1950-nci seneleri ukrainlerniñ Qırımğa köçürilüvi

Ukrain halqınıñ Qırım topraqlarına köçürilüvi nasıl ve angi şartlarda olıp keçti.

Petro Volvaç, ŞİC aqqıy azası, UMY azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq tecribeli qırımlı. «Kırımska svitlitsâ» gazetası, 2017 senesi, № 3 – 4 sanları

Ekinci dünya cenkinden viran etilgen Ukrainadan ukrain ealisiniñ boş qalğan Qırımğa zorbanen köçürilüvi onıñ tabiyeti deñişmezden bayağı evel büyük mikyasta olıp keçe edi. Bu cinayetli aktsiyanen kreml yolbaşçıları şura imperiyası içün müim olğan bir qaç vazifeni küzetip barır ediler. Eñ evelâ, qırımlı tatarlar, yunanlar (grekler), bulğarlar, ermeniler ve almanlar sörkün etilgeninden soñ felaqetli alğa kelgen yıqıq oba hocalığını ğayrıdan tiklemek ve yarımadanıñ iqtisadiyatını çalışqan ukrain halqınıñ qollarınen qurtarmaq kerek edi. Yuqarıda qayd etilgeni kibi, rusiye içinden kelgen köçmenlerniñ birinci dalğası bu vazifenen başa çıqıp olamadı ve Qırım RŞFSRniñ (RSFSRniñ) eñ yaramay ve problemli regionı olıp qala edi.

Lâkin Kreml içün Ukraina özüniñ ealisini boşatuv ve qansızlatuv vazifesi de aynı derece müim edi, çünki ğarbiy vilâyetlerde halq 50-nci senelerniñ soñuna qadar bolşevik rejimine qarşı tura edi. Staliniñ satrapları Lavrentiy Beriya ve qanlı marşal, qattı ukrainofob olğan Konstantin Jukovnıñ ukrainlerni Ukrainadan kütleviy sürmek aqqındaki 1944 senesindeki gizli emirini, aktsiyanıñ büyük mikyası ve şura ordusınıñ saflarında arbiylerniñ qarşı turuvı ihtimalı olğanı içün, ükümet kerçekleştiremedi.

Bunıñ içün Kremlde Ukrainanı ukrainlerden etnik ceetten temizlevni pek kütleviy olmağan ve iqtisadiy ceetten ucusraq – migratsion siyaset ile keçirmege qarar berdiler. Qırımtatarlardan ve başqa milliy azlıqlardan temizlengen Qırım pek celbedici meydan olıp çıqtı. Cenkten soñ Qırımdan ğayrı, ukrainlerni Rusiyeniñ eñ uzaq vilâyetlerine: Sahalin vilâyeti, Habarovsk ülkesi, Yaudiy muhtar vilâyeti, Primorye ülkesi, Burât-Moğol MŞSC, Karelo-Fin ŞSC ve başqa regionlarğa da kütleviy olaraq köñülli-mejburiy köçüre ediler.

O vaqıt Ukrainada rus ealisini tek sanayı regionlarına (Donbas, Lugansk, Zaporijjâ, Dnipropetrovsk, Mıqolayiv, Herson, Ades, Poltava, Harkiv, Sumı ve ilâhre) degil de, kütleviy sürette Ğarbiy Ukraina, Bukovina ve Zakarpattyanıñ şeerleri ve bile köylerine köçüre ediler. Böylece Ukrainanıñ etnik, genetik ve til-medeniy haritası deñişe edi. Lâkin bu endi – başqa lafnıñ mevzusıdır.

Biz ise ukrain ealisiniñ RŞFSRniñ terkibinde olğan çağda, yani cenkten soñqı ilk on yıllığında Qırımğa zorbanen köçürilüvi aqqında toqtalamız. İttifaq ükümetiniñ 1949 senesi dekabr 5 künündeki № 5530 Emirini yerine ketirip, UŞSC Nazirler Şurası 1949 senesi dekabr 29 künü özüniñ «Qırım vilâyetiniñ kolhozlarına köçürilüvi aqqında» № 3893 Emirini hızmetçene qabul ete. Bu Emirnen Qırımğa 1000 ukrain qorantasını köçürmek közde tutula edi: Drogobiç vilâyetinden – 300, Zakarpattya vilâyetinden – 400 ve Çernivtsi vilâyetinden – 300. Umumen bu tahminen 5 biñ kişini teşkil ete.

