Qırım araştırıcısından ve çeh şairinden Oreandannıñ tarihi ve efsanesi

Oreanda mulkünün romantik tarihi.

Serhiy Konaşeviç. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2017 senesi, çıqış № 43

Sentâbr başında Qırımda «qırımşunaslıq patriarhy» — meşhur araştırıcı Oleksandr Bertye-Delagardnıñ doğğanıına 175 yıl toldı. Onıñ hatırasını añuvnı quru Ukrainada eşitmege nasip olmadı.

Malümatlarğa köre, Oleksandr Bertye-Delagard 1842 senesi sentâbr 26-da Aqyarda (Sevastopolda) frantsuz kökenli ruslaşqan askeriy ailesinde doğdı. Kadet korpusını ve Askeriy-muhendislik akademiyasını bitirgen soñ Qaradeniz boyunda çoq yerlerde askeriy muhendis olaraq muvaffaqiyetnen çalıştı, köprüler, qaleler, liman binalarını qurdı. Onıñ tarafından qurulğan, hususan, Odesa, Kefe, Yalta, Rostov-na-Donu limanları, Aluşta ve Yalta suvvurguları, Kefege qadar demir yol ve s.p. 1877-1878 ss. Aqyarnı pekitüv işlerinde iştirak etti, Yalı boyı bulvarını proyektleştirdi; onıñ yolbaşçılığı altında gemi quruv admiralteystvosı quruldı, suv borusı çekildi, çoq başqa binalar tiklendi.

1887 s. Bertye-Delagard general-mayor derecesinde pensiyağa çıqtı ve o zamandan itibaren tamamen Şimaliy Qaradeniz boyunıñ eski ve ortaçağ tarihi, arheologiyası ve numizmatikası saasında ilmiy işke özünü verdi. Arheologik qazılarda ve teftişlerde doğrudan iştirak etti (Kefedeki nekropolnı, Yalta yanındaki antik ibadethaneni araştıruv ve s.p.), olarnı idare ederek ya da öz parasınen maliyeleştirerek. 1899 s. başlap — Odesa tarih ve qadimiyatlar cemaatınıñ vitse-prezidenti ve onıñ kerçek yolbaşçısı.

Tavriya ilmiy arhiv komissiyasınıñ (TİAK) ve başqa ilmiy cemaatlarnıñ işinde faal iştirak etti. Qırımnıñ qadimiyatlarınıñ bay, bazı bölüklerde ise eşsiz kollektsiyalarını yarattı, olarnı yavaş-yavaş muzeylerge berdi — eñ çoq Odesa arheologik muzeyine. Ayrıca onıñ eseri Ukrainanıñ Cenubınıñ eski ve ortaçağ tarihi meseleleri boyunca kütüphane ve Qırımnıñ coğrafik haritaları ve körünüşleriniñ fevqalâdde tam toplamıdır. Araştırıcı 1920 senesi fevral 13-te Yaltada öldü; Aqyarda defn etildi.

"Oreandada körünüş", İ. Ayvazovskıynıñ resmi, 1858 s.

1913 s. Oreandannıñ o devirdeki sahibiniñ isteğinren Oleksandr Bertye-Delagard qasaba aqqında malümatlarnı tiklevnen meşğul oldı. «Oreandannıñ keçmişi aqqında malümat» araştıruvy TİAK-nıñ 1919 s. ilmiy jurnalında neşir etildi. Alimnıñ şaatlığına köre, bu yer aqqında eñ eski añıluv 1380 s. genuez vesiqasında saqlanğan, o Qırımnıñ Cenubiy yalı boyundakı bir sıra qasabalarnıñ cedvelini bere, şu cümleden Oreandanı da: olar Gotiya kapitanlığına kire ediler — Çembalo (Balıqlava) ve Soldaya (Sudaq) konsulhaneleri arasındaki topraqnı qaplağan idareviy Genuez bölgesine.

Oreanda yeri Balıqlava Grek batalyonınıñ memurlarınıñ qullanuvında ve mülkünde dep sayıla edi, o Balıqlavadan Kefege qadar gumruk sıñırını tuta edi. O devirde Laspiden Aluşta bölgesine qadar bütün insansız keñlikte sakinler yarım biñden ziyade degil edi. Yuqarı ve Aşağı Oreanda Livadiya, Alupka, Kikeneiz, Simeizniñ qısmı ve Küçük-Lambat ile birlikte, çoq başqalarınen, XIX asırnıñ 20-nci yıllarına qadar Feodosiy Reveliotige ait edi, Balıqlava batalyonınıñ 1800-den 1831 senesine qadar komandanına.

