Soñki çeşme
Rus İmperiyası devrinde medeniy yadkârlarnıñ baqımsızlığı.
İvan Klepık. «Qırım svıtlıtsası» gazetası, 2019 senesi, çıqışlar № 15-16
Мы вытоптали мусульманский рай, Свели леса, размыкали руины, Расхитили и разорили край. Осиротелые зияют сакли; По скатам выкорчеваны сады. Народ ушел. Источники иссякли. Нет в море рыб. В фонтанах нет воды.
Maksımilian Voloşınnıñ «Şair evi» poemasından bu parçanı soñki vaqıtta epeyce çoq qullanalar. Adette 1783 senesi ilhaqı ve onıñ neticeleri kontekstinde. Amma Voloşın tek Rus imperiyasınıñ viran etici areketlerini tesbit etip qalmadı: zemaneviylik şartlarında şairniñ sözleri peygamberlik kibi sesleneler. Gerçi mında şaşılacaq bir şey yoq — tek devletniñ adı deñişti, siyaset ise aynı qaldı.
Gerçi bazı şeylerde Maksımilian Voloşınnıñ tahminleri yine de aqlanğan. Soñki sırada şair özgün bir apokalipsis manzarasını tasvir ete: balıqsız deñiz ve suvsız çeşmeler — bu Qırım sakinleri onıñ ayrı bölgelerinde rastkelgen şeydir. Meselen, Keriçte «Qırım köprüsü» faal quruluvı neticesinde balıqlarnıñ kütleviy migratsiyası baqıla. Amma bu eñ yaqşı alda. Eñ yamanında — yerli balıqçılar Keriç boğazı yalı boyında delfinlerrniñ cesetlerini tapalar. Çeşmelerge keldikte ise — bu tek suvnıñ özüne degil, medeniy mirasqa da tiygen ayrı bir tarihtır.
Yaqınlarda bu çeşme böyle körünüşte edi
Baqımsız qaldırılğan suv kultı¶
Qırımnı, hususan onıñ step zonasını hatırlasam, ağzım quruya: temmuzda mında endi sulı yeşil ot izlemege deyer degil. Yaqıcı quyaş seni er yerde taqip ete, saña gizlenmege yer yoq. Amma er zaman böyle degil edi. «Qırım oçerkleri» müellifi Ye. Markov, birinci kere 1882 s. neşir etilgen, qayd ete ki, 1783 senesine qadar Qırım yarımadası sıqı ealili edi, er yerde bağlar, üzümlikler, otlaqlar ve büyük miqtarda çeşmeler — insanlar ve ev ayvanları içün — bar edi.
Çeşmeler Qırım halqlarınıñ, hususan qırımtatarlarnıñ medeniyeti içün epeyce büyük manağa sahip edi. Hatırlayıq, eñ birinci, Bahçesaray sarayındaki «Gözyaş çeşmesi»ni. Amma hal-hazırda men kütleviy qullanuv içün turmuş manasındaki çeşmelerni nazarda tutam.
Qırım iklimi içün suv — bu poeziya degil, yaşayış kerekliğidir. Tamam bu sebebden qırımtatarlar kerçek suv kultını yarattılar.
Ve mına XIX asırnıñ ekinci yarısındaki Qırımnıñ nasıl tasvirini «Oçerkler»de tapamız: «Настоящее экономическое положение Крыма достаточно стало известно даже и людям, в нем не бывавшим. Степи, составляющие 9/10 всего пространства полуострова, – совершенные пустыни, трава в них мелкая, выродившаяся, и в июне, вплоть до глубокой осени, выгорающая нажелто. Воды почти нет. Поселения так редки, что от одного до другого едешь на почтовых по нескольку добрых часов. Какие есть – не поселения, а развалины.
Из десяти хат обитаемы две; на одну уцелевшую – десять лежат в кучах мусора. Из десяти фонтанов, восемь, наверное, разбиты или пересохли. Где на памяти старожилов были еще лесные места – теперь голь голью. Вы едете по балке, по руслу ручья — кругом вас груши, садовая мушмула, тополь, черешня – и ни следа поселения. А это между тем остатки садов. По некоторым речкам идут на целые версты сплошные одичавшие сады с чаирами».
Qırımnıñ böyle alı imperiyanıñ siyasetinen bağlı edi, o yerli eali topraqlarını yañı «sahiplarge» dağıttı, olar ise, öz taraflarından, yarımadanı hiç olmasa bar olğan alında saqlav içün hiç bir şey yapmadılar. Çoqlaştıruv aqqında söylemeyip de.
Viran etilgen tarih¶
Yarımadada çeşme suvy ne içündir tek dağlarnen assotsiatsiya oluna. İroniyadan çeşmelerni da dağlarda ve ormanlarda qura ediler. Lâkin steplerde de çeşmeler bar edi. Meselen, Keriç yarımadasında.
Keriçte bir neçe çeşme bar edi, olardan biri — eñ büyüğü — 40 metre uzunlıqqa irişe edi. Şeer sıñırlarından tışqarı Yeníqalede, Bulğanaqta, Miçurinoda, Kapkanlarda, Marfovkada, Çeşmede, Opuk burnunda çeşmelerniñ bar olğanı biline. Olarnıñ episi yavaş-yavaş çalışuvını toqtattı ve söküldi (soñkisi — XX asır ortalarında).
Bizim künlerimizge qadar tek bir çeşme saqlanğan Glazovka qasabasında ya da, 1945 senesine qadar atalğanı kibi ve daa atalğanı kibi, Baksıda.
Baksı qasabası (qırımtatarcadan «çeşme») birinci kere «Описании городов, отошедших по мирному 1774 года с Оттоманскою Портою трактату в Российское владение и принадлежащей к ним земли, с некоторым географическим известием инженер-подполковника Томилова» vesiqasında añıla, anda çerkeslernen tatarlar yaşağan yer olaraq, on beş saapı ve dört quduq ile. Tamam mında Keriç yarımadasında soñki çeşme yerleşken, onı ortaçağ qırımtatar arhitektura yadkârlarına kireler, onı XVIII asırdan keç olamağan tarihlayaraq.
Lâkin yaqınlarda o böyle körünüşte edi
Bunlar — yerli haber portalından fotoğrafiyalar. Keriç tarihiyçıları endi trevoga qaqalar, çeşmenı tamir etüv müimligini vurğulap. Yazıq ki, eñ çoq ihtimalnen, bu soñki çeşme fotoğrafiyalardaki hatıra olıp qalacaq. Aynı şekilde, yarımadanıñ sayısız tarihiy ve medeniy obyektleri kibi, çünki hal-hazırda yerli akimiyet banal suv yoqlığı kibi turmuş meselelerini yoluna qoyıp olamay: 2019 s. fevralda qasabada suv qulesi yıqıldı, ve yerli sakinler eñ kerekli şeysiz qaldılar.
Ve bu Glazovka Keriç yarımadası sakinlerine 1994 s. «Baksı» çeşmesinden mineral suvnı şişelerge doldurmağa başlağan yer olaraq bilindiği alda. Üstelik bütün Keriç yarımadası Qırımda mineral suv ihtiyatları planında eñ perspektivli sayılır. Lâkin bu dünyanıñ ironiyası tamam bundadır: нет в море рыб, в фонтанах нет воды…