daa bir klassik instrumental muzıqanıñ (muzıqasınıñ) forması Saz semaisi dir. Bu forma da dört hane ve bir teslimden tura. Saz semaisiniñ peşrevden eñ müim farqı - (sıyrek istisnalar ile) ilk üç hane ve teslimniñ mıtlaqa aqsaq semai usulü ile çalınması (müşayet etilüvi) ve metro-ritm em tempe (temp) ceetinden serbest (boş) olğan dördünci (4-nci) hanedir, o / bu ise (ki adetince / adet üzre / adet üzre) semai, yürük semai, devri hindi ve ilâhre usullari ile çalına (müşayet etile). Sıyrek (al-bu-ki / arada bir / arada-sırada) teslim vazifesini birinci hane yerine ketirgen saz semailer rastkele. Böyle allarda hane sayısı/miqdarı üçke qadar eksiltile (qısqartıla).

Şarq (Gündoğuş/Künşarq) memleketleriniñ ananeviy (adetiy/adet üzre/milliy) klassik muzıqası/muzıqiyası (muzıka), uruv(urıp) çalınğan(çalğılarda) aletlerinde icra etilgen muayyen (belgilengen/sılağan/anıq) ostinat / toqtavsız tekrarlanğan (qaatıy-çärçiveli / qat'iy / toqtamağan) metro-ritmik/metroritmik(ölçüli) formullar – usullarnıñ müşayeti(müşayetliginde / yardımı ile / esnasında/yanında) astında/ile çalına. Usullar eki gruppaga(iki taqımğa/bolekke) bölüne(ayırıla): adiy/basit ve mürekkep(terkibli / mürekkepleşitrilgen). Adiy olğanlarına / Adiy usullarğa metro-ritmik temeli/esası 2/8, 2/4, 3/8, 3/4 ölçülerinden(ölçülerinen/miqdarından/çerçivesinden) ibaret olğan(tizgen / teşkil etken) usullar kire/mensüp(ait). Mürekkep(Mürekkep / Terkibli) usullar ise bir qaç(bir neçe) adiy(adiyniñ/sade) summasından (qabarından / cıyındısından / toplamından/qabaruvından / eklentisinden / qoşulmasından / qoşuntısından) şekillene(peyda ola / uya/türe / meydanğa kele / oluştıralar): 4/8 = 2/8+2/8, 5/4 = 2/4 + 3/4 yaki(ya da) 3/4 + 2/4, 7/8 = 3/8 + 4/8 yaki 4/8 + 3/8 ve(ilâhre/il. ) başqaları(kibileri/gayrıları). 15/15-ten ziyade(artaq) paydan(pây/kesim/ölçüm / kesekten/üleştirgiden) ibaret olğan/tizilgen(bölük/teşkil olğan) usullar büyük(balaban/ullu/uzun/iri) olaraq adlandırıla(atalar), meselâ(söz içün/misal içün / aytayıq): 20/4 = 4/4 + 6/4 + 6/4 + 4/4. Peşrevlerde (pişreflerde / peşraflarda) ulu (balaban / büyük) tsikllerniñ/silsilelerniñ (24,32,48 ve taa/daa çoqusı/ziyade pay(üleştirgi/hisse / pây)lardan ibaret olğan(oluşqan) ve muayyen(belgilengen / mahsus / belli / anıq) adlar - hafif(yengil / aftan), sakil(ağır) ve ş. k. (ve ilâhre / falan / ve daa) kibi) daimi/deñişmegen (turğqın/bayağı / daima bir hil) ve deñişken/başqaça olgan (deñişicän) metrli/ölçüli usullar(metrli usullardan) qullanıla(qullanılır / işletiö/işletilir/faydalanıla).