Yerli, Moskvağa hızmet etken akimiyetniñ ne içün tamam bu vilâyetlerni köçürilüvge saylağanı tam añlaşılır. Köçürilüvniñ gidişatı aqqında kiyiv yolbaşçıları yerli organlarnı ayda eki kere malümat ve yıl soñuna qadar tolu esabat bermege mecbur ete ediler. Endi 1950 senesi fevralniñ başında işğalci ve smerşçilerden ibaret Lviv vilâyetiniñ akimiyeti Qırımğa köçmege "kelişken" 195 qoranta arizasınıñ berilüvini temin etkenleri aqqında bildirdi. Bu gruppada 833 kişi, olardan – 420 işke qabiliyetli adam sayıla edi. "Tepeden tüşken" "köñülli" köçmenler planını yerine ketirmek içün, vilâyet şurası daa eki dağ rayonlarında "köñüllilerni" "tutmağa" mecbur edi.

Çernigivşçınadan (Prılukı şeeri, XX a. başı) Qırımğa kelgen köçmenler

Moskva tarafından 1950 senesinde ukrainlerni Qırımğa köçürmek planını arttırıp becermek içün, respublika yetkilileri bu aktsiyağa daa birqaç vilâyetni qoşalar: Kamyanets-Podilskıy (şimdi Hmelnıtskıy), Vinnıtsâ ve Kiyiv vilâyetleri. Kamyanets-Podilskıylılar 1950 senesinde 15 rayondan 200 qoranta köçürmek kerek ediler. 8 rayondan 200 qoranta da Kiyiv vilâyeti köçürecek edi. Lâkin eñ çoq köylüni (300 qoranta) tek 1950 senesi devamında Qırımğa Vinnıtsâ vilâyeti köçürecek edi. UŞSC Nazirler Şurası yanındaki tahliye İşleri idaresiniñ esabatında qayd etilgeni kibi, 1950 s. iyül 1-ge qadar köçürilüv planı yerine ketirilgen.

Böyleliknen, 1950 senesiniñ birinci yarımında Qırımğa 4070 kişiden ibaret olğan 972 qoranta köçürildi. Plannıñ tolu yerine ketirilmesi içün yetmegen daa 28 qorantanı yerli memurlar avgust ayınıñ soñuna qadar köçürmege söz berdiler.

Ukrainlerniñ Qırımğa köçürilüviniñ «köñülli» olıp-olmağanını, Qırım vilâyeti Sudaq BKP(b) rayon komitetiniñ kâtibi M. Osadçıhnıñ UQP(b) MK birinci kâtibi L. Melnikovğa yazğan mektübi açıq köstere. O, partiya yolbaşçısına ŞSCB Nazirler Şurasınıñ 1949 s. dekabr 5-teki ve RŞFSR Nazirler Şurasınıñ emirlerine köre (kerçegi ukrainlerni Qırımğa ula kiyiv ükümetiniñ razılığı olmadan bile köçüre ediler) kelgen 169 qorantadan 1949 s. oktâbr 1-ge qadar Qırımnı 83 qoranta terk etkeni aqqında şikâyet ete. Qatqanlar arasında kommunistlerniñ bayağı olğanı da diqqat çeke.

Olar, elbet, Qırımğa partiyanıñ emiri ile köçti. Qatqanlar bile partiya esabından çıqmayıp, Qırımnı özbaşından terk ettiler. Rayon seviyesiniñ partiya ideologı qatqanlarnıñ qaytarıluvı içün yerli Vinnıtsâ partiya ve icra organlarına tesir etmeni talap ete. Bu aqiqat ukrain köçmenleri Qırımda yaman şartlarda olğanlarını tasdıqlay. Çoqusı vaqıt olarğa ev berilmey, olarnı azbar ve ayvan fermalarına yerleştire ediler. Hocalıqlarnıñ çoqusında suv da, elektrik de yoq edi. Yaşamaq içün kelişmegen binalar bile qışta isitılmay edi.

1951 senesinden ukrain halqınıñ Qırımğa köçürilüvi daa kütleviy süretke kire ve başqa şekillerge saip ola. Tek 1951 senesi yazı devamında ukrainlerni Qırımğa köçürüv aqqında birqaç ükümet emri çıqa. ŞSCB Nazirler Şurasınıñ 1951 s. iyun 1-deki № 1849 talabınen UŞSC Nazirler Şurası iyun 13-teki № 1406 Emirinen 1952 senesi Qırımğa Kamyanets-Podilskıy, Jıtomır, Kiyiv, Sumı ve Çernigiv vilâyetlerinden ukrain kolhozcılarınıñ daa 1000 qorantasını köçürilüvini qabul ete. Özü de, köçürilüvi yıllarında ilk kere ittifaq ükümeti tek ayırım qorantalarnı degil, köçürilüvni tamamınen bütin kolhozlar ve brigadalarnen yapmağa maqsat qoya.

