Cenkten soñki Qırımda eñ arqada qalğan saası

Cenkten soñki yıllarda Qırım sebzeciligi ve bağcılığınıñ alı.

Petro Volvaç, TŞC (NTS) aza-muhabiri, UMİY (NSPU) azası, QMC (AR Krım) namdar ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 27 neşiri

Sıcaq ve quraq Qırımda sanayi sebzeciliginiñ ve bağcılıqnın tarqalu alanı suvlama imkânlarınen belgilene edi. Ananeviy olaraq yarımadada sebzecilik Qırım dağetegindeki büyük ve kiçik özenler em de suniy suv anbarları yanında inkişaf ete edi. Bir vaqıtları yaznıñ ortası ve küzde Qırım sebze ve meyva bazarları yerli eali ve musafirlerini em sebzeleri em de meyvalarınıñ baylığı ve çeşitliginen taaciplendire edi.

Faqat 1944 senesi mayıs ayında qırımtatarlarnıñ, soñra ise yunanlarnıñ, bulğarlarnıñ ve diger halqlarnıñ yarımadadan kütleviy sürgün etilüvi Qırım iqtisadiyatınıñ esas saaları olğan bağcılıq, yüzümcilik ve bostancılıq içün aqiqiy fâcia oldı. Baqımsız qalğan köy hocalıq arazileri çaltlıqnen yabaniy ot ve çalılarnen qaplandı. Aqılğa uyğun köy hocalığı alıp baruv ve eç degilse cenkten evelki inkişaf seviyesini ğayrıdan tiklev aqqında laf bile olamaz edi.

Cenkten soñki yıllarda vilâyette sebze ekinleriniñ artımı 1940 senesine nisbeten eki qat eksildi ve 1950 senesi — 50,9 s/ga (tsentner/gektar), 1953 senesi ise — 55 s/ga teşkil etti. Al-buki, 1940 senesi Qırımnıñ 4 hocalığında bostan ekinleriniñ bereketi 118,2 s/gağa yetti. Qırım içün çoq müim olğan ekin – ekinci ötmek sayılğan qartopqa (kartoşqağa) kelgende, bu saadaki neticeler kerçekten yaramaz edi. Onıñ cenkten evelki 1940 senesine nisbeten alanı eki qat eksildi (10,7 biñden 1950 ve 1953 yıllarında 5,5-5,9 s/gağa qadar).

1954 senesi vilâyette qartop tarlalarınıñ alanını 8 biñ/gağa qadar jetkizmek meyil etilgen edi, yani cenkten evelki seviyeden tahminen 3 biñ/ga azca. Qırımda qartop bereketi atta 1940 senesi memlekette eñ tüşük edi (69,4 s/ga). Lâkin cenkten soñki ilk on yıllıqta o 29-30 s/gadan artmadı. Qavun-qarpız ekinleri de aynen şunday yaramaz alda edi. 1950 senesi vilâyet boyu ortaca 16 s/ga qarpız ve qavun alındı (1940 senesi 60 s/ğa edi). Tek 1953 senesi qavun-qarpız bereketi yeterli seviyege yetti.

Tesadüf degil ki, 1954 senesi yanvar ayında, yani Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine resmen berilmesinden bir qaç ay evel, Ukraina Kompartiyası MK Birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenkoğa taqdim etilgen «Qırım vilâyetiniñ köy hocalığı alı aqqında» malümatnamede (spravka), on yıl Rusiye Federatsiyası terkibinde qalğan soñ köy hocalığınıñ ümitsiz sürette yaramaz alda bulunğanını tasdıqlağan statistik malümatlar ketirile. Bağcılıq, yüzümcilik ve bostancılıqnıñ alı boyu da ğayet perişan köstergiçler berile.

Köçürilgen sebzeciler brigadası. 1940-ncı yıllar

Daa 1954 senesi aprel 7 künü (gerçi Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine resmen berilmesi ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ sessiyasında 1954 s. aprel 26 künü yüz bergen olsa da) UŞSC Nazirler Şurasınıñ başlığı Nıkıfor Kalçenko ve Ukraina Kompartiyası MK Birinci kâtibi Oleksiy Kırıçenko, ŞSCB Nazirler Şurasınıñ Başlığı Georgiy Malenkov ve ŞK Fırqası MK Birinci kâtibi Mıkıta Hruşçov adına «Qırım vilâyetiniñ köy hocalığı, şeerleri ve kurortlarını ğayrıdan tiklev ve inkişaf ettirüvge ait mahsus tedbirlerniñ yerine ketirilmesi aqqında» mektüp azırladılar. (Vesiqa № 43. Cıyıntıq "Krym v umovakh suspilno-politychnykh transformatsiy (1940-2015)". – Kıyiv, «Klio», 2016. – S. 190-191).

