«Qazaq» mitropoliyaları aqqında bizge ne biline?

Bugünki Ukrainanıñ topraqlarında qazaq devletçiligi quruluvı.

← Ana saifege qaytmaq

Yevgen Buket. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2016 senesi, çıqış № 38

Uzun vaqıt tarihiyçılar adaletsiz olaraq bugünki Ukrainanıñ cenubiy topraqlarınıñ onıñ devletçilik quruluvı protsesslerindeki rolüni azır etediler. 1667 senesi iyülde, Mosqoviya ve Reç Pospolita arasındaki separatlı Andrusovo barışına cevap olaraq, getman Petro Doroşenko Osmanlı imperiyasınıñ ükümetinen askeriy-siyasiy ittifaq yaratuv aqqında muzakerelerni başlattı. 1668 senesi yanvarda Çigirinde başlar şurasında qarar qabul etildi: «Dnipronıñ er eki tarafından sakinler birlikte olsunlar ve ayrı yaşasınlar ve Türk Çarına ve Qırım Hanına haraç versinler, aynı Eflâq Padişahı ödegeni kibi, amma Büyük Mosqova Padişahınıñ ve Qıral Aliyeliginiñ qolı altında bu vaqıttan itibaren olmasınlar» [1] .

1668 senesi mart 11-de Korsun yanındaki Zaporojye Ordusınıñ general şurasında Eflâq ve Moldova padişahlıqlarınıñ Portadan bağlılığı nümünesinde «sultannıñ tebaalığı» ilân etildi [2] . Bu añlaşma ukrain qazaq devleti içün şum meşhur 1654 senesi Pereyaslav maddelerinden az olamağan manağa sahip edi.

Ve eger Pereyaslav añlaşmalarınıñ umumen soñraki mosqova uydurması ola bilgenini közde tutsaq, getman Doroşenkonıñ sultan Megmed IV ile añlaşması umumen Zaporojye Ordusı içün belgileyici maqamğa sahip edi, çünki oña köre onıñ devlet mustaqilligi tanıla edi. En azından kelecekteki bütün uquqiy aktlar bunı şüpheletmege imkân bermeyler.

Zaporojye Ordusı ve Osmanlı imperiyası arasında Korsun añlaşması imzalanğandan soñ o devirdeki Kiyiv, Galitsiya ve bütün Rus mitropoliti Yosıp Tukalskiy-Nelyubovıç bütün ukrain pravoslav kilselerinde mosqova çarını devlet başı olaraq añmamaq buyruğını berdi [3] . Amma Kiyiv mitropolitiniñ Kiyivde merkezi olğan ayrı «qazaq patriarxiyasını» yaratuv meyli Вселенский tahtı alnında onıñ pozitsiyalarını zayıflattı.

Şöyle ki, Buçaç barış añlaşması boyunca — Reç Pospolita ve Osmanlı imperiyası arasındaki añlaşma, 1672 senesi oktâbr 18-de Buçaç şeerinde ya da onıñ etrafında bağlanan — getman Petro Doroşenko başında olğan Zaporojye Ordusınıñ devlet mustaqilligi kene tesbit etildi. Amma rumın menbalarından biline ki, ukrain qazaq devletiniñ toprağı Buçaç barışınıñ şartlarına köre Konstantinopol patriarhatınıñ Brail (Proilav) mitropoliyasının yurisdiktsiyasına kirdi.

Konstantinopol patriarhatınıñ Brail mitropoliyası — bu 1540-1550 seneleri qurulğan Osmanlı imperiyası toprağındaki pravoslav mitropoliyasıdır. Onıñ merkezi Rumıniyada Dunaynıñ sol yalısındaki Braila şeeri edi. 1751-1789 seneleri brail mitropolitiniñ rezidentsiyası İsmail şeeri (bugün Odesa vilâyeti) edi.