1825 s. rus imperatorı Oleksandr I Oreandağa keldi. Yer öz güzelliginen ve insansızlığınen oña o qadar beğendi ki, o mında öz apaqayı içün saray qurmağa qarar aldı. Oleksandr I-nıñ ölüminden soñ Oreanda 1826 s. mayısta Mikola I-nıñ imperator mülkü oldu. Çar ailesi birinci kere mında 1837 s. sentâbrde bulundu. O vaqıtta mülkte meşhur bağçıvanlar Kebah ve Dellinger yardımınen yaratılğan acayip park, oranjereyalar ve şarap mahzeni ile üzümlik bar edi. Yolculıq devrinde çar Oreandanı apaqayı Oleksandra Fedorovnağa ediye etti; o qasabağa çoq baray edi, roma villaları üslûbında saray qurmağa planlaştırıp, ve vaqıtnen qartal qayasınıñ tepesinde haç qoymağa buyurdı, onda öz qolunen qızı Mariya ve graf ile grafinya Vorontsovlar ile birlikte lavr teregini ekip.

Saray qurulışı 1842 s. (Bertye-Delagardqa köre — 1844-te) başladı ve 1850 s. tamamlandı. Saray kompleksiniñ birinci binası Oreandannıñ qayalarının birinde uzaqtan körüngen aq keriç taşından yarımrotonda oldı. Saraynıñ özü esasen inkerman ve keriç taşından, mishor ve oreanda mermerinden qurula edi; bazı sütunlar ve bacalar qırım qırmızı mermerinden (porfirinden) yonulğan edi. Mülk üstünden çekilgen yoldan, Qırımnıñ Cenubiy yalı boyundaki bu birinci çar sarayı zamandaşlarğa efsaneviy fortetsiya kibi körüne edi.

Aşağı Oreanda, Meryem Ana Şefaatı kilsesiniñ zemaneviy körünüşi

Ayatında saraynı körüp olamağan Oleksandra Fedorovnanıñ ölüminden soñ, mülk vasiyetname boyunca onıñ ekinci oğlu — Kostyantin Mikolayoviçke miraq qaldı. O Oreandağa çoq gele edi, onı dünyaviy cennet dep atay edi, ve mında emen-emen daimiy yaşay edi, Oleksandr III tahtqa çıqqandan soñ itibarsızlıqda qalıp. 1881 s. avgust gecesiniñ birinde (Bertye-Delagard malümatlarına köre — 1882 s. birinci qışında) yangın acayip saraynı yoq etti. Versiyalarnıñ birine köre, alev «saray hızmetçileriniñ balalarınıñ tütün çeçeklerinen dikqatsız davranuvı sebebinden» patladı. O kün kasırğalı rüzgâr bar edi, ve alev tezliknen bütün binanı qapladı — tek taş çeçegi sağ qaldı.

Saraynı tiklev büyük paralar talap ete edi, olar knyazde yoq edi: «Anamdan men acayip saray aldım, o endi yoq, onı tiklemege men hiç bir vaqıt muktedir olamayacağım. Onıñ qalıntılarından Alla mabedi peyda olsun». Yangından soñ qalğan taşlardan o Oreandada Meryem Ana Şefaatı kilsesini qurmağa qarar aldı. Arhitekturadan epeyce yaqşı añlap, knyaz kilseni gürcü-bizans üslûbında qurmağa tüşündı, o, onıñ fikrince, qayalı Oreandağa eñ çoq kelişe edi. Mabed kişik çıqtı, haç şeklinde, bir qubbenen. Ondan deñizge acayip körünüş açıla edi.

Etrafında quvetli asırlıq emenler öse edi, eñ büyüğünde original çañ qulesini yaptılar. Tantanalı olaraq kilseni 1885 s. taqdıs ettiler. 1927 s. zemin sarsıntısından soñ zarar körgen mabed emen-emen yıqılacaq edi, lâkin sağ qaldı; bundan evel onda muzey yapmaq planlaştırıla edi. 1950-nçi yıllarda mabedni yıquv aqqında yañı buyruq çıqtı, o «Aşağı Oreanda» sanatoriyasınıñ arhitektura ansambline «engel ola edi», o da çar sarayınıñ viranelerinden qurulğan edi. Amma ülkeşunaslar mabed içün çıqtılar ve onı arhitektura yadkârı dep tanıttırdılar. Bundan soñ mabedde zeherli kimikatlar ambarı yaptılar, onıñ avlında ise — avtobazanı. Mustaqil Ukraina devrinde, 1992 s., cemaatçılarğa berildi ve tamir etildi.

Oreanda 1900-nçü yıllarda

Oleksandr Bertye-Delagard qayd ete edi ki, qasabanıñ eñ eski adı «Orianda» dep yazıla (latinçe ve italyanşa), ve qasabanıñ adı, o «soñki eki on yılda git-gide daha çoq bozulmağa başladı», «Oryanda» kibi seslene dep israr ete edi.

Alimnıñ neticelerine köre, bu söz hiç bir bilinen tilden itimatlı terciüme etilmey: telâffuzca beñzer yer adları şekillenmeleri tek Qırımnıñ Cenubiy yalı boyunıñ bir neçe uroçişçesinde saqlanğan — Aunda, Karakunda, Panda, Urgenda, Murgunda, Marsanda, Voganda ve s.p. «Bu bütün adlarnıñ manası da tamamen añlaşılmazdır, ve Tavrida yer adları asırlarca saqlanğanı sebebinden, ihtimal ki, bunlar da evelden yoq olğan bir halqnıñ tilinden saqlanğandır. Gotlarnıñ taqdiri aqqında yazğan büyük vena alimi bu adlarda tavrlarnıñ tiliniñ izlerini körmege mümkün dep sayay edi, lâkin buña qatiy esaslar yoq», — yazğan edi qırımşunas.

