Tam kerek şey
Ukrain aviatorı Oleg Sokolovskiyniñ taqdiri.
Valeriy Verhovskiy. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 52 neşiri
«Qıyınlıqlar ve problemler ses süratiniñ 0,7-sinden başlana edi… Ses süratine endirişte yaqınlaşqan uçuçılar (pilotlar), idare etüv manivelalarınıñ tutulğanını, olarnıñ «buzlağanını» ya da özlerine has olmağan vazifelerni yapıp başlağanını bildire ediler. Uçuçılar parça-parça ola ve elâk ola ediler, çünki idare etüv manivelasını yerinden bile qımıldatamay ediler... «Ses divarı» ya da «ses kedergâsı (baryeri)» aqqında laflar başlandı. Tom Vulf «Tam kerek şey».
Ses kedergâsını (baryerini) aşuv — bir vaqıtta olğan vaqia degil, uzunca bir ceryan, yani kitapqa beñzegen bir sıra vaqialardır. Bu kitaptanıñ saifelerinden biri bundan 70 yıl evel Qırım yarımadası üzerindeki kökte yazılğandır. Vilâyet Qırım aerodromı tek cian aviatsiyası tarihına degil, 1940-1960 seneleri bütün insan medeniyeti ilerilev tarihında kilit bir devri olğan İTİ-ne (ilmiy-tehnikiy inqilâpqa) kirgen edi.
Daa 1930-ıncı senelerde Almaniyada aerodinamika alimi Adolf Buzeman sesten de çalt uçmaq içün qanattan (qanatlardan) bir şekil qıdıra edi. Bunıñ içün eñ perspektivli olğanlar – oqlu, üçkoşeli ve qısqa tüzkoşeli qanatlar olıp çıqtı. Nazariyeniniñ ameliyatta teşkerecisine qadar ise on yıllıq bir vaqıt qala edi.
İngliz uçuçı-teşkerecisi (sınaqçısı) Ceyms de Hevilend tayyarede ses süratine irişmege ıntıq etkenlerden biri edi; o, babası Ceyms de Hevilend ağanıñ (büyüginiñ) reberligi altında qurulğan «De Hevilend-108» tayyaresinde ses kedergâsını aşamay, 1946 senesi sentâbr ayında elâk oldı.
İlk defa insan tarafından idare etilgen uçuv apparatı keçiçilmez dep sayılğan sıñırdan ABD-de (Amerika Qoşma Ştatlarında) 1947 senesi oktâbr 14 künü keçti. Şeref ve namnı tamamıyle aq-uquqlı şekilde «Bell» aviatsiya şirketi ve uçuçı-sınaqçı Çak Yeger (Chuck Yeager) qazandı. Bu uçuvda qayd etilgen sürat saaata 1066 km. teşkil etken edi.
«Bu adamnen tek bir mesele bar edi — onı er daim toqtatıp (çekip) turmaq kerek edi», — dep yazğan edi Tom Vulf 1940-1960 senelerindeki amerikan kosmonavtlarına (astronavtlarına) ve uçuçı-sınaqçılarına bağışlanğan «Tam kerek şey» vesiqalı kitabında.
La-176
Uçuv (Arbiy-ava) quvetleri kapitanı Oleg Sokolovskiyni bizde ve dünyada Çak Yegerden daa az bileler. Ruslar onı «rusiye» uçuçı-sınaqçısı dep adlandırıp maqtanalar. Faqat bu kerçekten de öylemi? Oleg Viktoroviç Sokolovskiy 1916 senesi dekabr 25 künü Kıyiv şeerinde doğdı. Kökte ilk defa Osoviahimniñ Herson aeroklubında köterildi. Soñra cenkleşti, uçuv mektebinde ögretici oldı ve cenkten soñ tayyare sınaqçısı oldı.
Harkivli İvan Fedorovnen birlikte Sokolovskiyge yañı La-176 cenk tayyaresini qanatlandıruv (sınav) içün işanıldı. Bu sınavlar, soñra Ukraina Uçuv (arbiy-deñiz) quvetleri (VMS) aviatsiyasınıñ bazası, ayrıca da «Nıtka» («Yip») olaraq da bilingen Saq yanındaki aerodromda ötkerile edi. 1948 senesi dekabr ayında daa tecribeli olğan Fedorov birinci olaraq «yüz yetmiş altıncı»nı avağa köterdi; soñra Fedorov o uçuvda ses süratine nail olğanını isbatlamağa tırışa edi, lâkin bunı tasdıqlay bilecek eç bir resmiy vesiqa yoq.