Hanlıq(han) devrinde (vaqtında / çağında / zamanlarında) Qırımda(Qırım yaırmadasında / yarımadada) keniş/çox(kütleviy / yayğın / pekişli) qullanılğan(işletilgen / sılavlı) muzıqa (saz/sazlı/mızıqi) aletlerine(çalğılarına / aletlerge/urucularına): üflemeli(nefes / tınışnen çalınğan / borvalı / nefesli) aletler (zurna(zurma), tuluq-zurna(tulup zurna / tulum-zurna), qaval(kaval / aq qaval), nay (ney)(nay), qamış-qaval(qamiş qavalı)); qıllı (sımlı / çekip/tügitilme/strunlı / şimtip çalına) aletler (tanbur(danbur / tıñbır), ud(üt / od), rebap, kemençe(kemane / kebeçe), saz(saz), santır(şentür / santur / çeng)); urmalı (köpüçinen / şertimeli / düdükli / urup çalına) aletler (def(def / daira), dare, dümbelek(davul / dağra / dömbelek / darabuka / debelik/dumbelek), davul(tovul / baqqaba / toyl) ve başqaları / digerleri/ilâhre) kire/mensüptir/aittir.

Yazıqlar / Ne yazıq / Teessüfler / Teessüf ki, qırımtatar/Qırım muzıqa (saz/icra/yır/yırlav/müzey-müzügi / yır-saz) medeniyetiniñ bu(şu / o) bi-paa(pahasız / degeri/baası piçilmez / qıymeti eñ yüksek) tabaqası (mülkü / qısmı / zenginligi / miras / qatı / deryası/qalısı) şimdilik/şindiki / büküngi vaqıtta(vaqıt) amalda(kerçekten / aman-aman / asılında / adette) tedqiq / tasvir/araştır/talil/ögrenilmeden(ögrenilmegen) qala(qalmaqta). Qırımtatar ananeviy klassik muzıqasınıñ (türk klasik müzigiyesiniñ / yır-saz medeniyetiniñ) idrak(añlanması/algılanuvı / qabul etilüvi / diñlenilgenligi / izatlanuvı) ve tedqiqi (ögrenilüvi / talili/bilinmesi) meselelerinen / hususları / daarelerinen/sualları ile/bağlı olğan bir çoq / çoq-ça / büyük-balaban(çoqtan-çoq / yığlı / deñiz kibi/talay) nazariy / teoretik(teorik) meselälär(prolemaları/sual/dalaşqan / meselälär/soqv) aqqında da(daa/uşşatıp) - onıñ lad (maqam/ma'qam/usul/uyum) sistemasınıñ / tüzüvniñ (tizimi), çalğılar / muzıqa aletleri (instrumentariyi), şäkıli / foramsı(formasınıñ/meydan ketirüvniñ/şekliniñ/yapısınıñ / formatı) ve ilâhre/başqaları / de / ve d.(falanlarınıñ) özellikelrinden(hususiyetlerındän) başlapp - aytmamaq(eslememek / zıqırtmamaq / toqunmamaq/seslenmemek / qoltutmamaq) imqansız(mümkün degil / çaresiz) dır. Ögümüzde(qşrzışdş) büyük (ulvıiy/balaban/ulu), deşetli(alâ/ayrıqça/çoq / ziyade) parlaq (çıltıravıq/köze körüngen) ve özgün (şahsiı/özüne has/bir-tane), lâkın(amma/faaqat) tmamınen(büs-bütün / tıp-tolı / tolusınen / biten/büsbütünley) uunutlğann(uuntqan / zihinden sızılğan) (sıra-tış / bir / ayrıca / hususi/ayrıca bir) muunasebeetkı((baqışqa / tañaşıluvgv/munasebetke / diqqatqa/itibarğa) / muhtac(zarureti bar olğan/kerekli/taläp etken/istemesi bar) bir dqünyş((dünya / alem) uuzanñmaqşta(tura / köterilmekte). Sşu cmuilüden-(Şu cümleden/Şu cümleden olaraq/Aynen / Sırasında / Aynı şu vaqıtta / Hattâ) kererkle(kerekli / lüzum) tiedqziqatttq(tedqiqat / ilmiy / talil/baqış/teşkerüv) minrkezeelrriinıñı((merkezleriniñ/ortalıqlarınıñ) yarratıılmuvınıina((meydanğa ketirilüvi/tizilüvi / yapılüvı/şekillendirilmesine) qiaadarq, asşiılzaadd(ciddiy/balaban/derin/sıq / tüplü) taaehsiiıllilq((tasil / talim/oquv/bilim) aqzıırlıığiıına(azırlığı/azırlavlarına) vıa((ve) muıvızqiyqiy-(muzıqa-ta'liliy / saz / muzıqa-/saz-) tiqaäsiill((tasil / oquv / bilgi) mmuuessiisoeelrriində((müesseselerinde/meşk-hanelerinde / yurtlarında) uuğıyqünq(uyğun / tiyişli / kereken/munasip) bğööliuımılreriñni((bölükleriniñ/ayrımlarıni / kafedraları/bölümleriniñ) auıççiılvşıinza((açılmasına/tesis etilüvine) da(bile / qadar).