Brail mitropoliyasına Dobruca, Bucaq, Bender topraqları kire edi, 1672 senesi Buçaç barış añlaşması imzalanğandan soñ ise — Hotin yepiskoplığı ve Osmanlı imperiyasınıñ protektoratı altında olğan Sağ yalı boyı Ukrainasınıñ bütün pravoslav topraqları ve parofiyaları, hususan Hanlıq Ukraina (XVII asırnıñ soñundan Dnestr ve Cenubiy Bug özenleri arasını böyle atay ediler) ve Oleşkı seçi [4] . Sağ yalı boyı Ukrainasınıñ pravoslav parofiyaları Brail mitropoliyasına 1793 senesine qadar bağlı ediler, o zaman Reç Pospolitanıñ ekinci parçalanuvı neticesinde o Rus imperiyası tarafından tamamen yutuldı.

Rus-türk cengi, 1787 — 1792 seneleri

Kamyanets merkezli ayrı mitropoliyanı Konstantinopol patriarhatı 1681 senesi avgustta qurdı [5] . O vaqıtta bu şeer Osmanlı imperiyasınıñ Kamyanets eyaletiniñ merkezi edi. Konstantinopol patriarhı Yakov (1679-1682) Kamyanets-Podilskıy içün Pankratiy adlı grek mitropolitini tayinledi, o soñki Kiyiv, Galitsiya ve bütün Rus mitropoliti Antoniy Vınnıtskiynıñ ölüminden soñ özüne berilgen topraqlarnı qoruy edi. Kamyanets mitropolitiniñ ünvanı — «bütün Kiçik Rusnıñ ekzarhı» — Sağ yalı boyı Ukrainasınıñ Kiyiv mitropoliyasından kerçek ayrılğanına işaret ete edi. Pankratiy (1681-1690), körüne ki, Konstantinopol patriarhatınıñ Kamyanets mitropoliyasının tek yolbaşçısı edi [6] . Bundan soñ onıñ topraqları Brail mitropolitiniñ yurisdiktsiyasına keçtiler.

Zemaneviy ukrain tarihiyçısı Oleksandr Gurjiy isbat ete ki, osmanlı altındaki topraqlarda XVIII asırnıñ 20-nci yıllarınıñ soñunda — 30-ncı yıllarınıñ başında zaporojtsiler umumiy olaraq tahminen 20 biñ kişi sayıla edi [7] .

Dmitro Yavornıtskiy haber ete ki, osmanlı altındaki Ukrainanıñ din vekillerini qısmen Atinadan, esasen ise İyerusalim ve Konstantinopoldan tayinley ediler. 1728 senesine qadar oleşkı zaporojtsilerinde bütün askeriy din vekilleriniñ başı Gabriil arhimandriti edi, soyca grek [8] . Şimaliy Qaradeniz boyında öz pravoslav kilsesi bar olğanına, o Konstantinopol patriarhına XVIII asırnıñ soñuna qadar bağlı olğanına qoşumça tesbitlerni protoiyerey Arseniy Gavriloviç Lebedintsevniñ «Hanlıq Ukraina» (Odesa, 1913) eserinde tapamız.

Şöyle ki, 1751-den 1773 senesine qadar İsmail şeerinde kafedrası olğan mitropolit Daniil kilse gramotalarında şöyle imza ete edi: «Daniil, Alla mercyası ile Proivlaviya, Tomarov, Hotin, bütün Dunay, Dnipro ve Dnestr yalı boylarınıñ, ve bütün Hanlıq Ukrainasınıñ mitropoliti». Ukrain mitropolitiniñ ünvanınen Daniilnıñ varisleri Yoakim (1773-1780) ve Kirill (1780-1792) imza ete ediler [9] .

Motrın, Moşnogirsk, Medvedivsk, Jabotınsk, Lebedinsk, Mejigirsk ve başqa qazaq manastırları Reç Pospolitada pravoslav kilsesiniñ büyük merkezleri ediler. Olarnıñ bağlılığı aqqında menbalar epeyce eminliksiz añalar. Atda Feofan Lebedintsev «Arhimandrit Melhisedek Značko-Yavorskıy» eserinde isbat ete ki, çoq kere olar mosqova altındaki yepiskoplıqlardan hiç birine ait degil ediler, gerçi Kiyivnen de, Pereyaslavnen de bağlantılarnı tuta ediler, başçılarını ise «Moldovadan, Eflâqtan ve Hanlıq Ukrainadan» ala ediler [10] .

