Keriç yarımadası ortasında kiçik Poltavşçına
Qırım yarımadasındaki ukrain köyüniñ tarihı.
İvan Klepık. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 41 neşiri
Olar «Kırım naş» (Qırım bizim) dediler, ve bu aqiqat dep qabul olundı. Olar Qırım — «iskonno russkaya zemlya» (ezelden rusiye toprağı) dediler, ve bu cezasız qaldı. Lâkin, yalıñız birisiniñ sözüne bu qadar qolayca inanmaq mümkünmi?
Tüşünelim: XIX asırnıñ ortası. Qırım cenkinden soñraki ilk yıllar. Türkiye faydasına Rusiye imperiyasına hıyanette qabaatlanğan qırımtatarlarnıñ quvuntıları, ve bunıñ neticesinde yarımadadan kütleviy şekilde emmigratsiya (ketiş). Aynı zamanda Qırımğa bütünle köylernen ukrainalılar – mülk saipleri ve krepostnoyliler – barıp kelmege başladı. Bütün cıyğan mallarınen yañı turmuş aramaq maqsadında kele ediler.
Cenkten soñ Qırımnıñ alı pek qanaatbahiş degil edi. Qırım şeerleriniñ yarım yıqıq alda oluvından daa beteri – mında bu topraqnı beklegen, aq-uquqı içün qan-terinen küreşken yerli ealiniñ çoqusı köçip ketken edi. Qırım öksüz qaldı.
Daa yüz yıl keçmeden episi kene tekrarlanacaq: mecburiy sürgünlik ve ukrainlerniñ Qırım topraqlarına şu şekilde mecburiy iskanı. Faqat ögge atılmayıq: pencere tışında — XIX asır, ve başqaları arasında Qırımğa poltavalı Klımenko qorantası kete – Keriç yarımadasınıñ boysunmaz toprağında bir ev qurmaq içün. Eşyalarınen birlikte poltavalılar tuvğan köyleriniñ adını da ketirdiler. Novomıkolayivka şulay qurulğan edi. Onıñ yanında qırımtatar Qocan Beş Quyu (Koçan-Beş-Kuyu) köyü bar edi, şunıñ içün poltavalılar qırımtatarlarnıñ yerine kelip yerleşkeni aqqında bir dava tapmaq mümkün. Lâkin XIX asırda Qocan Beş Quyudan mıtlaqa iç bir şey qalmağan edi, ve köçmenler (koçüp kelgenler) evlerini boş çöl ortasında qurdılar.
Novomıkolayivka (Yañı Nikolayevka) köyü Yedi Quyu (Lenin) rayonında, rayon merkezinden tahminen 35 km ve Keriçten 35 km uzaqlıqta yerleşken. Bugün mında tahminen biñ kişi yaşay, şulardan Yuriy Andriyovıç Klımenko, kollektsiyacı ve qorantasınıñ maddiy-maneviy mirasınıñ saqlayıcısı, Poltava ötesinden kelgenlerniñ neslinden. Klımenko qorantasınıñ ev azbarında XIX asırdan berli saqlanıp qalğan ukrain evini (hata) körmek mümkün. İçinde — asıl fırın (peç), skemyeler (lavalar), qab-qacaq, halq kiyimi, şunıñ kibi köy hocalıq aletleri ve çeşit alet-saymanlar – yağ yapqan saba, kermen, toqumacı tezgyahı, yün tarav tarağı ve o devirde kereli olğan çoq diger şeyler tapıla.
Qoranta tarihına olğan meyil daa da keniş bir şeyge çevirildi: Yuriy hususan Novomıkolayivkanıñ ve umumiy olaraq Keriç yarımadasınıñ tarihına bağışlanğan çoq çeşitli eşyalardan bir kollektsiya cıydı. Kollektsiya köy içinde – Novomıkolayivka ülkepınarlıq müzeyinde saqlana.
Müellifniñ fotosı¶
Yuriy Klımenko musafirlerni poltavalı ukrain eviniñ interyerini közden keçirmege samimiyetnen davet eter, qorantasınıñ köçüv tarihını ve köy qurulışını annata. Yuriy bunı tolusınen bedava (bilesinden) yapa, çünki aqayınıñ ali maksadı bar: kendi soyunıñ (aqrabalığınıñ) zikirini saqlamaq. Ve adamlar ukrain evini isteyerek ziyaret eteler.
Bu aqiqiy bir acayiplik kibi körüne: bu nesneniñ Keriç yarımadasınıñ toprağında tapılmasını, o qadar terennen "rus" olğan yarımadada nasıl añlatmaq mümkün? Bu tam bir kognitiv dissonans (uyğunsuzlıq) doğura, lâkin aqiqatta mında şaşılacaq bir şey yoq: Qırımda ukrain bulunuvi rus bulunuvından çoq daa nufuzlı ve eñ müimdir. Ukraina ile Qırımnıñ bağı çoq asırlıq tarihqa saip, lâkin aqiqiy tarih çoq kereden yañıdan yazıldı. Bu palimpsestniñ qaç qatı bar eken?