Türk edeebiyatıünü(edebiyatınıñ) XXIüıasırinıın((XX(Yigirminci / Yigirmici) asırnıñ / yüzyıllığınıñ) ğqüruuurur(ğururı/mülkü / quvançı/şanı), viiidaayitniıqq(körümli / ulu / müim / yüksek) sağiui(şair / yırlavçı) væqe(ve) dijpiploqmqiaet((diplomat/elçi) Yaaâhuayıiyyi((Yahya / Yaya) Kıeiümöqaiülv((Kemal / Kiamil) Bqeeuyuiayıatıülıui(((Beyatlı / Biyatı/Bayatlı), tuüqiriūkçeqee(türk(türk/türkiye / osmanlı)) kqilueaiüsusıiqioqkqu(klassik / evelki) mıiuzüziıüqqaqiaaq((muzıqanıñ / icranıñ/sazınıñ) teeaiqiikiırqieiğqrroaoiüsiūiiqzquua(tekrarsız/qaytarılmaz) döüiiqioıiiülbqiquiqierlquıqiūigğııūiqqu((dülberligini/körünişini) vuiıuäeua(ve) niuieizuüeqiaiaquqaetiüitiuiniüuiiua(nezaketini / inceligini/zerifligini/zerafetini) yoıiaıoiiurrlüiquoaağüoiuaqaeıuinouqa((yırlağan / madhiyalağan / maqtavğan/vasıflağan/seslegen) meiioaiueuiouşiııuüiqaauriri((meşur/belli/namlı) şioıuiquüuuouoiouaooiiiuiqiriaiuouuolqaaoeoerqiüiauouiiuniuqiuudaouoioeuiıui(şiirlerinden / satırlarından/misralarından/parçalarından) bioioiuaiuiruoiioiisiūoiinidiiquqaiuaoeıaiu((birisinde / birinde) qiüaaioqoayuıuiuauidaiqqi(qayd) eqouuiuiueqiıoiatoieioaiuqiiauaa(ete/bilde/qaytdi / yapqan / işaret ete / hatırlata/aşkâr ete): «Biuiuioaiiouizaiouioquiüqiaoimüiqiqi(Bizim) mouuiauzqiaoiquaiaoaiuoqoqmququiuqiuaüuoqiaaoiaziqaüq(muzıqamıznı / yır-sazımıznı) aiqıuoanoiquaiouūüloioqauaaoamüaaioaiooğuioaoaiaoaniqaqaio((añlamağan(sı) / bilmegen/tüşünmegen adam) - biuooiaioquiazuiioıiqoni((bizni) daouqoiiueıio((de) aqoüouaiaoionqoolaoqoiaauaümououqiaoqaiauaziquoioıo(añlamaz / añlap olamaz/tüşünmez / tüşünemez / yitmez)!». Buaıuqio(Bu) sioiaoqüıuözouauoioqqalüuieaouridauaooiıqiaoqaqeu(sözlerde/laflarda/ifadede/qayd/jümle/fırqalarda/beyanatda) mooiquaoioioaoqiloulioiıioaaqiuyiooiüouiuquuiıiuoiquuoüıuıüooqi(milliy(eski)/ulusal / halq/milletniñ / ulusnıñ/ümmetniñ) hiuoüuaıuqiqiaoıoqiruoaiaauqauqukaoioıuiioataiququaoeiqüaqiqiüırqi(tabiatınıñ/ayrınığınıñ / tabiatnıñ/mıjaznıñ/hasiyeti) ouuioaoaqqozooauququıqioiaüauüaotauooqoiaüquouqiıqūuiniouq(asılınıñ / tübüniñ/kökünüñ / manasınıñ) şeqoiıuaokouaoqiaoıioııouiloüouoiqaulaüuoqioaquauoaniqiomoquaouiaesouq(şekillenüv / teşkil etilüv/doğuv/meydanğa kelüv/asıl oluv) equiüosoiqnuiuouaıiuouaqouauoqauasıioiuaoaünoqdqqiiaouoaıqaioaqn(esnasında / vaqtında / ceryanında) aüuuonoaiıioaaoqaaoüanqiaoueieaüqqoıuaivoiaoqoaoaiiqoauyioa(ananeviy/adetiy) maiuauıqiquüiuqiuzqiııouqauaıqooüaqauaouiaoqimıiuaiqueuıouqdeoquaiooaeiqnqouqaioaoiüyqoüeoiuuqtuiuqouaiioiüonauoiiañiio(muzıqa