Şöyle ki, 1724 senesi Yassı mitropoliti Georgiy rus Sinodunıñ razılığı olmadan Kiyiv arhiyepiskopı Varlamnın (Vonatovıç) yardımcısı ve kantselyariya müdiri arhimandrit Epifaniyni Çigirin yepiskopı olaraq tayinledi. Epifaniy taqdim etken gramotada, Varlam arhiyepiskopı adından Ümumüniversal patriarhatnıñ moldova mitropolitiniñ adına yazılğan, ukrainalılarnıñ Kiyiv mitropoliyasını Konstantinopol yurisdiktsiyasından çıqaruvdan, «Ruhaniy Reglament» ve sinodal idaresini kirsetüvden, ve de Kiyiv mitropolitlerini arhiyepiskop sanına endirüvden memnünsizligi kösterilgen edi.

Ümumüniversal patriarhatı iyerarhlarından Çigirin yepiskopı sanını alıp, Epifaniy Ukrainağa qayttı, onda faal iş alıp bardı ve 14 papaz ve dyakon tayinledi. O rus akimiyeti tarafından bir neçe kere apis etildi, amma er kere apishanelerden qaçtı. Biline ki, o Zaporojye Ordusınıñ serbestlikleri sıñırlarında hızmet etti. 1733 senesi Sibirge kene sürgün etilüv devrinde zencirlengen yepiskop Epifaniyni ormanda qoruvcılardan rus qazaq-eskisoy İnanğanları qurtardılar ve Gomelşçınada, Vitkada gizlediler. Amma 1735 senesi fevralda rus orduları imperatriça Anna İoannovnanıñ buyruğınen Vitkanı çevirdiler, yepiskop Epifaniy ise kene apis etildi. O aynı seneniñ aprel 1-de Kiyiv qalesiniñ apishanesinde öldü, Kiyiv-Peçerskiy qalesi yanındaki müqaddes Feodosiy kilsesi yanında fuqaro kibi defn etildi [11] .

Petro Doroşenko

1759 senesi Zaporojye Seçinde müstaqil arhiyerey olaraq Ümumüniversal patriarhı Kirill V tayinlegen Meletin yepiskopı Anatoliy (Meleş) çalışa edi, o zaporojye qazaqlığınıñ desteğinen ve rus Sinodunıñ icazeti olmadan bütün yıl zaporojye kilselerine yolbaşçılıq etti ve Ümumüniversal patriarhlarnı añdı. Bu sebepden o rus akimiyeti tarafından apis etildi ve Sibirge sürgün etildi, onda tahminen doquz yıl cezanı çekti. Araştırıclarnıñ fikrine köre, yepiskop Anatoliy (Meleş) Zaporojyede Ümumüniversal patriarhatı omoforı altında ayrı muhtar qazaq yepiskoplığını yaratmağa tırışa edi [12] .

1686 senesi vaqialarından soñ «gezgen» ya da «vayşiy papazlar» kibi içki-kilse areketi Sol yalı boyı Ukrainası (Getmanlıq) sıñırlarında yayılğan edi. Bütün XVIII asır devamında rus dünyaviy ve kilse idaresi bu areketni ve onıñ vekillerini dehşetli taqip ete edi, Ümumüniversal patriarhatı iyerarhları tayinlegen «qanonik olmağan» papazlarnı tutup apis eterek [13] .

Añalaşır al Sağ yalı boyındaki parofiyalarda da edi. «Pravoslav papazlarınıñ eñ büyük qısmı Eflâqta tayinlenile edi, — yazıp yazay F. Lebedintsev. — Hiç bir tışqarı tavsiyesiz ve belirli konkret parofiyasız, amma «vakansiyalarğa», Eflâqta, Moldovada ya da başqa bir yerde (Hanlıq Ukrainada, — müel.) tayinlenilgen, gramota ile qolda bütün onlarnen bir neçe yıl boyunca bu papazlar Ukrainada gezine ediler, özleri içün parofiyalar izleyerek. Papaznı parofiyağa tayinlev tek parofiyacılarnıñ isteğine bağlı edi, amma yerli yer sahibiniñ, onıñ gubernatorınıñ ya da başqa bir memurnıñ razılığı talap etile edi.

