Olena Kısilevska -«Tuvğan yurt boyu»

Olena Kısilevskanıñ Qırım aqqındaki «Tuvğan yurt boyu» kitabından parça.

← Ana saifege qaytmaq

«Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2019 senesi, № 29—30 neşiri

2019 senesi ukrain yazıcı, jurnalist, muarrir ve neşirci, içtimaiy-siyasiy ve medeniy-maarifat erbabı Olena Kısilevskanıñ tuvğanından 150 yıl toldı.

Ekinci cian cenkinden soñ Olena Kısilevska Lehstanda (Poloniya), Lemkivşçınada yaşadı. Soñra Almaniyağa, daa soñra ise Kanadağa hicret etti (emigratsiya etti).

Çetel memleketinde (çetelde) «Tuvğan yurt boyu» (1955) oçerkler (sızıqçalar) cıyıntığını basıp çıqarttı ve O. Kobılânska, N. Kobrınska, İ. Kravçenko, Olena Teliha, O. Basarab, A. Çaykovskiy aqqında bir sıra hatıratlarını derc etti. Onıñ bediiy eserleri, publitsistik maqale, qısqa oçerk ve hâtıratları Ottavadaki arhivde saqlanmaqta. Oquyıcılarğa, yazıcınıñ yaşayış ve faaliyeti aqqında aytılğan «Tuvğan yurt boyu» kitabına muqaddemeniñ bir parçasını, şunıñ kibi de Qırım seyaatına ait aynı mecmudadan onıñ yazısınıñ bir parçasını diqqatqa taqdim etemiz.

Olena Kısilevska Kanada'da, 1954 s.

Bu kitapnıñ müellifi, Olena Kısilevska, 1869 s. mart 23 künü ukrain raibi Lev (Leon) Simenoviç qorantasında, Podilyada soñradan Monastırıskiyge qatılğan dürber kiçik Filvarkı köyünde doğdı, anda papaz Lev, evelâ babası papaz Mıhaylo Simenoviçniñ hızmetçisi edi.

1954 s. baarinde, sürgündeki ukrain cemaatçılığı, hususan Amerika ve Kanada cemaatçılığı, silsileli bir qıymet ile – sekizsan beş yıllıq yaşayışı ve Qısilevskanıñ yetmiş senelik aralıqsız ukrain medeniyetine (kulturge) feda olğan hzımetinen layıqınca (maqul şekilde) qayd etti. 1948 s. başlap Dünya ukrain qadın teşkilâtları birleşmesine başçılıq ete, ve onıñ tınmaz faaliyetiniñ başları 1884 s., o on beş yaşlı bir qız olğanda Stanislavivdeki ilk ukrain qadın cemiyetine aza olaraq kirmesinen bağlıdır. Şu künden berli şay saylağan qıyın, faqat pa biçilmez derecede faydalı cemaat, medeniy-maarifat ve bediiy edebiyat yolundan tüşmedi.

Olena Kısilevska daa ziyade ziyareti yerler, köy, ve ülkeleri tasvirlegen muazzam cizimlerge diqqatnen ayırdı. O bütün ayatı boyunca irinmey, tolğunlıqnen seyaat etti (kezdi). Dünyanıñ Avstraliyadan ğayrı er qısmını keşf etti, Avropanıñ (Avropanıñ) episi memleketlerinde bulunda. Uzaq yolculıqlardan alğan tesirlerini keniş kütlelernen (oqurmanlarnen) paylaştı ve ukrain edebiyatı (badebiyat) hazinesini, ayrıca seyaat aqqında edebiyatnı zenginleştirdi.

«Tuvğan yurt boyu» («Po Ridnomu Krayu») cıyıntığı – bu yalıñız uquqlıq (maqsatlı) ve yüksek paalı (diqqat çekici) oqıv degil er bir kimse, hususan yaşlar (yiggitler) ve ufaq balalar ruhu içün, asıl em de asıl el kitabıdır ki bu kitabnan genç oquyıcılar TUVĞAN YURTNIM (KRAYIM) NASIL SEVMELI.

Ümüt etemiz ki, «Tuvğan yurt boyu» kitabı (cıyıntığı) – Qayda yaşasın (Tuvğan yurtına irişken ve onı tapıp alğan) – Tuvğan yerlerge aqiqiy sevgi, kendi tebietke (tabiatına), özköy, şeer ve mesken yerlerine o qadar çoq can-yürekten küskünlik asret olğan er oquğucınıñ keniş kütlesine qadar yolunı taba bilsin, ep o vaqıtları yaki aman-aman yaqınlar olar.