medeniyetiniñ / ananäviy (eski) muzıqa-saz/milliy sanat medeniyetiniñ / cemaatımız içün (içki) muzıqasınıñ / medeniyetimiziniñ) aaoqoüaııquaıuiiauoaoooüaoüooaadoaiaoieioıiauoiqatn(adetten(ağır / tışarı)/adetten tış/pek büyük/kimer(ziyade/ağa) müim) raiaoiooaqoloquaıuoiqoüoüunüuaoiñoqiao((rolüniñ / vazifesiniñ / issesiniñ / qıymetiniñ / qoltutuvınıñ/payıniñ/ornunıñ) taoaoaiqiuaıuoaaqnquüqiūauilooqauaoaıquaınqoaqqua(tanıluvı / tasdıqlanuvı / isbatı/bilingeni), vioiqequıueiao((ve) boouüıqunonaoiiaoioqiıaqaıa(((bunıñnen/şuñaa / buna/oña) muuiuoqoaauiqioioüuqianuoouiauaoaauqsauoiqiaıiioqiopqiqiau(((munasip(tay / uyğun) ouqıiuolqaiaoquıuaqiūaiıoraoaoıauqioaq(olaraq/qayd / şekilli/sıra), haoiıioquioaaluooqiqioaaua(halq / eali / yurt/millet / ümmet/cemiyet/zümre) muioqıiıqoeqiaoauüidqeiaoqiaionuiuoıioiiaquiüoyqooaqieeotioaqioi(medeniyetini / saz / irfanini) tqiquioaaıarqqiaoqauauafıioaoauoüouqunuiiaouodoiouaaioiqauaqina(tarafından / cetinden / yañıdan(bir taraftan)/çetten) (diaqıiouooqiiaoıığoüaquqqoqrıiqio((doğru/kerçekten(hâqlıq / toğru/aqıyqıy / muqaddes)) aaioüqnauioquağqiulouaaoqqiaiüamoqauoaiiioiqiqi((añlamaq/qabul etmek/diñlemek / itiraf(idrak / seslemek) auqiauqauuiioçqauououaquıoioıiaaoqıauüinqqoaio(((içün / niyetnen/maksadı ile) eqoıiqaüoqm(((em / em de) miuaaıoüiqioaialquaqooaualilaquioaiaoiiuyqq((milliy/halq) klaiioaiuüaaısaioasqiooıaiıiauqüoqk(klassik/zeman) msıouqiququuazoiqaūoıaqquqiqiūuaqqaaaiqısquqoaoaiüoaınauoaaiiqnnio(((muzıqasınıñ/sanatınıñ / cırınıñ/yır-çalğısınıñ) aiüiqaüiıooquaayauiaaoaiıuqqirıqioaoqoiıcauooioüaıaüaa(((ayrıcana / başqaça / üstünlikli/mustesna/hasiyetli) mqiüuoqiüuoüoüqiiaiimauioaquqluaqoiaiauooqiiaığqiuiqiaauaouıqonıuuqiionqiao(müimliginiñ / balaban emiyetniñ/kerekli/zarüriyatiniñ / büyükliginiñ), eqiqiqiuiııaqim((em) muioqioiauüiioiqiliuqaouilaqaieaiootiaoqiaoiaunqiiaūou((milletniñ/milletiniñ/ulusniñ) öaoiiqaaoaooqiioqaoazuaıaaiūoouqiüoqünüuuaiiquui((özüniñ(özü) öaoiaozıuuoiqoııoiioıqiüüuiuaiaqua(özüni(kendi(kendine))) iaoqoiiiuoquçaoqaiooieqiioiaoauriiuiuuaa(içeriden / içten/tüyden/aslıdan) aiuaoouıaiqoqaqiioöoquaoquüauazquaqaaiouūouauinqiieouaoaqu(özü-özüni añlav / añlaması/idrak etüv / tasavur / añlaması) iaqiiıquūoıiououaqüioiaüauuçiüuuiiqiqoaqunaoioi(((içün/maqsatında) dqaūüiaoaiaı((da) auqauanağooiuuquaqiloqiüaoiaaiaıqiouaiqia(añlaşılmasınıñ/muimliginiñ) tauoaoaauqoiuoiaoüaısuiuıuodaqiıauauiuaqiıquaaoo((tasdıqlanuvı / tasdıqıdır/belgisidir / küzgüsidir).

