«Ögde Doroşenko kendi ordusını alıp bara...»: Qırımğa seferge 390 yıl

Getman Mıhaylo Doroşenko ve onıñ Qırım yarımadasına seferleri.

Serhiy Konaşeviç. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2018 senesi, çıqışlar № 23-24

1625 s. Kurukovo añlaşması boyunca qazaqlıq polyak getmanlarına bağlı 6000-den ziyade olmağan daimiy paralı ordusınıñ bölüginden ibaret olmaq kerek edi. Qazaqlarğa Ukrainada içki sınıfiy ve diniy çatışmalarğa, ve de Reç Pospolitanıñ qonşularnen tışqarı siyasiy münasebetlerine qarışmamaq borçlandırıldı. Añlaşma metninde qazaqlarğa türk mülklerine deñiz seferlerini yapmağan, ükümetniñ haberi olmadan tışqarı akimler ile münasebetler qurmamağan, olarnıñ askeriy hızmetine kirmemege, ve eñ müimi — Reç Pospolitanıñ Osmanlı imperiyasınen barışlıq münasebetlerini hiç bir şekilde bozmağan maddeler bar edi.

Bu buyruqlarnıñ icrasınıñ garantiyası olaraq polyak ükümeti qazaq yolbaşçılarınıñ saylanuvı üzerinde özü qurğan nezaretni tanıdı. Birinci kere polyak komissarları qazaqlarsız «Zaporojye ordusınıñ başı» olaraq Mıhaylo Doroşenkonı tayinlediler. O qazaqlıqda Sagaıdaçnıynıñ izlerinen gitmege tırışqan, polyak ükümetinen qurulğan münasebetlerni bozmayıp, atda onıñ içün quvet şaraitlerde yardım etip, buña qarşılıq bütün Ukraina ealisi içün kerekli Güzelliklerni talap etken ceryannıñ vekili edi.

Sagaıdaçnıy Kiyiv voyevodalığında Zaporojye Ordusınıñ legal bar oluvını, sayısı reestren sıñırlanmadan, ve pravoslav kilse iyerarhiyasınıñ tiklenüvini elde etti. Böyle siyaset belirli sabır yedegini, beklemege ve şaraitlerden faydalanmağa becerikni, epeyce dayanıqlılıq ve bilinçlilikni talap ete edi. Amma, daha inkişaf etken ve bilinçli insanlarnıñ çoq olmağan grupası müstesna, qazaqlar ve dehqanlarnıñ keri qalan kütlesi qazaqlıqqa tırışıp, qısmen Güzelliklerni qanaatsız dep sayay, deral çevirilüvni talap ete ve, bar olğan alğa qatiy protest ileri sürüp, öz quvetlerini ve muvaffaqiyet şanslarını uyuşturmayıp, qatiy küreşke kirmege azır edi.

Sagaıdaçnıy bu yönelişni bastırmağa yetişti, lâkin onıñ ölüminden çoq vaqıt keçmeden onıñ avtoritetinen sıñırlanmağan protest Jmaylo isyanında peyda oldı, onıñ neticesi qazaqlarnıñ sayısını reestren sıñırlav, olarnıñ yolbaşçılarınıñ saylavları üzerinde nezaret ve ülkede cemaat ayatınıñ gidişatına tesir etüv yasağı oldı. Bütün bunlar Sagaıdaçnıy devrinde qazaqlıqnıñ alğan alı ile qaraştırılğanda büyük bir adım keri edi.

Yañı getman Doroşenkonıñ alı epeyce müşkül edi: bir taraftan, o sıñırlayıcı qararlarğa baqmadan, polyak ükümetine yaqşı münasebetni saqlamağa tırışa, aynı zamanda ondan mümkün güzelliklerni talap etüv fırsatını bekleydi; başqa taraftan, o qazaqlıqnıñ protestke meyllerini diqqatqa almağa mecbur edi, olar, yazıq ki, muvaffaqiyet vaat etmey ediler. Böyle turaqsızlıq içinde Doroşenkonıñ getmanlığınıñ birinci üç yılı geçti.