Vede ümüt isan ile işanıç besleymiz ki daa yazıcımıznıñ sağ-salâmatlığında öyle zaman kelir ki bizler kene azat ve serbest Ukraina'mızda bütüni ile Kısilevskanıñ cemi icat (eserleri) – aqiqat tolusı ve tertiplisi ömürbeyanı (biyografiyası) basılmasın, dep kütemiz, böylece müellifnıñ ukrain ve dülber kütle insan medeniyeti hazinesi (qazañı) boşa ketmemesin ve tek dergilerge dağınıq qalamasın.

Oleksiy Voronın (A. Voronin)

Olena Kısilevskanıñ «Tuvğan yurt boyu» kitabına muqaddemesinden («Dobra knıjka» /Yaxşi kitap/ ukrain neşriyatı. № 153 yayın. Toronto, R.B. 1955.)

Kitapnıñ muqavadan fotosı - «Diasporyana» http://diasporiana.org.ua

Parohod (püsküvit) ile Qırımğa Olena Kısilevska (qısqartılğan)

…Ta keçe sabağa, qayıq (parohod) Yezpatoriyağa kelip denizciler (gemişciler) langar atqan (dikkence) tünevnıñ hasta olğanları – bende de olar kibi – Allah'nın dünyasına (yarıqqa) çıqmağa cürat ettik.

Ve mında o qadar dülber (gözal), yañı svezıy (taze), kün şavleli (kneşli), sevinçli (quvanç)! Deniz o qadar dülber ki, onı tünevnki nefreti ve bütün keçe hastalıq (sayrı) tek canaşırsız, qorqunç tüş kibi köründi. O qadar süzük, mavi (kükü), ğayet teniz dalğalarınıñ bizniñ qayığıñ beyaz divarlarına sesnen vurğanı nasıl böyle qattı şırqlağanınıñ ve sırtında qayıqnı çıqarıp köterilebilecegine (kötergenine) inanmaq bile qıyın.

Yolcular da sarı, moramıs közlernen birer-birer öz kabinalarından süyrelip çıqıp baqalıyorlar ve ta belemesler tam quqqa (hastalıq) ketti.

Yalınıñ (suvnıñ) tüpsüzügi içün kenarğa daa yaqın baramycaqmız, amma qayığımızğa qayda bir batur qocaman beyaz çiçekke bir topuq yaltıraq kebeleklere oşağanlar yalıqlandı – kiçkene qayıqlar. «Nikolay», «Yelena», «Olha», «Tuzik», «Bıstrıy» (Tez), «Krasavçik» (Dülber qocı) ve başqaları meremetli yüzleri dalğalarınıñ sırtında şaşqan ve qayığımızğa asıl soñuna kibi baralar. Kiçik qayıq (parohod) bayağı (ayret) misafirlerni taşıydı, olar bizge pısaqlı şekilde tüsken qaya çıqış merdivenler ile tırmasalar. Hatınlar (haniim), adamlar, şeerliler, türk, cuhut ve daa ziyade tatar-tüccarlar qaysılar da aman asılları balaban-kiçik (qarışqalar kibi) er taraflı tam dağlatır (şaytıralar).

Qaysı (alma), zarbalıq, yekül qıraza (çereşen), hoş qoqunı portaqal (yemşen) ve limonlar (tsıtrinalar), tatlı (aşaq) çilek (alma kibiler – mınav çilek/klübnik), furun-böyrekçi tatlılığı, güzel «çiğbörek», lezzetli rahatluqum, alva, da qatna (pırınc/riyüz şerbeti) – «boza» – onlarda episi bar. Oqur yolcular qıymetlerni oylamay cüzlercesine (15 saatlık açılıq) bir saat aç kibi oşaqlar.

…Bu arada zıñq-zıñq qoñıravı – bir-ikiley çalğıb bizniñ pürküviti(qayığıñ) qaytacağını daa anılat. Tatar, seyaatçılar arasına sızıp barğan qomuzlıqlar sepetinen olarnı asıl qayıqları yanaqlarından qutulıp tezden artqa ketübler. Qaysıdır seyaatçılarda aynı şeherge ketken soñqı bir saat – zarif (güzel) Yevpatoriya parıltısı kibi par-par ışıq etip ğayıp oldı yavaş-yavaş olıp.

