Bahçesaray han sarayı: tamirlenüvmi ya da ğayrıdan quruluvmı?
Zemaneviy dünyada medeniy miras — cemiyette tek bir milliy kimlikni şekillendiriüvniñ ve birleştirici qıymetlerni tasdıqlavnıñ eñ müim amilidir.
Elmira Ablyalimova, Qırım strategik araştıruvlar institutınıñ proyektler koordinatı. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2019 senesi, çıqış № 43-44
Zemaneviy dünyada medeniy miras cemiyette tek bir milliy kimlikni şekillendiriüvniñ ve birleştirici qıymetlerni tasdıqlavnıñ eñ müim amilidir.
Yadkârlar, binalar, memorial kompleksler, muzey ekspozitsiyaları, ayrı qabirler ve saire, olar medeniy mirasniñ vizual unsurı olıp, tek tarihiy keçmişni aks ettirmey, ayrıca vatandaşlarnıñ cemaat baqışlarını Faal olaraq şekillendireler. Bu sebebden bugün medeniy mirasnı qoruv, dünya medeniy mirasın saqlav dünyadaki eñ müim medeniyetşunaslıq meselelerinden biridir.
2014 senesi Rusiya Federatsiyası tarafından Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ işğal etilüvi ve Ukrainanıñ şarqında askeriy konfliktniñ başlanması, siyasiy-uquqiy meselelerden tışqarı, bir sıra saaviylik meselelerini de bozdı. XX asırda Ukrainada devlet seviyesinde askeriy doktrinalarnıñ, sotsial seviyede ise — militarlaşqan düşüncenıñ yoqlığı ukrain cemiyetiniñ XXI asırda askeriy areketlerge azır olmağana keltirdi, hususan öz medeniy mirası kesiminde. Donbastaki askeriy areketler ve Qırımnıñ işğalı sebebinden peyda olğan insansızlaştıruvnıñ miqyaslarını közde tutaraq — taqip etüvler, işkenceler, mecburiy yoq oluvlar, sektsual ve gender-şartlanğan şiddet, bir buçuk million içki köçürülgen şahıslar, — ve devlet organlarınıñ ekseriyetiniñ böyle miqtardaki bu seviyedeki bozuvlarğa cevap bermekke ekspertlik ve logistik azırsızlığını közde tutsaq, tamamen beklenilgen ki, medeniy miras meselelerinen iş şimdilik, yazıq ki, eñ birinci planda olmadı.
Ekspertler işğalci akimiyet tarafında QMC toprağında qalğan medeniy miras saasında halqara gumanitar uquq normalarınıñ bir sıra bozuvlarını qayd eteler, olardan:
— yoq etüv ya da viran etüv; — ayrı unsurlarnı yoğaltuv, bu predmet ya da obyektniñ özgünligini (aqiqiliğinı) boza (şu cümleden — yañıdan quruv, üstüne quruv ve saire). — QMC ya da Aqyar (Sevastopol) ş. toprağından Rusiya Federatsiyasına ya da başqa memleketlerge qanunsız taşıv; — mülkiyet aqqını deñiştirüv.
Medeniy mirasnı qoruv saasında halqara gumanitar uquq normalarınıñ eñ keskin bozuv nümünesi — Bahçesaray han sarayındaki aldır.
Bahçesaray han sarayı — Qırım Hanlığı akimlerinin esasiy rezidentsiyası (XVI asırnıñ birinci yarısından — XVIII asırnıñ soñuna qadar), dünyada qırımtatar saray arhitekturasınıñ saqlanğan tek bir obyekti ve Çiñizidler sülâlesiniñ saray kompleksidir. Rezidentsiyanıñ qurucısı Sahib Geray han sayıla, qurulış başlanğıcı — 1532-1533 ss. Eñ eski obyektler Alevizo de Montanyano Portalı (1503 s. yaratıluvı), «Sarı-Güzəl» hamamları (1533 s.) ve Büyük Han Camisi (1532 s.) sayıla.
