Qırım almanları - olar kimler?

Qırım toprağınıñ alman halqı ile iskan etilüvi.

← Ana saifege qaytmaq

Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 13 neşiri

Etnonimge antonim barmı? Anlaşıla ki, ebet: turmuş rus tilinde «rus» sözüniñ antonimi - «alman» (nemets) sözüdir. Olar kim - Qırım almanları? Alman ruslarımı, yasa şuralar almanlarımı? Qırımlılardan çoqları bilemi ki, Kolçugino köyü 1941 senesine qadar Kronental, Zolotoye Pole ise — Zürihtal dep adlanğan?

Albay Bolboçannıñ reydi ne içün bunca muvafaqiyetli oldı? Ve onıñ polkunıñ Qırımdan keri çekilüvi ne içün o qadar acele oldı? Eki alda da — qudretli alman ordusınıñ bulunuvi sebebinden.

Ne içün orta asır haritalarında Cembalodan (Balıqlava) Kefeke (Feodosiya) qadar Qırımnıñ Cenübiy yalısı, italyan (evelâ venetsiyalı, soñra ise cenevizli) müstemlekelerinen tolu, resmen Gotiya Kapitanlığı dep adlanğan edi? Ne içün qırımtatarlar balalarına bugünge qadar Ernest ve Ervin kibi tatar olmağan adlar qoyalar? Gotlar Şimaliy Qara deñiz boylarında İsa peyğamberniñ tuvuvından III asırdan itibaren üküm süre ediler. Belli olğanı kibi, XII-XV asırlarda Qırımda olğan Feodoro devleti bizans dininde olğan, lisanı almancağa çoq oşağan halq ile iskan etilgen edi.

Bular aqqında malümat ğarbiy diplomat de Busbek sayesinde saqlanıp qalğan, o 1562 senesi Konstantinopolde munasębette bulunğan Feodorolu gotlardan got tilinde bir yırlav ve 96 söz yazıp alğan edi. Apel (alma), hus (ev), handa (qol) — bu sözler alman ve ingliz, ayrıca ise isveç tiline beñzeyler. Lâkin bu endi Feodoro yıqılğan soñ, türkler 15 biñ manğuplını mah etken soñ yüz berdi. XVII asırdan soñ got tili aqqında vesiqalarda aytılmaz, faqat gotlarnıñ anıluvı daa devam eter.

Gotlarnıñ nesilleri olğan almanlar pek çoq memleketlerde cenklerde istirak etip, yañı vatanları içün, bazı allarda atta «faterlandğa» qarşı cenkleşe ediler. Meselâ Birinci cian cenkinde Almaniyağa ve Avstriyağa qarşı turğan amerikan ordusına etnik alman Perşing başçılıq etti, Ekinci cian cenkinde ise — etnik alman Eyzenhover. 1991 senesi Saddam İraqınıñ yoq etilüvini de general Şvartskopf (Schwarzkopf) muvafaqiyetnen kerçekleştirdi.

Almanlar - kederi dünyanı sarğan pek çoq halqlardan biri degil. Almanlar er yerde yaşağanlarında başqa halqlarnıñ ürmetine nail oldılar ve o halqlarğa numüne oldılar. Ukrainada da öyle edi. Misal içün, yazıcı Olha Kobılânska alman-ukrain qatışıq qanından kelip, özüniñ ilk eserlerini alman tilinde yaza edi.

1779 senesi Qırım hanlığından hristianlarnıñ köçürilüvi ile Qırımnıñ pravoslav gotları da tarihqa çevirilip barğanda, yarımadada kene de alman tili eñirşedi. Çariçe-alman II Yekaterina (Katerina) evelâ Tavriya topraqlarına, soñra ise, Qırımnıñ tolusınen qatılmasından soñ — 1805 senesinden — almanlarnı yarımadağa davet etti. XIX asır devamında bir qaç dalğanen yarımadağa otuz biñ alman köçip keldi. Müstemlekeciler altmışar desâtina topraq alalar, bergi tölüvden azat etile ve öz-özüni idare etüv aqqına saip ediler.

Olar esasen köylüler ve zenaatçılar edi. Birinciler yüzüm veya qartop ösdüre, ekinciler mebel, maşina ve araba yasay ediler. Olarnıñ mahsulatı yüksek keyfiyeti ile belli edi.

Ekinci cian cenkinden evel Qırımda almanlar ealiniñ 6% teşkil ete edi. Milliy alman köyleri, atta eki alman rayonı bar edi: Telman ve Biyük Onlar rayonları — bugün olar bir Qurman (Krasnogvardeysk) rayonını teşkil eteler. Bir qaç çoq alman Aqmescit, Seyitler ve İçki rayonlarında da yaşay edi.