Parofiyağa kirgende, papaz parofiyacılarnen añlaşma bağlay edi, onda ibadet içün haq tamlıqnen belgilenile edi» [14] . Amma daa 1733 senesinden mosqova kilsesi tarafından «tiklengen» Pereyaslav-Borıspol yepiskoplığı Sağ yalı boyı Ukrainasına öz «qanonik» aqlarnı beyan etti. Hususan mezhepler arası qarşıduruv 1757 senesi Rus imperiyasınıñ pravoslav inancı idaresiniñ Pereyaslav ve Borıspol yepiskopı olaraq Gervasiy Lıntsevskıynıñ tayinlenüvinden soñ keskinleşti.

Sağ yalı boyı pravoslav parofiyalarınıñ mosqova kilsesi tarafından «ilhaqına» qarşı küreş Jabotın isyanınen (1765-1766 ss.) ve Koliyivşçınanen (1768-1770 ss.) tamamlandı [15] . Tamam getman Petro Doroşenko devrinden itibaren Zaporojye Ordusınıñ öz pravoslav mitropoliyası olğanı sebebinden, 1768 senesi isyancı-koliytsiler zapt etken yerlerniñ kilselerinde qıral ve mülk sahipleri içün degil, çar ve sinod içün degil, «zaporojye ordusı içün» duva ete ediler [16] . Rus imperiyası ise Brail mitropoliyasınıñ Zaporojye Ordusınen bağlantıları aqqındaki vesiqalarnı sistematik olaraq yoq ete edi.

Nihayet, onı 1829 senesi rus-türk Adrianopol barış añlaşması şartlarına köre lliquidatsiya etti, gerçi de-facto Brail mitropoliyası 1840 senesine qadar bar edi, belki de daha uzun Dunay boyı topraqlarında, onda mosqova boyundurığına barmağa istemegen qazaqlar yaşay ediler.

[1] Akty YuZR. — T. VII. — S. 30–31. [2] Çuhlib T. Proty Moskvy razem iz Tureççynoyu // Den. — 2015. — 4 çervnya. — № 96. [3] Kovalenko S. Ukrayina pid bulavoyu Bogdana Hmelnytskogo. — Tom 3. — K.: Stiks, 2009. — S. 256-258. [4] Ionel Manafu. Contribuțiuni la istoria Mitropoliei Proilaviei // Analele Brăilei. — 1936. [5] Grigoriypatrimonial gramota 1681 s. avgust. [6] Skoçılyas I. Terytoriya yak sakralnyj prostir // Białystok, 2010. — S. 146-148. [7] Gurjiy O. Oleşkivska Sich // Krayeznavstvo. — 2011. — №2. — S. 235. [8] Yavornytskyi D. Istoriya zaporizkykh kozakiv. — T.2. — Lviv, 1991. — S. 98. [9] Lebedintsev A. Khanskaya Ukraina. — Odessa, 1913. — S. 5-6. [10] Lebedintsev Feofan. Melkhisedek Znachko-Yavorskyi. — Cherkasy, 2012. — S. 11-12. [11] Melnikov-Pechersky P. Ocherki popovshchiny. — M. — S. 48-71. [12] Shumilo S. Dukhovnoye Zaporozhye na Afone. — Kyiv, 2015. — S. 51-53. [13] Myrevskyi I. Archiereus Iov Gecha // Glavcom. — 2018. [14] Lebedintsev Feofan. Melkhisedek Znachko-Yavorskyi. — Cherkasy, 2012. — S. 11-12. [15] Buket Ye. Shvachka — feniks ukrayinskoho dukhu. — K., 2016. — S. 88-89. [16] Buket Ye. Ivan Bondarenko. — K.: Stiks, 2014. — S. 37.