Qırımnıñ ğayrıdan tiklenüviniñ kefaleti olaraq kadrlarnıñ köklü yañaruvı
Qırım vilâyetinde eski fırqa zıncırı ve hocalıq apparatınıñ deñiştirilüvi.
Petro Volvaç, TŞC (NTS) aza-muhabiri, UMİY (NSPU) azası, QMC (AR Krım) namdar ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsâsı» gazetası, 2017 senesi, № 35 neşiri
Qırım vilâyeti Ukrainağa berilmezden evel respublikanıñ fırqa yolbaşçıları ve ükümet erbabı Qırım iqtisadiyatınıñ alını eyice ögrenip, onıñ esas zayıf (ağrıytuvcı) yerlerini belgilediler: tüşkünlikke oğrağan köy hocalığı, elektrik quveti yeterli olmağanı, keskin suv eksikligi, yollarnıñ ve kommunal hocalıqnıñ deşetli alı, tüşük ilmiy potentsial, yıqılğan sanator-kurort saası, işçi küçü ve professiyalı (zenaatlı) kadrlarnıñ yetişmemesi. Vilâyette fırqa, şura ve hocalıq apparatınıñ (idareleriniñ) tamırından yañaruvı (deñiştirilüvi) olmadan Qırım iqtisadiyatını ğayrıdan tiklemek imkânsız olğanı da añlaşıldı.
Hususen Qırım fırqa obkomınıñ (vilâyet komitetiniñ) apparatı konservatizm ve tebşebüssizlik (inisiativsizlik) ile farq etile edi. 1949 senesi şamatlı olıp keçeken qurşunğa tiziş (atuv) ile "Leningrad-Qırım işinden" soñ fırqa obkomı ve icra komiteti (oblispolkom) apparatı demoralizatsiya (ruhsızlanuv) alında edi ve eç bir yapıcı ideyalar doğurmay edi. Tek merkeziy fırqa, şura ve hocalıq idarelerinde degil, aşağada bulunğan basamaqlarda da yüksek darecede professiyalı ve mesüliyetli ihtisasçılar (mütehassıslar) yetişmey edi. Vilâyet çoq kereler Moskva yolbaşçılığı tarafından serin (qattı) tenqit etile edi. Özellikle köy hocalığı ve sanator-kurort saası kerçekten de iflâsqa oğrağan (provalnıy) oldı.
ŞK Fırqası MK Birinci kâtibi Mıkıta Hruşçov Qırım vilâyeti köy hocalığınıñ telükeli (kritik) alı içün tışqa (telaşlanıp), 1953 senesi soñunda köy hocalıq inkişafına bağışlanğan vilâyet komitetiniñ (obkomnıñ) kezekten tış (nevbetten tış) plenumını ötkermege teşebbüs etti. Vilâyet icra komitetiniñ (oblispolkom) başlığı kurnaz Dmıtro Polânskiy vilâyette köy hocalığınıñ fâcialı alınıñ bütün qabaatını o vaqıtta obkom birinci kâtibi olğan Pavlo Tıtovğa pek ustalıqnen aqtardı. Köy hocalığı ihtisasçısı olaraq, o, Qırım obkomında bu saanı közede (baqa) edi. Plenumda karyerist Dmıtro Polânskiy aslında öz fırqa başlığını «sattı» ve tezden onıñ yerini aldı.
Dmıtro Polânskiy. 1954 s. yanvar — 1955 s. dekabr - Ukraina KP Qırım vilâyeti komitetiniñ 1-nci kâtibi
Qırım vilâyeti Ukraina terkibine kirgen birinci yılı Kıyiv yolbaşçılığına isbatladı ki, Qırım yuqarı rütbeli memurları barlıq seviyelerinde qabul etilgen iş üslübini deñiştirmegeniñ ve aktual hocalıq problemlerini tez ve mesüliyetnen çezmege areket etmiyler. Çünki Qırım fırqa obkomı ve icra komitetiniñ qabul etken eñ müim qararları merkeziy idarelerniñ hadimleri tarafından teklif etilgen (teşebbüs olınğan) edi.
Nayet, Kıyiv yolbaşçılığı, moskvalı meslekdeşleriniñ (kolegalarınıñ) qoltuğını (yardımını) alğanından soñ, tek vilâyet degil, atta rayon seviyesinde de reber kadrlarnı büyük miqyasta rotatsiya (almaştıruv) yapmağa qarar berdi. Qırım vilâyeti Ukrainağa qoşulğanından bir qaç ay soñ, Ukraina KP MK Qırımnıñ fırqa ve şura teşkilâtlarınıñ işlerini keniş ölümli şekilde teşkerüvini başlattı.
O vaqıttaki matbuat (kütleviy malümat vastalarında) bu vaqia muzakere ve ifşa (yayınlanıp) etilmey edi. Teşkerüv neticeleri yapıq hususiyet taşıy edi ve derc olunmay edi. Lâkin bugünki kün keniş cemaatçılıqqa açılğan fırqa arhivleri (arhivleri), em Dmıtro Polânskiyniñ Qırım fırqa obkomınıñ birinci kâtibi vazifesinden çalt deñiştirilüviniñ, em de bütün seviyelerdeki – vilâyetten başlap rayonğaca – reberlerniñ köklü rotatsiyasınıñ (deñiştirilüviniñ) sebeplernine şavle (yarıq) töke.