Tamam «Bahçesaray han sarayı» ansambliniñ bu eñ eski obyektinden — Büyük Han Camisinden «Qırımnıñ yañı akimiyeti» işlerni başladı, olar tek qırım faallarınıñ öfkesini doğurmayıp, ayrıca Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tasillendiriüv, İlim ve Medeniyet Meseleleri boyunca (YUNESKO) uyğun doqladlarınıñ mevzusı oldu. Ansambl obyektleri, şübhesiz, tamirlenüvge ihtiyac duyalar edi, o ilmiylik prinsipinde esaslanmaq kerek edi, bu yadkârnıñ özgünligini azami saqlavnı, yoğaltılğan unsurlarnı ilmiy esaslandırmalar ve her hangi tamir qarışuvını esaslandırma temelinde tiklevni talap ete. Bundan tışqarı, tarihiy medeniy qıymetler qoruvı boyunca halqara hartiyalar talaplarınen yol tutaraq, binanıñ ayrı unsurlarını da, umumen bütün ansamblniñ tarihiy ve bütadıcı körünüşini de azami saqlap qalğan proyekt qararları ve usulları qabul etilmek kerek, obyekt qurulğan devir içün hususiy olğan konstruktiv unsurlar saqlanmaq kerek.
«Ukr Nİİproyektrestavratsiya» institutınıñ neticesine köre, o daa 2014 s. camini tamir etüv proyektini azırlağan edi:
— L=9,5 m olğan 22 tavan kirişinden 3-ni deñiştirüv ve 1 kirişni tamir etüv, ve de yuqarıdan 4 kirişni demir köşegen ile qoşumça pekitüv közde tutula edi; L=9,5 m olğan 1 enli kirişni deñiştirüv;
— L=6,5 m olğan 82 tavan kirişinden 3-ni deñiştirüv ve 4 kirişni tamir etüv, ve de 6 kirişni demir köşegen ile pekitüv.
2015 senesi tavan alını araştırğanda ve Çuruq-Suv özenı tarafından cami kiricisi üstünde vaqıtlıca tirik konstruktsiyasını donatğanda yuqarıda añılğan neticeniñ neticeleri tesbit olundı.
Büyük Han Cami
Lâkin işğalci akimiyet tarafında, yani: general podryatçı («ATTA-Grup» kompaniyası), subpodryatçı («Kiramet» LTD) ve işlerni ısmarlağan («Medeniy miras boyunca Cumhuriy komiteti» dep atalğan) tarafında tavan qapağını tamamınen söküv qararı qabul etildi.
Söküv ağır qurulış tehnikası vasıtasınen otboyniklerni qullanıp gerçekleştirildi, bu titreşevlerge ve duvarlar bezenüviniñ bir qısmını yoğaltuvğa keltirdi. Tavanıñ özgün kiriş sisteması, tavanlar ve çadır dam tamamen yoğaltıldı.
Tavanıñ özgün meşe kirişleri söküldi ve kesildi, olarnı zemaneviy qurulış materiallarına deñiştirdiler — OSB tehnologiyası boyunca yapıştırılğan kirişlerge; beton armopoyasnı qullandılar.
Sözde proyektge köre, el işi yapılğan qadimiy oluk kiremiti («tatarka») 100% zanaat yapımı zavod kiremitine deñiştirildi, eski üslûpqa keliştirilgen. Bunda kiremitni balçıqqa qoyuv qadimiy tehnologiyası tamamen yoq etildi ve zemaneviy tutturgıçlarnen deñiştirildi.
Ukrainanıñ ICCROM Medeniy qıymetlerni saqlav ve tiklev meselelerini ögrenüv Halqara merkeziniñ ekspertleriniñ neticesine köre, bu obyektte alıp barılğan işler yañı qurulışqa hastır; ağaç konstruktiv unsurlarnı qırımtatar qurulış medeniyetine has olmağan zemaneviy materiallarnen kütleviy deñiştirüv bütün ansamblniñ tarihiy doğrulığını boza ve qırımtatarlarnıñ millet olaraq tarihına ve medeniyetine tüzetilmez zarar bere.