Köçmenlerniñ ev yoqluğından tuvğan topraqlarına qaytuvı problemasınen qarşılaşqan ükümet, Qırım kolhozlarında qurucılıq işleri ve yañı yerleşüvi içün ilk kere ev qurucılığına para (bir qorantağa 16-20 biñ som) ve 10 yıl müddetine faizsiz kredit ayırmağa başladı. Em de kreditniñ 40%-ni devlet öz boynuna ala edi.

Qırımğa köçmezden evel yerli ukrain ealisinden, şu cümleden köçmenlerden de qurucılıq brigadaları qurula edi ki, olar qurucılıq ve ev abadanlaştırması ile oğraşa ediler. Bu da köçmenlerniñ yañı yerlerde pekişmesine yardım ete edi. Ve ükümet köçürilüvge, oña masraflar ve alınğan kreditlerge endi şahsiy (qorantağa), amma kütleviy (kolhoz ve brigadalarğa) mesuliyetini teminlemege başladı. Kiyiv vilâyet şurası icra komitetiniñ 1951 s. iyül 16 qararında qayd etile ki, Kaganoviç, Rozvajiv ve Rjışçiv rayonları Qırımğa 200 qoranta, çoqusı irileşmeden evel ufqa kolhozlar olğan bütün kolhoz ve brigadalar olaraq köçürmelidir. Can-yürekten çaqışqan vilâyet memurları ise Moskva ve Kiyiv ögünde hızmetini köstermek içün köçürilgen qorantalarnıñ sayısını 300-ge arttıralar.

Bu emirde biz ilk kere ukrain köçmenlerini alacaq belgili rayon ve kolhoznı rastlaymız.

Poltavşçınadan Qırımğa köçmenler. Zuya köyü, 1928 s.

Daa da meraqlı vesiqa – Jıtomır vilâyeti Çudniv rayonınıñ Rıjiv köyünde F. E. Dzerjinskiy adındaki kolhoz umumiy toplaşuvınıñ esabatı(protokolı)dır. Bütün köy ve rayon yolbaşçılarından ğayrı umumiy toplaşuvda 90-faiz azırlıq ile qırımlı Kirov ad. kolhozınıñ (Zuya rayonı) vekili buluna edi. O teşviqatçı rolüni oynay edi.

Toplaşuv protokolını rayon, vilâyet ve paytahtqa kantserlâriya-bürokratiya talapları ve qaydlarına binaen riayet etip azırladılar. Anda kolhoz reisi, köy şurasınıñ başı, rayon naçalnikleri, yerli emek veteranları ve Qırımdan kelgen teşviqatçı-emisardan ibaret itibarlı prezidium bar edi.

Böyle teşkil etilgen toplantılarnıñ toplaşuvı protokolı aqqında añlaşılğanı kibi, eñ evelâ söz ögünden Qırımğa atılğan Rıjiv qolhoz areketi veteranına berildi. O cümleden ayttı: «Bugün toplaşuvımızda qolhozımıznı Qırım vilâyetine köçüruv meselesi tura. …Bu qolhozda 4574 ga topraq bar, qolhoznıñ 60 ga bağçası, 45 ga bostan, 45 ga tütün ekinligi, 800 ga otlaq ve çayırları bar, qolhoz kene de gül, şalfey ve qolhozğa büyük tüşüm ketirgen başqa qıymetli yağlı ösümliklerni eke ve saça, qolhozcılar iş künleri içün er yerden büyük para ödemelerini alalar.

Qolhozda 450 arı qovanı da bar, qolhozdaki yer büyük tüşüm bere. Bu qolhoznıñ qolhozcıları medeniy ve bay yaşaylar. Bu qolhoznıñ kelecegi iridir, amma iş küçü qıtlığından qolhoz öz baylıqlarını kerkeni kibi qullanıp olamay. Men bütün qolhozcılarnı episi birdek Qırım vilâyetine köçmege çağram» (asılı tilinde sitata ketirile).