Fırqa arhivinde (arhivinde) 1954 senesi sentâbr ayında Ukraina KP MK-sı talabı ile azırlanğan MK müfettişi O. Nikitinniñ "Qırım vilâyeti fırqa ve şura organlarınıñ işlerindeki qusurlar aqqında" ("Krym v umovakh suspilno-politychnykh transformatsiy (1940-2015)". Kıyiv, 2016, "Klio" neşriyatı. – Vesiqa № 62, – Saife 307-316) adlı malümatnamesi bar. Malümatnamede aytıla ki, "em obkom, em de bir çoq şeer ve rayon komitetleriniñ işlerinde (şunıñ kibi de şura ve hocalıq idarelerinde) iqtisadiyat ve medeniy qurulışnıñ inkişafını toqtatqan müim nuqsanlar bar".
Vasıl Komyahov. 1955 s. dekabr — 1961 s. yanvar - Ukraina KP Qırım vilâyeti komitetiniñ 1-nci kâtibi
Kıyiv komissiyası vilâyet fırqa teşkilâtı faaliyetindeki zaıf halqalardan (nuqtalarından) birisi kadrlar siyaseti edi, dep qabul etti. Rayonlarda yolbaşçılıq vazifelerinde yetersiz malümatqa saip olğan, tebşebüssiz ve mesüliyetsiz maqmurlar çoq edi. İdareci kadr rezervi (ihtiyatı) olmağanından Qırım obkomı yardım içün Ukraina KP MK-ne muracaat etti. Fırqa kadrları bölügi Ukraina KP MK Prezidiumınıñ (Prezidiyasiniñ) tapsırmasını (talapnı) yerine ketirip, Yüksek fırqa mektebi mezunlarından kereken kadrlarnı tapıp (saylap) aldı. Aqyar (Sevastopol) şeeri, şeer fırqa ukümeti (idareleri) ve esasan asarı (mudafiy) kerhaneleri (zavodlar) hocalıq yolbaşçılığınıñ ve mesüliyetli kadr saçıluvınıñ nümüneli bir nümüne olmaq kerek dep sulaşa (tüşünüle) edi. Çünki Moskva, Aqyarnı (Sevastopolnı) tiklevge (ğayrıdan tiklemege) er yıl ulu (balaban) aqtjalar ayıra edi ve bütün memleketten eñ güzel maqmurlarnı, usta tehnikiy (zenaatqa ayit) ihtisasçılarnı mında toplay edi.
Komissiya qayd etti ki, Aqyar, Aqmescit (Simferopol) ve Qırım vilâyetiniñ 14 rayonınıñ sanayi kerhaneleri (müessiseleri) birinci altı aylıq devamında planlaştırılğan vazifelerni eda etemediler ve hocalıq infrastrukturada (tüzümlerde) adetten (uyğunca) işni tertipleyemediler, suv teminatın körmediler (taşıylalmadılar), lağımnıñ alınıvlarnı bitiremediler (aqıntılarnı köçürme suallarını), mesken qasaba nüzetleşinini (abatlamaq) tertipke kirsetmediler, yañı evlerni qullanmağa berüv (vvedennya v ekspluatatsiyu) ve şeerni tiklevge qarar alğanını qaçırdılar; komissiya fikrince ise bu bütünleri — Aqyar (Sevastopol) şeeriniñ fırqa ve hocalıq yolbaşçılıqniñ darcelesi ve süfeti ile alâqadardır (sebebi onlardır).
Komissiya (ayeti), kesen-kes ayttı ki, vilâyette yalıñız iqtisadiyattakı fâcia (kritik) deñil (yaramaz qadar) aynı kibi başka saalar (dallarda) çoqça Obkomnın tamam qabul olğan ve usta degil reberleri cıyınla olğandan da eñ alçaq-kömle(yetersiz) – yüzellik yolbaşçılıq (sathıy raiy) sebebi ile de bağlıdır. Cöyneni taqdir etken muqarrirlar aytıylar ki – vilâyet mesüli (cevapkâr) hızmetkerleri (hadimleri), uje yerlerde, cemiyet ve vilâyet fırqa körüş-toplaşlarında aqqiy olıp emen-emen de tüşmeyler.
Şunlar kibi (bu tür) vesiqa-malümatnamesini oqup – Dmıtro Polânskiynıñ rütbelıler (fırqa idarecileri, üyeleri) ve Ukraina naib(hükümeti)inen ne sebepli ihtilaf (zıtlıq) - munaqaşalarını küzetmeğe ve onuñ 1955 senesinde-ozi vazifeden iraqla(çekme), de Odenburg(Orenburg) obkomnıñ birinci kâtibine köçüvünü tüşünmek, qaçıncı açıla. Lâkin, sasıldar ki, vesiqada açıq köterilgen mañaqattan sebepleri üzerine - Dmıtro Polânskiynıñ Qırımnı Ukraina yuzlü etmege pek qarşılağanına iç söz yoq, al buki onıñ bu makamı kezinde kene de (çoq da olsa) munasabetli (Ukrain) maaretine çoq çoq aşıq vesiqalar oña aiddir (etilen). Aytalar (Kibi kele ki) kommunistçi tüşünceki Polânskiy Kıyiv idaresiniñ basqısı (sıqıştırmaları) ile o Qırımnı Ukraina etken qararlarğa imza etti(çekti). Hatır etmelmiz – şimdi artıq o vaadelerge can bermekge(icra/ameliyat etkeni) kene kelesen ukrainperver Vasıl Komyahov'dır(Vasily Komyaxova) qaçtır – nasibi uzaqta, qaldı. Bu – ayrı küzetiştir, şimdeki laf (dava) onıñtıñ degil.