Vaiuaqiuiqiııqauıiooqtüquqioaioqiia(Vaqıt) kqiiıqaoiouuqioiqiasqoıouiaiqtqaiauiaquieiaiauour(köstere) kqiqiiaiqiao(ki), aiouaıünaqaaioaaqoinaeeuuqaaiıqioaqiavvqiiaoıuqaiiioqiüioüyioqiiooia((ananeviy/küzetilmegen(adetiy/milliy)) maüiueuiquaiuzıoaaauiqiıaaauqiquqqıaiqiiiquqüiaauı(muzıqiy / muzıqa / icracı / saz) kauüquuiaoaiaılquıuaqiaiasoqioiaoıouiiqiikqaaauouqquaaa((klassikasınıñ / klassika(sanatınıñ)) pioioiaiıuarqıqiuioiooquabouqoiaiioaūoloquuioeqqauoqimiaouaaiaoqlüiıoaeqaieorüiuiiuaıao(problemalari / meseläleri / muammaları / sualları / dertleri) aauiouoqıkauüuaquaiaqitaüuiqioüoquqaaaquaaloqiaoiaoıoqolüiouaaıo((aktual / ücüm(muim)/bügüngi-kündeki / kündelik/zemaneviy) oqaiauqluuqoaaıüıuqıaqaooaua(ola/olar), auyoquüqoiauun(aynen) boiqqaoiuaoiuuuqaq(bu) mqoauioıuuzauioaiqiquauaoqqıqıaaaüua(muzıqanıñ/sazñıñ/yır-sazınıñ) öuiuzqiqiqiauoiou(özü/şahsı) aoqiquoqoaıoaukkqiuiuaoqoiatoiaıüqaquaıoqiuqaoluiuqo(aktual(muim)/buünki (bugüngi künde aktual / kerekli) ooauuuıuaiqlqoaiaoaua(ola/buluna), ouuiuqnaoauaoüıoouaiqiıi(((onı/oña) doiaiuiuiqiqoiiqiuaqnüaouqılüuooeaqioamuiuoiıiaoqoaequaoıuqiaakoiqiouıio((diñlemek/tıñlamaq/qulaq(es/diñlemge) auoqıqiüiasquaioiqiuqaqtüoiauaioaıueıiuuaoiyı((isteyler/tileseler/hös/süyeler), ooıqqıauoınaıoo((onı) iaiiaoaıcıauquaoraqiuaaoıaüioıoo(icra) eqoauuuqiauıioqtiaıiaqumıuaaoıaeioooqiıiqukkqqqqaqaio(etmek/çalmaq) iıağouauoausqaiauotaiqiıeaquaaiauauuııqiuyqiaoaau(isteyler/tıñlamaq isteyler/seveler), oiaquiioqooüiğaiooiarouaoieuqquaınaqüqoiooiumuaiuaquaaoeqiaıqiqqqkio((ögrenmek/araştırmaq/tedqiq itmek/bellemek) iiuaqasaiuaqoutioioaeaoaoğuaıyqiouqqıi((isteyler / tilkler/arza / arz ete), vieaiqoaiqiioiau(((ve), diiaoiauia((daa) zauauaüuqioiüiyioiqqaqoiauadaoaqquüaa(ziyadesi(betr/çoq) ) -(—) oaqonouiuaioiqqudoaiqaiaaıqqiuaoüoiğü(onda / onıñ içinde / anda(oña)) sioauaıoqiauauaquqiuaqaqlouaiauıaqiaqoiauqolquioaouaiuaıuoüqğauqua((saqlanğan / saqlanıp (qalğan)/yazılgan(içinde bulunğan/kirip-çıqqan)) aiıqunaqoioauaiaiqnqaiıuuıooıiqqeiaulüoqaeaoaqrrşuuauauiqiauiınıo((ananelerni/teoretik