Bu vesiqada şöyle qayd etile: «Ukraina Kompartiyası MK ve Nazirler Şurası, Qırım vilâyetindeki işlerniñ alını ögrenip, Qırımnıñ köy hocalığı, şeerleri ve kurortlarınıñ daa çalt ğayrıdan tiklenmesi ve inkişafı içün ilâve, mahsus tedbirler keçirmek kerek, dep esaplaylar». Ukraina ükümeti teklif etken ilk tedbirler arasında «vilâyette sebze ekinleri saçuvını tesirli derece kenişletmek, yañı bağlar, yüzüm bağları ve meyva tarlaları qurmaq, bütün köy hocalıq ekinleriniñ bereketini ve aymancılıqnıñ isalâlığını keskin surette arttırmaq» teklif olundı. İttifaq Ükümeti qararı leyhasına berilgen malümatnamede Ukraina reberligi respublika sovhozlar nazirligi terkibinden Qırım şarap trestine sanayi yüzüm bağlarını kenişletmek içün tahminen 10 biñ gektar topraq bermek teklifini etti. «Şeer ve kurort ealisini taze sebzelernen, konserva sanayisini ise hammadde ile temin etmek içün, — maruzada qayd etile, — vilâyet kolhoz ve sovhozlarında sebzecilikniñ inkişafı müim emiyetke saiştir».

Daa 1954 senesinde bostan bereketini 20 s/gağa qadar, 1956 senesinde ise — 133 s/gağa qadar jetkizmek, bunen birlikte sebzeler umumi cıyımını 1954 s. 180 biñ tonnağa ve 1956 s. 242 biñ tonnağa qadar arttırmaq vazifesi qoyuldı. Erte sebzeler azırlamaq ve fidan ösdürmek içün Ukraina, Qırımğa 1956 senesi parnik çerçiveleriniñ sayısını kolhozlarda 218 biñge, sovhozlarda ise 76 biñge jetkizmek içün parnik-teplitsa hocalığını köklü surette deñiştirmek teklifini yasadı. Ğayet mürekkep bir vazife qoyuldı: eki yıl içinde (1956 senesine qadar) kolhozlardaki teplitsa saasını 15 biñ m²-ge, sovhozlarda ise – 30 biñ m²-ge arttırmaq.

Kalinino adındaki kolhozda tütün cıyuv

İttifaq ükümeti ve ŞK Fırqası MK öz qararınen UŞSC Nazirler Şurasını ve Qırım vilâyet icra komitetini 1958 senesi bostan saçuv saalarını 18,6 biñ gektarğa yetkizmege mecbur etti. Bundan ğayrı, Qırım vilâyeti 1954-1956 yılları devamında suvlanğan topraqlarnıñ saasını kolhozlarda 3 biñ 600 gektarğa, sovhozlarda ise 3 biñ 900 gektarğa keskin arttırmaq kerek edi. Şu qarar ile İttifaq ükümeti ŞSCB Sovhozlar nazirligini Qırım quş sanayisi sovhozlarındaki parnik-teplitsa hocalığını 1955 senesi 18000 m²-ge, 1956 senesi ise daa 20000 m²-ge; parnik çerçivelerini 1955 senesi — 24800, 1956 senesi ise — 39550 adetke kenişletmege mecbur etti.

Aynı şu qararnen ükümet ŞSCB Devlet planlaştıruv komitetini (Derjplanını), İttifaq köy hocalıq ve sovhozlar nazirligine teplitsalar qurucılığına ve suvlanğan topraqlar saasını kenişletmekge kerekli qurulış materialları içün paranı ayırmağa borclu etti. Bu qararğa muvafıq, Qırım vilâyetiniñ kolhoz ve sovhozlarında suvlanğan topraqlarnıñ alanı 1956 senesi tahminen 17,2 biñ gektarğa artıp, 58,2 biñ gektarnı teşkil etmeli edi.

Vilâyet kurortlarınıñ sebze ve süt mahsulatlarınen teminini yahşılaştırmaq maqsadınen Ukraina ükümetiniñ teklifi üzerine Sovhozlar nazirliginde mahsuslaşqan Qırım sebze ve süt sovhozları tresti quruldı. Keleshki ayat köstergeni kibi, aynen o, Qırım kurortlarınıñ sebze ve süt mahsulatlarınen teminatını eñ dımğalı alda deñiştirdi.

Qırımda bostancılıqnı ğayrıdan tiklev aqqında Kıyivde işlenip çıqarılğan plan ve Cenübiy yalı em dağetegi Qırımında qudretli teplitsa-sanayi kompleksini yaratuv planı sayesinde bir qaç on yıldan soñ yarımada qudretli teplitsa kombinatları ağınen qaplandı. Bu kombinatlar yerli ealini, bala evleri ve mektep müessiselerini, Qırım sanatoriyalarını ve kurortlarını taze, erte sebzeler ve yeşilliknen tolusınen temin eteyatqan edi. İlk baardan ta soñ küzgece er kün bütün Qırım boyu em de Kıyiv, Moskva ve Leningrad (Peterburg) şeerlerinece Qırım sebzelerinen tolu suvuq avtomobiller (furalar) aqlayıp tura edi.

Demek ki, Ukraina sayesinde, sebzecilik saasında inkişafta Qırım daa keçken asırnıñ 60-ıncı yıllarınıñ başında sebzecilikte aqiqiy inqilâp yasap, bir qaç on yıllıqlar devamında Qırım iqtisadiyatınıñ reber saası olıp qaldı.

Canköy rayonı «Zavet Lenina» köy-arteliniñ kolhozçıları. 1940-ncı yıllar