1626 s. o bütün Zaporojye Ordusı ile regimentar Stefan Hmeletskıynıñ tatarlarğa qarşı seferinde iştirak etti; bu sefer esnasında Kıyivşçınağa qırq biñlik miqtarında kirgen bucaq tatarları Bila Tserkva etrafında qatiy bozğunğa oğradılar. Qıralğa sadıqlıq Doroşenkoğa ukrain halqınıñ faydasına polyak ükümetinden güzellikler elde etmekke ve polyaklardan olğan basqılarğa qarşı protest etmekke engel olmadı. 1627 s., qıral oğlu Vladislav Doroşenkonı bütün ordusı ile isveç seferinde iştirak etmesini talap etkende, getman bu talapqa boyun eğmedi, ret etüvni qazaqlarğa maaş ödelmegenı, olarnı vergilernen yükletkenleri ve pravoslav dinine basqı yapqanlarınen sebeplendirip.

1628 s. Zaporojyeniñ cenubiy sıñırlarında keriñlik peyda oldı, o Doroşenkoğa faal rolde çıqmaqqa ve, em de qısmen, legal esaslarda qalaraq, halq meyllerini qanaatlendirmekke imkân berdi. Bu işniñ motivleri Qırım Hanlığınıñ içki işlerinden çıqa edi.

Mıhaylo Doroşenko

Qırımnıñ Türkiyege vassallıq bağlılığı Meñli Geray devrinde fevqalâdde muğlaq belgilengen edi; şübhesiz, sultanğa istegi boyunca hanlarnı çıqaruv ve tayinlev aqqı ait edi, lâkin olarnı saylavda o Geraylar nesliniñ azalarınen sıñırlanmaq kerek edi; bundan tışqarı, o bu nesil azalarını öldürmemek sözünen bağlı edi. Nihayet, sultan öz istegi boyunca handan askeriy yardım talap etmek ve öz garnizonlarınen hanlıq sıñırlarındaki bazı qalelerni almaq aqqını qullana edi. Amma bu şartlar hiç bir vaqıt tam belgilengen degil edi ve yazma traktatqa degil, tek adetke dayanıy edi. Böyle muğlaqlıq sebebinden eñ faal hanlar sultanğa bağlılıq hissesini mümkün mertebe zayıflatmağa tırışa, askeriy seferler boyunca onıñ buyruqlarına boyun eğmey ediler.

Sultanlar öz taraflarından hanlarğa daimiy tehdit içün doğru vasıta taptılar: Geraylar nesliniñ sayısından faydalanaraq, olar Stambulda daimiy olaraq olardan bir neçe on vekilini tuta ve handan eñ kişik boyun eğmeme alında onı devirüvnen ve aqrabalarından birinen deñiştirüvnen tehdit ete ediler. Üstelik, hanlarnıñ muhtar meylleri hanlıqnıñ öz içki işlerinde gizlengen sebebler sebebinden ciddiy zayıflana edi. Qırım hanınıñ vassallıq bağlılığında noğay orduları bar edi, olar, öz nöbetinde, bu bağlılıqnen yükletilgen ediler.

Eñ quvetli ve faal noğay yolbaşçıları öz taraflarından handan bağlılıqtan azat olmaq hayâl ete ve Portanen tikden-tik vassallıq münasebetler bağlamağa azır ediler, yani özleri mustaqil han olmaq. Böylece, olar hanlıqnıñ öz içinde Geraylarnıñ muhtariyetçi meyllerinen küreşte sultanlar içün faydalı vasıta teşkil ete ediler.

Bütün kösterilgen motivler XVII asırnıñ üçünci on yılında hususan keskin peyda oldı: ziyade mustaqillikkes meylinde şüphelenilgen han Canibek Geray 1623 s. fars seferi devrinde dikqatsız davranuv bahanesinen çıqarıldı. Onıñ varisi olaraq, vezir Huseyn-paşanıñ himayesinen, Rodos adasında sürgünde olğan Muhamed Geray III tayinlendi. Yañı han fevqalâdde faal ve mustaqil insan olıp çıqtı; qalğa ünvanını bergen öz qardaşı Şahin Gerayğa dayanıp, o Portanıñ buyruqlarını icra etmek istemedi, kerekli askeriy kontingentlerni bermedi ve sultan köstergen qalelerni qurmadı.

