Qırımnıñ Ukrainağa berilmesi: parde arqasında

1954 senesi Qırımnıñ Ukraina ŞSC terkibine berilmesi. Umumiy baqıluv içün olmağan mesele.

Petro Volvaç, ŞİC aqqıy azası, UMY azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribeli qırımlı. «Kırımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 30 sanı

Şura yolbaşçılığınıñ Qırım vilâyetini UŞSC terkibine berüv qararı Qırım ealisi içün kütülmegen bir şey olmadı. O, cenk sarsıntılarından, kütleviy köçürüvlerden ve cenkten soñraki fıqıreşüvden zorğa özüne keldi. ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ 1954 senesi fevral 19 künündeki Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilmesi aqqında emri ve ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ 1954 senesi aprel 26 künündeki uyğun Qanunı cemiyette bayağı tınç qabul etildi. Qırım gazetalarınıñ saifeleri ve radioyayınlavı kommunistik partiyağa ve onıñ yolbaşçılarına teşviqat maqtavlarınen tolu edi.

Qırımnı Ukrainağa "bağışlav" aqqındaki, N. Hruşçovnıñ oña qarşı mahsus munasebetiniñ neticesi olğan laflar, "asıl rus" topraqlarını "cıyıcılarınıñ" çoqsaylı uydurmalarından (miflerinden) biridir. Bu "cıyıcılar" Qırım vilâyetiniñ tabiyetini deñiştirüv Rusiye Federatsiyası Yuqarı Şurasınıñ teşebbüsi ile, UŞSC Yuqarı Şurasınıñ muracaatını baqqanından, uquqiy ekspertiza, ŞKPS MK Prezidiumı kollegial qararları ve ŞSCB Yuqarı Şurası mahsus sessiyasınıñ qararlarından soñ olıp keçkeni aqqındaki aqiqatlarnı inatnen susıp qala. Memleketniñ baş qanun çıqaruvcı organı sessiyasındaki muzakere ve çıqışlarnıñ stenogrammaları episi ittifaq respublikalarnıñ vekilleri olğan mebuslarnıñ ne başqa fikirlerini, ne de itirazlarını qayd etmediler. Emir qabul etildi, ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ Qararı ise biravuzdan tasdıqlandı.

O zaman vilâyette vaziyet nasıl edi? Emirge qadar birqaç ay evel Qırım gazetalarınıñ saifelerinde Ukraina aqqında malümat sıq-sıq peyda ola başladı. Qırım kütleviy malümat vastaları Ukrainada ayat aqqında, kene tiklengen Kiyiv aqqında, sanayı şeerleri ve ilâhre materiallar bere. Qırımlılarnıñ büyük deñişmelerge maqsatçan olaraq azırlanğanı duyula edi.

Vaziyetni nezaret etmek maqsadınen UCP MK Qırım ve Ukraina ealisiniñ Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine kirüvi aqqında Emir ve Qanunğa olğan reaksiyasını bilmek qararına keldi. Bunıñ içün eñ büyük territorial partiya teşkilâtlarında bu meseleni muzakere etmek kerek edi. Bu muzakerelerniñ ve cemaat fikiri ögrenüviniñ neticeleri kadr arqasında qaldı. Çoq vaqıt Qırım mevzusı cemiyette muzakere etilmedi, dep sayıla edi. Amma ayırım raiyet (vatandaş) ve kollektivlerniñ reaksiyası aqqında yaqında ilân etilgen malümat çoq şeyni aydınlata.

1954 s. mart 4-te UCP Qırım vilâyet komitetiniñ kâtibi V. Gorin Ukraina respublika partiya yolbaşçılığına bildire ki, «ŞSCB Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Qırım vilâyetini UŞSC terkibine berüv aqqında Emirini Qırımnıñ emekçileri ukrain ve rus halqları arasındaki dostluqnıñ, Qırımnıñ daa da iqtisadiy ve medeniy inkişafına doğrultılğan ifadesi olaraq baqalar» («Qırım içtimaiy-siyasiy deñişmeler şartlarında 1940 – 2015 ss.» malümatlar cıyıntığı, – K., KLİO neşr., – 2016 – s. 173). Vesiqada Kefe (Feodosiya) mehanik ustahaneleriniñ hadimleri tarafından Qırımnı Ukrainağa qoşuv qararınıñ biravuzdan qabul etilmesi misal olaraq ketirile.

Qurman (Krasnogvardeysk) rayonı Stalin adındaki kolhozda bu vaqıanı muzakere etkende şunı qayd ettiler: «Qırım evel de Ukraina ile ameliyatta sıqı bağlı edi. Biz ondan urluq, qartop ala edik ve oña ep qoltutuvını duya edik». Toplaşuv iştirakçileri Emirni şübhesiz qoltuttılar.