Zuyadaki hocalıq temsilcisi de borçta qalmadı: «…Qolhozımıznıñ ilerilevinde büyük kederlendirici şey iş küçü qıtlığıdır ve qolhozımız qolhozğa ait olğan zenginliklerniñ tolu küçüni büyük derecede qullanıp olamay. …Vilâyet icra komiteti ve Partiya vilâyet komiteti sizniñ qolhozcılarıñıznıñ Ulu Vatan cenki vaqtında yapqan hızmetlerini esapqa alıp qolhozımızğa sizin Dzerjinskiy adındaki ufqa qolhozıñıznı bizim qorantamızğa qabul etmege tevsiye etti ve bugün köçürüv aqqında meseleni muzakere etip qolhoz ve qolhozcılarnıñ eyigüzeranatınıñ (abadanlığınıñ) tüzeltilmesi aqqında Partiya ve Ükümetniñ bu müim qararını episi birdek qabul etecegiñizni ve qolhozımızğa kelgeniñizden soñ şimdige qadar qolhozımız tarafından alâ daa qullanılmağan olğan baylıqlarnı (zenginliklerni) qullanuvda bizge yardım etecegiñizni tüşünem» (asılı orfografiyası saqlandı).

Teşviqatlı aktsiyağa yerli qolhoz başı da, köy şurası başı da ve adet üzre alda barğan sağımcı qadın da qoşuldı. O da kene qırım hocalığını ziyaret etken. Teşviqat ve partiya basqısı öyle quvetli olıp çıqtı ki, 146 iştirak etken qolhozcıdan 96 adam köçürilüv içün rey berdi, 50-si ise qarşı çıqtı.

Özüni yıqqan toplaşuvğa iştirak etken qolhozcılardan iç kimseniñ taşlanılğan köyü ve topraqlarınıñ taqdiri aqqında meraqlanmağanı pek diqqatqa lâyıqtır. İhtimal ki, bu qadar meraqlanuv episi içün çoq qorqulı edi. Ne olsa, toplaşuvda daa protokolda qayd etilmegen NKVD qurulışınıñ temsilcileri de bar edi. Toplaşuvda qarar alındı: «ŞSCB Nazirler Şurasınıñ Qırım vilâyetine köçürilüv aqqında qaraını qabul etmege ve qolhoz erkânında tolusınen Qırım vilâyetindeki Zuya rayonı Kirov adındaki qolhozğa köçmege. Çudniv rayon şurası emekçileri icra komitetinden qararımıznı tasdıqlamaqnı ve Jıtomır Vilâyet şurası emekçileri icra komiteti ögünde Dzerjinskiy ad. qolhoznı Qırım vilâyetine köçürilüv içün rıca kötermege rica etmege» (asılı orfografiyası saqlandı).

Köçmenler qarar berdiler: Dzerjinskiy adındaki kolhoz azalarından ibaret olğan 45 kişiden bir qurucılıq brigadasını ayırmağa.

Tek 1951 senesi Vinnıtsâ ve Sumı vilâyetlerinden Qırım vilâyetine tahminen 4600 adam yiberildi. Bundan ğayrı, 1952 s. planını aşındırmaq maqsadınen Kiyiv vilâyetinden daa 69 qorantanı (275 adam) ve Jıtomır vilâyetinden – 23 qorantanı (91 adam) köçürdiler. Böyleliknen, Kremlniñ cinayetkâr emirlerini becermek ve arttırıp becermek içün qaç dane ukrain köy ve kolhozını yoq etmek kerek edi?

Moskva ve Kiyivniñ kösterişleri ve emirleri kerçekten cinayetkâr edi. Böyle antinsaniy (insaniyetke qarşı) areketlerni bile alman işğalcileri de yapmay edi. Çünki Moskvanıñ emiri ile Kiyiv vilâyet şurası 1951 s. dekabr 5-te Rozvajiv rayonınıñ Petrovskiy adındaki kolhoz brigadasını Qarasuvbazar (Bilogirsk) rayonınıñ «Kommunizm yolu» kolhozına köçürüvi aqqında ahmaqlıq qarar ala. Rozvajiv rayonınıñ icra akimiyetine bütün brigadanıñ ve kolhozcılarnıñ em yaşayış em de azbar binalarını söküvine teşkilâtiy ve ameliy yolbaşçılıqnı teminlemek, konstruktsiyalarnı belgilemek ve demiryol stantsiyasına, soñra Qırımğa taba demiryol vagonlarına yüklenilüvi içün alıp barması vazifesi qoyula.