Bir neçe kere hatırlatuvlardan soñ sultan boyun eğmegen hannı deñiştirmege cesaret etti; onıñ yerine kene Canibek Geray tayinlendi, onı Kefege türk donanması ve quvetli askeriy bölügnen yolladılar. Lâkin o kere deñişüv olıp keçmedi: Muhamed Geray türklerge qatiy bozğun berdi ve olarnı Qırımnı terk etmege mecbur etti. Öz tarafından Porta, o vaqıtta başqa siyasiy işlernen meşğul olıp, vaqıtlıca öz vassalınıñ bu qarşılığını sustı, atda onen münasebetlerni hiç bir şey olğan kibi tikledi, lâkin onı çıqaruv vasıtalarını izley edi ve bu maqsadnen noğay ordularınıñ alına diqqat etti.

Gerard Merkatornıñ Qırım haritası, 1630 s.

O vaqıtta noğay murzalarından eñ quvetlisi Bucaq ordusınıñ başı Qan-Temir murza edi, o Akkermandan Kiliyağa qadar Besarabiyanıñ cenubiy qısmına — sözde Bucaqqa — sahip edi. O evelden Qırımdan bağlılıqnen yükletilgen edi, han buyruqlarını icra etmekten boyun avdura, hannıñ haberi olmadan Ukrainağa hücumlar yapa ve türk protektoratı altında mustaqil hanlıq quruvğa tırışa edi. Tamam onı türk ükümeti Muhamed Gerayğa qarşı saylap aldı onen konfliktken soñ.

Endi akimiyet Qan-Temirge hususan hayırhahlıqnen yanaştı: oña sultannıñ himayesi vaat etildi, soñra Silistre paşası ünvanı berildi, bunıñ sayesinda o doğrudan sultangğa bağlı oldı ve qırım hanına bağlılıqtan azat etildi. Bucaq tarafından tehlikeni sezgen Muhamed Geray Qan-Temirge dehşetli buyruq yolladı — Bucaq ordusını Qırımğa köçürmek, polyak mülklerine şahsiy hücumlarını toqtatmaq içün.

Bu buyruq, elbette, icra etilmedi, ve Bucaqqa ordu ile qalğa Şahin Geray yollandı, Qan-Temirni boyun eğdirüvge mecbur etmek içün; lâkin soñuncı önceden öz ordusını Dunaynıñ sağ yalısına, Osmanlı imperiyasınıñ handan tışqarı topraqlarına köçürdi. Şahin Geray Qan-Temir ile cenge girdi, amma tamamen bozğunğa oğratıldı ve Qırımğa çekiliv ile zorğa qurtulabildi; oña qarşı, artından quvup, Qan-Temir peyda oldı ve Bahçesarayda az miqtarda taraftarları ile qapanğan er eki Geraynı müasarağa aldı.

O arada Stambulda Qan-Temirniñ zaferi alı içün bütün azırlıqlar yapılğan edi. Çatışmanıñ istenilgen neticesini bilip, Divan em hannı, em de onıñ qalğasını türk vilâyetlerinden birine silâ ile kirmege cesaret etken hainler dep ilân etti. Er ekisi devirildi, hannıñ yerine kene Canibek Geray tayinlendi, qalğa mansıbına ise — onıñ qardaşı Devlet Geray, ve quvetli türk donanması köp desant ile yañı hannı Qan-Temir yardımı ile tahtqa oturtuv içün Kefege yollandı. Müasaradaki Geraylar, öyle kritik alda qalğan soñ, yañı beklenilmegen ittifaqçını celp etmek yolunen qurtulmağa tırıştılar, ve Şahin Geray Zaporojyege Bolgar-murzanı qazaqlardan yardım ricasınen yolladı.

O vaqıtta Zaporojyede getman Mıhaylo Doroşenkonıñ özü de bar edi, o qazaqlarnıñ deñiz seferlerini toqtatuv içün biñ reestrli qazaq ile daimiy olaraq Nızda bulunmaq borçlu edi. Murzanıñ getmannen muzakereleri er eki taraf içün faydalı şartlarnıñ bağlavına yeletti: Şahin Geray qazaqlarğa yüz biñ altun ödemege ve olarga yaqınlarda Zaporojye sıñırları yanında tiklengen İslam-Kermen qalesini teslim etmek mecburiyetini üstüne aldı, eger olar vaqtında hanğa yardımğa kelseler. Doroşenko deral 4000 qazaq ile Qırımğa yolğa çıqtı (körüne ki, reestrlilerge serbest zaporojtsiler de qoşıldı).