Duvarlarğa ve binalarnıñ esasına qoşumça yüklenmeler endi deformatsiyalarğa keltirdi, neticesinde vitrajlar patladı ve duvarlar çatlaqlarnen qaplandı. Şarqiy minarette de çatlaq bar, o işler alıp barılmasdan evel de qıyağı edi. İşler devrinde obyektni qoruv sisteması basit talaplarğa bile kelişmey edi: bina üstünde vaqıtlıca ağaç qaplama donatılğan edi, polietilen plenkanen qaplanğan, o tek yağan yaamur-qardan qoruvnı garantiya etmeyip qalmay, ayrıca belirli ava şaraitlerinde «parnik effekti» yarata edi. Rüzgârnıñ polietilen qaplamağa tesiri neticesinde delikler peyda oldı, olardan 2017 senesi güzünde, qışında, 2018 senesi baharında yağan suvlar binanıñ içine tüşe edi, böylece cami binası çıp-çıt ıslandı.
Binanıñ cenubiy ve ğarbiy fasadlarındaki resimler zarar kördiler. Qurulış işleri ve mehanik tesirden qorunsızliq neticesinde han mezarlığınıñ bazı qabir taşlarında çatlaqlar peyda oldı.
Vayşiy «tamir işleri» gidişatı aqqında daimiy malümat bergen faal qırım faallarınıñ faal areketleri sayesinde ve ukrain diplomatlarınıñ professional areketleri sayesinde bu meseleni Birleşken Milletler Teşkilâtınıñ Tasillendiriüv, İlim ve Medeniyet Meseleleri boyunca (YUNESKO) kün tertibine çıqaruv başarıldı, o 2018 senesi martta Rusiya tarafından ilhaq etilgen Qırımda medeniy mirasnı qoruv ile alnıñ yamanlaşuvı aqqında doqlad açıqladı. Yazıq ki, bugünge Büyük Han Camisinde işler toqtatılmadı, amma kompleksniñ başqa obyektlerinde podryatçı deñiştirildi.
«Meandr» kompaniyası (Sankt-Peterburg ş.) Han sarayınıñ esasiy korpusında tamir işlerini alıp bara. Amma bu endi başqa bir tarihtır.
Büyük Han Camisi etrafındaki alğa geldikte: bu ne — korruptsiya, dikqatsızliq ve professional olmayan areketler aqqında tarihmı ya da başqa bir şeymi? Yadkârlar er zaman ideyaviy sebepleden viran etile ve yoq etile edi, nefretli keçmişniñ simvolikasını yoq etüv maqsadınen.
1944 senesi sürgünliginden soñ qırımtatarlarnıñ medeniyeti yoq etildi: yarımadada «toponimik repressiyalar» keçirdiler, sovet akimiyeti qırımtatar yadkârlarını yoq ete, qol yazmalarnı ve kitaplarnı yaqa edi, camilerde kinoteatrlar ve tükânlar aça ediler.
Böyle emen-emen total yoq etüvden soñ mucizece saqlanğan Bahçesaray han sarayı qırımtatarlar içün, olarnıñ Vatanğa qaytış devrinde, tek bu topraqta devletçilikniñ peyda oluvı, inkişafı simvolı degil, ayrıca doğma topraqta ğayrıdan tiklenüv simvolı oldu.
Bu sebebden bütün bir halq içün esasiy simvol olğan obyektniñ tarihiy manaçılığını qıymetsizlendirip (atda yañıdan quruv yolunen), işğalci akimiyet tarihiy hatıranı yoq etüvge, dünya baqışını deñiştirüvge ve qırımtatar halqını assimilâtsiya etüvge yönelgen uzun müddetli programmanı tatbiq ete.
Tamam bu sebebden ve tamam şimdi Qırımnıñ işğal etilgen toprağında qalğan medeniy mirasnı qoruv meselesi daha çoq diqqat talap ete; medeniy miras obyektlerini saqlav üzerinde halqara-uquqiy ve institutsional nezaretni quvetleştirmek kerek ve onı qoruvnıñ bütün mümkün institutsional ve añlaşma mehanizmlerini qullanmaq kerek. Bu davetlerge cevap olaraq Ukraina qırımtatar tarihi ve medeniyetini saqlav, tiklev ve inkişaf ettirüv içün öz uzun müddetli programmalarını kirsetmek kerek.
Ukrain medeniyet fondunıñ desteğinen