1948 senesinden başlap Sokolovskiy, sınaq işine Lavoçkinniñ QK-na (KB, konstruktor bürosı) ketti. Endi qısa vaqıttan La-176 tayyaresiniñ yañı çıqarılğan tecribe nushasını avağa köterdi. Moskva vilâyetindeki Uçuv-sınav institutı aerodromında sekiz uçuv yapıldı, soñra ise yaramaz ava şaraitleri sebebinden yañı maşinanıñ sınavlarını Qırımğa keçirmege qarar aldılar.
1948 s. dekabr 26 künü Sokolovskiy tayyareni 1105 km/saatqa qadar çaltlattı, yani ses süratini aştı. Lâkin kelgen senesi fevral ayında o uçuvda elâk oldı. Fâcianıñ sebebi — sürat üstünde fenerniñ (tayyare kabinası aynasınıñ aşıq qısmınıñ) qopuvı olğan. Bir versiyağa köre, fenerni kereki kibi qapatmağan Sokolovskiy özü qabaatlı edi. Başqa bir versiyağa köre — fenerni atuv mehanizmi (katapulta) qaza rejiminde çalıştı, qurtaruv katapultalarınıñ avadanlığı o zaman daa da sağlam (telükesiz) degil edi.
O vaqıtları, ses süratinden çalt uçmaq mümkün oluv-olmamasına şübeler dağıla edi. Çak Yeger içün bu bir inanç meselesi edi — o tek oña baqında keçilmez bir kedergâ olabilecegine inanmay edi. Ğarbiy Virginiya (West Virginia) ştatından olğan oğlan cenk olmasa edi, babası ve aqqayları kibi gaz çıqarmaq kerek edi. Yeger orduğa ketti, generalğa ve eñ belli uçuçı-sınaqçığa qadar ösmek içün aviamehanik ve adiy askerlikten başladı. Ekinci cian cenkinde o almanlar basıp alğan Frenkistan (Franțiya) köklerinde urulıp tüşürildi, faqat o esirlikten qaçıp, orduğa qaytmağa nail oldı.
Yeger öz «Mustang»ında on eki alman tayyaresini (şu cümleden bir reaktiv «Messerşmitt-262»ni) urıp tüşürdi. Cenkten soñ kapitan Yeger Kaliforniyanıñ Mohave (Mojave) çölündeki (bugünki adı «Edvards», o vaqıtları «Mürok» (Muroc) adlı) bazada ABD Ava quvetleri tehnikasınıñ sınaqçısı oldı.
Oleg Sokolovskiy
Çak Yeger
Yalıñız 1947 s. dekabr ayında «Aviation Week» mecmuasındaki ufaq bir maqale cianğa bu muvafaqiyet aqqında haberdar etti, sanki bu aviatsiya sanayisi aqqında adiy bir vaqia eken. Uçuçınıñ adı yazılmadı, ve yalıñız 1948 s. yazında matbuat Çak Yeger aqqında yazıp başladı.
Ve kene de Tom Vulfnı tsitata ketirem: «Faqat aqiqat anı kelgende, — o ise mıtlaqa kele, — dünyanıñ eç bir parası, eç bir özek (nükleer) silâ, eç bir radar ve raket kompleksleri — tehlikege qarşı tereddütsizce (hiç şübesiz) çıqmağa azır olğan, Tam Kerek Şeyge saip olğanlarnı deñiştiremezler».
«Tam kerek şey», — zafer ruhu, medeniyet ceñişiniñ ruhu. Bu tam-kerek-şeyge Konstantin Tsiolkovskiy, bütün insanlıq içün «qudret tüpsüzligi ve ötmek dağları» hatırı içün kosmik apparatlar planlaştırğanda saip edi. Poroşnik (barıt) tezlendiricilerinen 1927 senesi faner planerle avağa köterilgen Frits Opel de oña saip edi. Çak Yeger de saip edi, Oleg Sokolovskiy ve 1950 s. Mi G-17 tayyaresinde uçıp, facia ile bitken ses süratine nail olğan qubanlı İvan İvaşçenko da oña saip ediler.
Aviatsiya tehnikası inkişafındaki er bir adım içün qurbanlarnen tölöp bermek kerek edi. Faqat 1953 senesi dekabr 21 künü uzavuq-sızıq (uçuv-qonuv yolu) üzerine Mi G-19 çıqardılar, ki bu demir perdeniñ şarqında seriyalarda qurulğan ilk sesten çalt tayyare olacaq edi. Dekabr 23 künü ise Lavrentiy Beriya qurşunğa tizildi (atıldı).
Yañı devir başlana edi...