Tikden-tik Perekoptan soñ qazaqlar noğay yığınlarınen çevirildiler, mında deral düşergâ qurdılar ve altı kün devamında tatarlardan aralıqsız qorunaraq Bahçesarayğa doğru cesurca ilerlediler. Bu yürüş esnasında getman Doroşenko bütün cemiyetniñ dördünci qısmınen birlikte elâk oldu. Amma sağ qalğan qazaqlar yıne de Bahçesarayğa yarıp keçtiler, onıñ duvarları altında Qan-Temirni bozğunğa oğrattılar, onı türk garnizonı qoruvı altına Kefege qaçmağa mecbur ettiler ve ittifaqçılarnı müasaradan azat ettiler. Aynı vaqıtta Kefege Canibek Geraynı refaqat etken türk donanması da geldi.

Bahçesaray — Han Sarayınıñ körünüşi. S. Himli gravyurası

O arada Şahin Geraynıñ Dobrucadaşı bozğunu, Qan-Temirniñ Qırımğa hücumı ve Kefe yanında türk donanmasınıñ peyda oluvı Muhamed Geraynıñ tebaaları arasında avtoritetini tamamen yoq etti: qırımtatarlar yolbaşçıları oña destek bermediler, yañı hannıñ tarafına keçtiler ve Kefege onıñ yanına kettiler. Yalnız qalğan Muhamed ve Şahin Qırımdan qaçmağa mecbur oldılar, qazaqlar ise Zaporojyege qayttılar, mında qısa zamanda Şahin Geray da geldi.

Añlaşma boyunca o İslam-Kermen qalesini qazaqlarğa berdi, olar bu şeerniñ qalesini yıqtılar ve qalede olğan artilleriyanı Zaporojyege taşıdılar, bundan soñ vaqıtlıca Şahin Gerayğa qıral qararına qadar zaporojye topraqlarında köçüp yürümege icazet berdiler. Soñra er eki ittifaqçı birlikte qıralğa elçilik yolladılar. Şahin Geray özü içün himaye ve yardım ricasında bulundu, zafer alında Qırım Hanlığını Polşanıñ protektoratı altına berip vaat ederek. Öz tarafından qazaqlar qıral icazetini almadan Qırımğa sefer yapqanları içün afu ricasında bulundılar, ve tatar içki çatışmalarına tek Reç Pospolitanıñ siyasiy faydası içün, hanlıqnı zayıflatuvğa yardım etüv maqsadınen qarışqanlarını beyan ettiler.

Polyak ükümeti öz-başına sefer içün qazaqlarnı cezalandıruvdan vaz geçti ve yañı «Zaporojye ordusınıñ başını» tasdıqladı. Qırımda Doroşenko elâk olğandan soñ qazaq düşergâsında baş olaraq Moyjenıtsya saylanğan edi, lâkin o qısa zamanda askeriy paraların bir qısmını gizlevinde tutuldı ve öldürüldi. Onıñ yerine Grigoriy Savıç saylandı, o Grıtsko Çornıy adı ile biline edi. Qazaqlıq arasında o Sagaıdaçnıynıñ tesiri altında peyda olğan barışlıq siyasetçiler partisinin soñki vekili edi.

Onıñ saylanuvından kelecek senesi qazaqlar qalğa Devlet Geray yolbaşçılığında Qırmızı Rusqa kirgen tatarlarğa qarşı seferde (1628 s. sentâbr) faal iştirak eteler. Bu sefer Hmeletskıy başında olğan qazaq-polyak ordularınıñ Burştın yanında tatarlar üzerinde qazanğan parlaq zaferinen yekünlendi. Tatar ordusu dağıtıldı ve emen-emen yoq etildi. Bunda esir alınğan insanlar ve soyulğan mallar qurtarıldı. Esirge tüşken tatarlar arasında İslam Geray peyda oldı, o soñra han tahtına irişti ve Hmelnitskiy isyanı devrinde oña küreşte ciddiy yardım etti.

Qısqartılmalarnen verile neşir boyunca: K. Melnik. Svedeniya o походе в Крым Михаила Дорошенко (1628) / Киевская старина. – №11. – 1896. – С. 274-286.

Rus tilinden terciüme, adaptatsiya — Serhiy Konaşeviç