Yalta limanında Emirni muzakere etkende dispetçer Çiçenkov bildirdi: «Siz ile beraber limanımızğa Ukrainadan sanaat ve aşıq-suvuq (erzaq) mallarınen çoq yük kelgeniniñ şaatı oldıq. Bu, Ukrainanen yahşı bağlarımıznıñ şaatıdır ve bu bağlar endi daa da kerekli olacaqlar» (Aynı yerde).

Ealiniñ ükümet qararlarına qarşı saqınuv alları da ola edi. Böylece, İslâm Terek (Kirovsk) rayonı partiya komitetiniñ kâtibi qayd etti ki, çoq adamlar Qırımnıñ Ukrainağa berilmesi aqqında qıymet kesüvden qaçalar, «Bunga nasıl baqasıñız?» degen sualge ise quru cevap bereler: «Ükümet daa yahşı bile».

Aqmescit (Simferopol) zenaat (remesleniy) oquv yurtunıñ talebelerinden biri talebe müitinde Emirni muzakere etkende tolu aq-uquqnen soradı: «Ne içün Yuqarı Şura Prezidiumınıñ Emirine qadar Qırım sakinleriniñ o berilüv aktını nasıl qabul etkenleri aqqında sorav keçirilmedi?».

Ealiniñ reaksiyası aqqında malümattan Cenübiy yalı ve Aqmescit sakinleriniñ bir qısmınıñ raatsızlanğanı da körüne. UCP MK vilâyet komitetiniñ malümatında qayd etile edi: «Bütün orta ve aliy oquv yurtlarında oquv ukrain tilinde olacağı, bütün müessiselerniñ, hastahanelerniñ, baytar (veterinar) hastahaneleriniñ ve tüşkenlerniñ (tükân) adları da ukrain tilinde olacağı aqqında çoq laflar aylanıp yürmekte».

O vaqıt Qırımda Aqmescitteki qırımlılar arasında belli olğan Rus dramatik teatrınıñ qapatıluvı ve onıñ Rusiye toprağına avuştırıluvı qaçınılmaz olğanı aqqında öşekler (dilaşuvlar) faal tarqala edi. Bu öşekler Qırım ziyalılarınıñ bir qısmını alevlendire ve olarnı Ukrainağa qarşı tura ediler.

Yarımada sakinleri o vaqıt hususan Qırımnıñ ayrı vilâyet olıp qalacağı, yoqsa onı Melitopolge qoşacaqları, Qırımğa yaqın olğan Herson ve Zaporijjâ vilâyetleriniñ rayonları esabına vilâyetniñ toprağı artaçağı ile meraqlana ediler. İnsanlarnı Qırımnıñ yañı tabiyetiniñ vilâyetni mallarnen teminlevine, aylıq para seviyesine, ştat işçileriniñ sayısına ve ilâhre nasıl tesir etecegi raatsızlaya edi. Aqyarlıları ise eñ evelâ, olarnıñ şeeri respublika tabiyetinde qalıp-qalmayacağınen meraqlana edi. Qırımlılar aynı zamanda: «Ne içün vilâyet tabiyetiniñ deñişüvi meselesi tam olaraq şimdi köterildi?», dep bilmek istey ediler.

UCP XVIII qurultayı (1954 s. mart) endi Qırımdan kelgen delegatlarnıñ iştiraki ile keçirildi. Yañı saylanğan partiya Qırım vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi Dmıtro Polânskiy bildirdi: «Qırım ve Ukrainanı tek iqtisadiy arqadaşlıq, topraq yaqınlığı, sıqı hocalıq ve medeniy bağları degil, aynı zamanda asırlıq inkişaf şerikligi bağlay. Qırımnıñ Ukraina respublikasına berilmesi şübesiz Qırım vilâyetiniñ er taraflama ve daa tez inkişafına musbet tesir etecek, Ukraina iqtisadiyatınıñ ilerilevine yardım etecek.

Qırım vilâyetiniñ emekçileri UCP MK kâtibi arqadaş Kırıçenkonıñ Ukraina respublika ükümeti ve UCP MK tarafından Qırım halq hocalığınıñ inkişafına ve vilâyet emekçileriniñ abadanlığını artttırmaq içün büyük diqqat ayırılacağı aqqındaki bildirüvini büyük memnüniyetnen qarşıladılar. Buna Qırım emekçileri emindirler». Birazdan ise bu qararnı D. Polânskiy «Hruşçovnıñ ahmaqlığı» dep adlandıracaq. Daa çoq iddia etmek içün o zaman «ağayazdan» keniş bağışlav bayramını er eki halq içün «taqdirge sığğan» vaqıa – Ukrainanıñ Rusiye ile birleşüviniñ 300 yıllığına bağladılar.

Bu «kenişlikni» yırlağanlar arasında Ukraina cenki ile vıran etilgen iqtisadiyatınıñ bu «qardaş bağışlavı» içün qaç para ödecegini yahşı anlağanlar da bar edi. Yazuq ki, iç kimse bu «bağışlavdan» Ukraina ne kâr körecegini bilmege tırışmadı.