Keriçte ne içün Puşkindi sevmiyler?
Şair Puşkindiñ keriçlilerge ve keriçlilerniñ oña munasebeti.
İlona Çervotkina. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2018 senesi, № 34 neşiri
Bugün Keriç qaysı yerde bulunğanını episi bile, faqat mında çoq kereden tesadüfen (küzetilmezden) keleler. Ve bu tek turistler ve kurortçılarğa degil, qırımlılarnıñ özlerine de ait. Gerçi antik zamanlarda Keriç yarımadası eyy coğrafik yeri içün sıq ileskân etilgen edi, ve viraneleri Mitridat dağı tepesinde körülgen Pantikapey ise Bospor çarlığınıñ paytahtı edi. XIX asırnıñ başında Keriç de populyarlıq iñ töpesinde edi, çünki bu Qavqaz tarafından imperiyadan köçip kelgenlerniñ toqtağan ilk şeeridi. Lâkin şeerniñ yine de limanlı, balıqçılıq ve sanayi şeeri olğanını esapqa alıp, mında çoqça antik medeniyetten uzaq adamlarnı körmek mümkün edi.
Müellifniñ fotosı
Oleksandr (Aleksandr) Puşkin Qavqazdan Qırımğa kete yatqanda, onıñ seyaatınıñ birinci noqtası tam da Keriç edi. Lâkin ebediy şeer rusiye edebiyatınıñ namdar zâatını acaplandırmadı: «Mında Mitridat gırobınıñ (tabutınıñ) viranelerini, mında Pantikapeyniñ izlerini köreyim, dep tüşündim, — yandaşıq dağda mezarlıq ortasında balta taşlarnı, qaba yonğan qayalarnı kördüm, insan qolunıñ yapqanı bir qaç basamaqnı belgiledim. Bu gırob (mezar) yaki qulleniñ (büşniñ) evelki temeli — bilmeyim. Taş safları, emen-emen yer ile teñleşken handaq, — bu Pantikapey şeerinden qalğan tek bir şeydir». Bu 1820 senesi edi. O vaqıt Qırım ekzotik (qıya) yarımadanıñ statusına saip edi, ve oña barğan ziyaretçiler çoq daa az edi. Faqat o zaman da Keriç öz antik cazibesini coytqan edi.
Tamamıyle qurulış materiallarına sökülgen (buzulğan) şeer. Yañı saipler mında kelgenlerinde evel, er yerde antik çağnıñ (dönemniñ) bakiylerini körmek mümkün edi: qadimiy yunan divar taşları, mermer (mramor) plitaları… O zaman Keriç yarımadasında çoq daa çoq olğan qırımtatarlar, diniy tüşünceleri içün keçmişniñ mirasını (asıllarını) tiymey ediler. Amma hristianlarğa öz fuqare evlerini antik taşlardan qurmaqta iç bir mani yoq edi.
Şunıñ içün Aleksandr Sergeyeviçniñ mında Mitridat Yevpatornıñ mezarını tapmağanı taacipli degil. Atta ondan da ziyade: şairniñ şeerden alğan bütün intibaları – bu balıqçı qayıqları ve balıq qoqusı…
Müellifniñ fotosı
…1999 senesi, şairniñ 200 yıllığına ait, şeer deñizyalısında «Keriçlilerden A. S. Puşkinge» adlı ikel (abide) diktiler. İkel qarama-qarşı duyğular doğura, çünki o çoq… kiçkene. Şairni «tolu boyunda» köstereler, lâkin o, Puşkindiñ aqiqiy 160 santimetrine bile uymay. Bunıñ içün abideniñ yanında balalarnı fotografiya yapmağa seveler, olar çünki rusiye edebiyatınıñ khedlaynernen bir boyundaşıdır.
Abideniñ etrafında er vaqıt laflar çoq edi. Birileri deyler ki, Büyük Puşkinge bu qadar ufak (miskin) bir ikel qoymaq ideyası – bu alay etmektir (mızhaqlıqtır). Misal içün, Kirov soqağındaki aynada (adlı) parktaki Taras Şevçenko ikeli çoq daa itibarlı körüne: Grıgorovıç sanki bir qaç metr yüksekliktten etrafta yüz bergenlerni közede. Başqaları ise – iş, diqqattır, çünki Puşkin Keriçte bir defa, maşina ile yolda keldi (keçer ekende) ve öyle sözler yazdı ki, pek eyy degil, dep tüşüneler. Ve qısaca başqaları tek icranıñ ustalığını qayd eteler: abideni SRZ (kemi taminat zavodınıñ) işçisi argon qaynatuq tehnikasında tek eki nöbet içinde yasadı.
Faqat Puşkin añlamınıñ acılı (ironiyası) bunen tükenmey: 2004 senesi kimdir minyatür şairni oğurladı. Ğaliba suvener kibi. Doğrusı, Puşkindiñ eç bir qatalsız (ziyansız) taptılar.
Acaba bu nedir: acayip bir şans ya da asırlar boyunca şairden qısas (inqıyam) almaqmı? Faqat aqiqat aqiqat olaraq qala: Aleksandr Sergeyeviç başqa yerlerniñ modasını (sırasını) kirsetti ve şimdi Keriç – er kesniñ çetinden keçip ketken şeerdir.