Ve şimdi ise – teniz ortası degil de kenarlar ğaybdan olmañan közümüzden. Tez zamanda, 3 (üç) saattan soñ, bizniñ «Knyaz' (biy) Vladimir» deñiz Körfeziine kirecek ve andan Aqyar (Sevastopil), sonrasına eñ namlı Qırım köşeleride kirecek, başlaycaqtır.

Diqqat-fikirle kerek elbette, bizde tünevinki uyqu ve barışıq aqqında tüşünmeñ eç bir ses yoq. Qırımnıñ adeti olğanları er bir tırnaqlarında meraqlıdır – laflap, Aqyarnıñ, Yalta, Livadiyanıñ ve s. a. (ve sayirler) özellikleri dep, pratik qonşu seyaatçılar mehmonhanalardan (gostinitsiya), ya da kottej, pensiyonlar aqqında soraylar. Kitapçı kim – baq, satqanı, «Qılavuzlar»/putevoditel'/ berip tur – kerçek kim satın alıp – onlarda haberlerde kömülib tura. Taa farq etmey biz ögümde merametli nam-dülber (mıltıqlı) Ak-Yar (Sivastopol) teniz üzerindeki amfiteatrge benzer yelpizli yarqın pırqırtınlı qıbleler – şay-kilseniñ (kilse) altun başlı parlamıla beyazlı, mıllıtlı (mıltılap) ev binaları – da o, şay qoyu qoyu yeşillen (tenbeletib) orman-bagcalar (bulvarlar) şaytıları.

Faqat birinci kibi bizniñ nazara batqanı Aqyardaki binalar, qalemlik (qala) iri, qarğışav quleler qazarmasıdır ve ulu irli dev divarları aydamaqlılar biza selâm (tuq-tuq) etip turalar-kibi, qarşı taraflay köterilmiş – ebet-tupe turğan miltıq-topu... Paroxotlarda bir talay boru – maşinalar ve ya yelken(paşa) gemileri... ve ufaq-irilib, quşludek – ya da uçuv(qoş) ufqan... Bütün bunı qapqıla – qurt-qumar (qumru) tur. Bütün tayaqlıqlar (mal) az-artqay, qayğıqlarda (qayıq) ve qayıqlı köçürgeciler, seyaatçı-turist, ve arbiy-balıqçılardır.

Uzunçiktan (baqa uzaqtay) şay balaban iri gemiler – demirçıq (bronenotsılar), gemici arbiy quvetlerden, torpedolular (şay eñ qoltıqqılışıp qollar). On şırq qollar... ve er kes ep arekette.

Gemici quvetimiz pek eyy bir qaya (taş) pilleleri yanında pısılandı ve kenar köprüsü boyunca o merdivenden büyük (aq) heykeli admiral (general) Nahimov abidesine bardıq.

Sırtımıza yapışqan kibi endi mından cıyın, saatlerce yola qadar epimiz kibi barlıq neçeler seyaatçı da - kene soqaq qıdıralar – kim bağça-bulvar, ya namdar muzey (qalalıqlar içün savunuv aqqında). Başqaları – yava(baliq) körgen aqvariym izley-izley.

Ve biz... - Muzeyge barıp ep kibi barlıqnı közetem, franţuz(frenkler) –Aqyar-Sevastopil muhaseresini tasavvur... Karyerleri (binalıq divarlar), kâğıt, mektüp(resimler). Daa ne bar - yaltıraq bir ressamliqlar - tizerler.

...Ve endi mından alıp ketkenimiz kibi yol boyu acayip dağlar-qayalar - manzara. Qayada türlü - sari, qızıl(qıpmı-qırmızı), aq (beyaz-bor) taşı ve mavi... Bunıñ ile de ceneviz/yunan zamanı binaları qalıq-tıqılıqları – quleleridir(minare).

Daa künbatısqa dağlar (yaylalar) - 4-5 bin(funt) tüzlükten yalı (deñiz boyu) arqalağan ulu taş-düzlügü kibi... Bu, eki aynı Qırım iklimine (klimat) ayırır... Bu, uluğ ebetlik yarata – er kimerde qış oluvına baqmay mında ışıq(qış) yoq.

Soñ kelse – Yaltağa yaqınlasqanda, - dağlarda villa, saraylar. Ufaq «Qarılğaç yuvası»... Mından ve Yalta... Altınlı töpeli (kilsesi) baqşı, köm-kök kün-ışığı aydımlıq içinde yaşar...

Olena Kısilevska - «Tuvğan yurt boyu» kitabından («Dobra knıjka». 153. Toronto, R.B. 1955). Menba - «Diasporiana» http://diasporiana.org.ua