Partiya ve şura organları evsiz ve qorçalanmağan adamlarnıñ ögüne daa bir inanılmaz vazife qoyalar: «İri boynuzlı ayvan, yaş mallar ve atlarnı aydap demiryol stantsiyasına ketirmek, bütün yolda ayvanlarnı yemnen, savulğan sıyırlarnı baquvnen teminlep alıp kelmek». Yaz mevsiminde de qısqa müddet içinde bu vazifeni yerine ketirmek pek ağır olurdı. Lâkin bunıñ episi suvuq qışnıñ kürk-kürk eñ suvuq çağında olıp keçe, köçürülecek mülk ve ayvanlı brigadalarnı tap dekabr 15 kününeçe ketirmek emri berile. 20 dekabrge ise vazifeniñ yapılması aqqında esabat bermek kerek edi.

Ğarbiy Ukrainadan Qırımğa köçken qadın (Pervomaysk rayonı Stepove köyü, XX a. başı)

Ukrainlerniñ Qırımğa ve RŞFSRniñ diger regionlarına 1949-1951 ss. devamında büyük mikyasta köçürilüvi aqqında UŞSC Nazirler Şurasınıñ işler idaresiniñ o vaqıtlı maümatı bildire. Ukrainadan 13111 qoranta yaki tahminen 52 biñ adam köçürilgen. Tek 1952 senesi noyabr 1-de olğan alğa köre, Jıtomır, Kamyanets-Podilskıy, Kiyiv ve Sumı vilâyetlerinden 16 kolhoz ve brigadadan 780-ge yaqın qoranta köçürilgen.

1953 senesi Qırım vilâyeti kolhoz ve sovhozlarına tek Çernigiv vilâyetinden 600 qoranta, Primorye ülkesi kolhozlarına – 800, Sahalin vilâyetine ise – 400 qoranta köçürildi, yani umumen 7200-den ziyade adam; bunlardan Qırımğa yaqınlaşqanda 800 qoranta (3200-den çoq adam) yöneltildi. Ukrainlerniñ Qırımğa köçürilüv tempi er yıl arta edi. 1953 s. Qırımnıñ pamuqçılıq tresti Çernigiv vilâyetinden kelgen 124 köçmen qorantasını qabul etmeden vazgeçti, çünki yarımadada pamuq ösdürmesini toqtattılar.

Ukrainadan köçmenler çoqluğını közetken azğan Qırım yolbaşçılığı endi öz şartlarını dikte ete başladı. O, Zakarpattyadan 1400 qorantanı Qırımğa köçürüvi içün red etken. Qırım vilâyet icra komiteti başı Dmıtro Polânskiy UŞSC Nazirler Şurası başı Demüan Korotçenkoğa yazğan mektübünde 1950-den 1953-ge qadar Qırımğa Vinnıtsâ, Kiyiv, Kamyanets-Podilskıy ve başqa qısmında Sumı em Çernigiv vilâyetlerinden köçürilüvi çoqusı esas olaraq kolhoz ve brigadalarnen yapılğanı aqqında qayd ete.

Tamam da bu türlü köçürilüv özüni eñ kârlı kösterdi ve köçmenlerniñ yañı yerde pekişmesine yardım etip olarnıñ tuvğan yurtlarına qaytuvını azlata edi. Zakarpattya akimiyetiniñ kolhoz ve brigadalarnen köçüvini temin etip olamağanı içün Qırım vilâyeti yolbaşçılığı ayrı (individual) köçmenlerni almaqtan red ete edi. Qırım vilâyet icra komitetiniñ ricasını esapqa alıp, UŞSC Nazirler Şurası köçürilüv planını Vinnıtsâ (400 qoranta), Çernigiv (500 qoranta) ve Sumı (500 qoranta) vilâyetleri esabından yapmağa qarar berdi.

1954 senesi Qırımğa Sumı ve Çernigiv vilâyetlerinden tahminen 1200 qoranta (5000-e yaqın adam) köçürmek planlaştırıla edi. Qayd etmeli ki, 10 yıl devamında (1944-ten 1954-ge qadar) ukrainlerniñ RŞFSR terkibindeki Qırımğa köçürilüvinde ukrainlerniñ ve ukrain halqınıñ esabına yapıla edi. Bu, milletniñ genofondını yoq etmek, ukrain halqını qansızlandırmaq ve boğun etdirmek içün imperiya Kremliniñ daa bir sırlar tolu planı edi.