Adolf Gitlerniñ Qırım aqqında öz planları bar edi. Yarımada Gotland dep adlanmalı, onıñ alman ealisi ise, şu cümleden Birinci cian cenkinden soñ topraq bölüşüvine köre İtaliyağa tüşken Cenübiy Tirol (Tyrol) bölgesinden kelgen almanlar esabına arrtırılmalı edi. Aqyarqa Teodorikshafen (Port-Feodoro) adı, Aqmescitke ise Gotenberg adı berildi.

Şuralar reberligi munı bile edimi bilmey edimi, lâkin Ukrain ŞSC (URSR) ve Qırımnıñ almanları evelceden, «profilaktika» içün sürgün etilgen ediler. Qırımtatarlardan, bulğarlardan, yunanlardan ve ermenilerden farqlı olaraq, resmiy şekilde Qırım almanları Qırımdan sürgün etilmegen ediler. 1941 senesi avgust 15 künlü vesiqalarda tek «tahliye» aqqında laf ketirile. 60 biñden ziyade insan Stavropol ve Rostov vilâyetlerine alıp ketirildi. Soñra, gitler orduları Baquğa ve Stalingradğa taba areket etkenlerinde, bu zavallı adamlarnı Sibirge ve Qazahistanğa yolladılar.

«Tahliye etilgenlerniñ» yaşayış şaraitlerini qorqunçlı deyip aytmaq kerek. Uquqsızlıqqa, GULAGdaki köle işine, Şuralar adamlarına içün «yanlış» milletten doğğan vatandaşlarğa zulumğa fırqacı, natsist ve ya Vermaht askerlerine nisbeten pek qolay olğan nefret qoşuldı. Uzun vaqıt boyu, cenkten soñ bile ŞSCB-deki almanlar soqaqta alman tilinde laf etmekten qorqa ediler - böyleliknen ecdatlarınıñ tili unuttırılıp başladı.

1955 senesinden soñ bütün suclar ve sıñırlavlar lâğu etilgen olsa da, kütleviy qaytuv yüz bermedi, bugün Qırımda tek eki buçuq biñ alman yaşay — «tahliye» denilgen vaqianıñ evelinden yigirmi qat azca. Almanlarnıñ sıq yaşağan eç bir rayon ya mesken yerleri ğayrıdan tiklenmedi, evelki Şuralar Birligi vatandaşı olğan almanlarnıñ ekseriyeti «alman» dep yazılğan beşinci grafa (satır) ile öz kelecegini Qırımda degil, tarihiy vatanlarında (Almaniyada) qurdılar.

Qırım MSSC memuriy-territorial bülüvi. Alman milliy rayonları qırmızı ile işaretlengen (6 — Biyük-Onlar rayonı, 24 — Telman rayonı (merkezi Qurman-Kemelçi)

«Vidergeburt», «Ğayrıdan tiklenüv» (Uyanuv) demek, — 1993 senesi Qırımda qurulğan Qırım almanları teşkilâtınıñ adı şöyledir. 1995 senesinden Qırım sürgün almanlarınıñ Cemiyeti de buluna. Alman ve rus tillerinde «Hoffnung» («Ümüt») gazetesi çıqa. Üç lüteran kilsesi areket ete: Aqmescit, Sudaq ve Yaltada. 1917 senesine qadar Qırımda 186 lüteran ibadathanesi bar edi, ayrıca alman-katolik, mennonit ve kongregatsionalistler de bar edi.

2014 senesi Rusiye tarafından Qırımnıñ işğali ve annekciyası çoq sürprizlernen tolu oldı. Almanlar resmen "sürgün" etilmeyip, "tahliye" etilgeni içün, Rusiye qanunlarına köre qırımtatar, yunan, bulğar ve ermenilernen aynı statusqa saip olmaq uquqlarını isbatlamağa mecburdılar. Sürgünlik yerlerinde tuvğanlarnıñ balaları, rus qanunlarına köre o "sürgün yerleriniñ" ealisi sayıla ve tek endi Ukrainada endiden norma olğan - sürgünden zarar körgen halqlarnıñ ayatını qolaylaştıracaq qanun deñişmeleri aqqında laflar kete.

Ve eñ soñki, sensatsion deyerlik haber: 1990-ncı yıllarda Almaniyağa ketken Rusiye almanları Qırımğa qaytmaq istegini bildirdiler. «Vidergeburt» reberi Yuriy Gempel, Qırımğa sevinçnen qaytacaq bir qaç biñ etnik alman aqqında ayta. Acaba tarih kene de tekrarlanamı?