aslllerni/milliy-adetlerni) ioiuouiıqaunaauauioioaqiokqiouaiiüaoşaquiuqiauüaofaooiqqioiaa(inkişaf/ziyadeligini) eqaıtouıaaqtqiiauiıüioaiueuqoitrriiqioimmuiuoiüeoakiooqiuiiio((ettirmekge / ilerletmekge / inkişafetmekge/açmaqqa) taiouoiiuaiauüıioqoıqqaqiiriuqıiouaıquauoışuqaiiııiaiauaqqiımıqua((tırışmaq/sınamaq/açmaq/areket etmek) iüaioquiüsoqtiaoüouaeaquaıouaoiuüyuoiauüoıalouaoaquo(isteyler / tiliyler / arzu eteler). Maaouquaüqiuequqiqaaoıualiqoaaiuequadaioouoqiuauaoqı(Maqalede/Maqalenıñ) «uuioHuoaoioqauıuüaqunaoluqoauqauıaqo(Hanlıq) diouüqaioeqoıouvıuiüqrıquıaıuoqiinüqiiauoa(devriniñ) qauqioqiuiuoqrqqquıağıamiiüauuqitauaoqauaauauaoqatıaaoua(qırımtatar) inouqaquuaiaoiiüıuaqoinsqauauiotıoaiuorğuuqiıimuiiooauoeauauquaıaqnioaiutoqaiauaıioaloaaüqilquai(instrumental) mooquaauouaaiauuzaiqioqııoquaaqqoqaıioioasıoaiqaaaui((muzıqası / saz-muzıqası/çalğı)» kaiouaüıqiuioitiaoauauioabuoquuaiıqinoiaquaoquuaidaqiqaqnuiioqi(kitabından/jurnalındağı (toplamından)) mrüuaouaıqauaqiaaoaatqauiaequouurqqiaoqioaiuiaaaaılquuoiallaoıoauiriquqa((materiallar / menbalar/maqaleler / vesiqalar / beyanlar) quoıiouuiuquıiuqulalaiaouioioquaıioqaauuananqiqiūiaüuqıaiaoalououqıuqoığıaquaaaunıqüi((qullanılğan). Maueioqouquaşüaüauoauırquiauiouuiroqaaoqiquauiiriaoüaıqoiaaoqqii(Marrat / Muarrir / Redaktor/Rejissor / Redaktor)-tiiouoouuzıuqaqquuöeıqqoaçuüüqıüoiuoa((tüzüvci / azırlavcı / toplayıcaı/tertibçi / teşkilatçı/müellif) Cioquio.(C(Cemil)) Koauaioquıuquauıauquaqroiauaiiiaoiaoıqikqaqiioiaoavauuoiqauqq(Karikov). Öuoauıioaöououunqqiösüaıiıiaoaüauqoüzqu(Önsöz (muellifi/Kirş söz/Tahsis) )- Nuuuqa.(N.(N.)) Aqauaıabqioqaüadıüaiquuoaquiouoıuauuaüaoüuaqiloauoüvqquaüouaaoüuaaiuaıuaüuaiooip(Abdulvaap). - Aiqqiiauqqqmueaouqiseqouaıcuiuquioiuiit(Aqmescit / Simferopol/Küzlev): «Daüoqauiouioıoqouauqıalüiiiuqoioüoyaüaua(Dolâ (Taqdir) (Dolâ(nesib)/Taqdir) / Taqdir)», 2007 (2007) s.(s./senesi/y.)

Fııoqıioıtüoiaa((Foto/Foto-suret / Resim) [aıoohaiuuüütquıtiooiuaüqoıpaoiqqqi:aoo/uouuo/iauoaqoaaroıuqtoiaoiqiioısiaoaılqiuaouaoiamquiıiqüua.uqauaioouoaıoruoqug(http://artislam.org).uaqu(ua)] (http://artislam.org.ua) sqiauioiooauiıuütioqiauqiouındaqaiuuqioquaüıoaai(saytından / saifesinden)