1899 s. çeh şairi Yozef Mahar «Oreanda» şiirini yazdı, o onıñ «Vylet na Krym» (Praga, 1900 s.) toplamına kirdi, yarımadağa seyahat tesirâtları boyunca yaratılğan. Bu şiir İvan Frankonıñ terciümesinde «Lititeraturno-naukovyi visnyk»niñ 1905 s. aprel çıqışında neşir etildi; bunda müellif ne içündir Yan dep adlandırıldı. Şiirge qaydnamada Franko qayd etti: «Oreanda — Qırımda Yalta yaqınlarında lüks yer, onda rus büyük knyazlarınıñ sarayları yerleşken. Bu künlerde gazetelerde haber bar edi ki, onda gizli basmahanesi ve yasaqlanğan kitaplar ile revolyutsion proklamatsiyalar ambarı tapıldı. Oreanda bu baqıştan endi öz efsanesine sahip. Bunıñ isbatı Maharınıñ bu eñ güzel şiiridir».

Meryem Ana Şefaatı kilsesi, 1885 s.

Saray fasadınıñ parçası, XIX asır soñı

Saray viraneleri, 1899 s.

— ve mına büyük knyaz komandanlıqnı yoğalttı donanma üzerinde, ve mında, Oreandağa yolladı onı çar-baba acıqlı. Çünki künahlı planlar pişken edi ağarğan alnında büyük knyaz Kostyantin dayınıñ, isyan ruhı yaşay edi devasa bedeninde: yolsızlıqqa baray edi, biçare, ve, çar evlâtı, nigilistlerdi diñley edi. Çar acığı onı tamamen cezalandırmadı — bu sebepden ki, bizim babamız hayırhah edi ve doğru insan: mahkeme ete ve bağışlay edi, ve peşmanlıq ile tüzetüvni bekley edi...

Bizim quşçığımız ise Oreandada otura, mektuplarnı ayırdıra, gizli manifestlerni yazıp tarqata; onıñ elçisi tolu çantanen Yaltadan Aqyarğa çapıp yüre; ğururlı alnını buruştıra büyük knyaz ve yaman yaltıray öz qartal, araştırılmaz közlerinen. Nihayet taqdir gerçekleşti. Tura bir kere bizim Kostyantin Mikolayoviç ve bekley, adet üzre, Peterburgdan elçini; elçi yoq ki yoq; lâkin üç atlı arabanen çil-çil rubalı quru ingilis kete, közlük vasıtasınen qırmızı öz kitabçasına baqa ve etrafqa meraqnen qaray, mına o ingilizler nasıl becereler.

Emir ete toqtamağa, sanki yat adamğa kibi büyük knyazğa kete — tek gizlice işmar etti. Bu nigilist edi — fısıldadı eki-üç söz ki, episi yoq oldı, tutulğan elçi, Oreandağa bütün şvaytasınen özü gele «üçünci bölük» komendantı — baş eğdi, üçlüke oturdı, ketti.

Büyük knyaz bütün quvetinen qayttı, mına bu merdivenlerden uzun adımlanen sıçradı, kabinetke kirdi: masa, sandıqlarnı aça, kâğıtlar basqısını olardan yerge töke, çamlardan kerosinnen buh — ve çırptı kükürtçikni... Ve çıqtı, ve parkqa; evel turağan yerde, kene tura, artına qollarını çaprazlap. Ve bekley. Nihayet baq, kete o fuqaro urbasında general, tanımaq da mümkün degil. — Nereye? — büyük knyaz oña qıqıra. — Mında, Oreandağa çar buyruğınen. — Mında gel, qul! — ve merdivenlerge işmar etti.

O daqiqada altın tilcik patladı teqiz dam üstüne, başqaları sıçray ediler qara tonlarda pencerelerden ve kökge yuqarı çekile ediler — yanay Oreanda. Büyük knyaz küle, atda közlerinden yaşlar gele, ve daa jandarmeriya canlarını aydap ite: — Barıñız, quşçıqlar! Ne tustıñız? Ah, tenbel qullar, çarınıñ istegini böyle icra etesiñiz? Daa benim yanımda, hükümdarnıñ dayısı alnında? Dereceñizni alırmız! Sibir sizge, kopekler! — Böyle alay ete edi... O zaman Oreandadan qaldı mında körgenimiz... Qaba yolbaşçı, bir mosqova mektebinde professor terini siliy edi. O islengen duvarlarğa mavilik tavan edi.

Yanğan sütunlar yata ediler ayaqlarımız altında. Yonulğan tahtalar da çürüy ediler mında. Süpürgeli otlar öse ediler zallar mozaika döşemeleriniñ çatlaqlarında, duvar deliklerinde ise sıçan otı öse edi ve torğay yuvalarından saman çıqıp tura edi...