Qırım: Ukrainada ilk adımlar
Qırımnıñ Ukrainağa berilgeninden soñ yarımadada alıp barılğan sovet siyaseti.
Petro Volvaç, İTŞ aqqıy azası, UMYaŞ azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" (Qırım odası) gazetası, 2017 senesi, № 31 çıqışı
Qırım ealisiniñ Qırım vilâyetiniñ Ukraina terkibine berilüvine yapqan reaktsiyası kreml yolbaşçılığınıñ diqqat merkezinde olğanına iç bir şübe yoq. Kütleviy malümat vastalarında derc etilmegen malümatlar Kremlge mahsus alâqa vastalarınen kelip tura edi. Bunı Ukraina merkeziy komitetiniñ rus ealisiniñ bir qısmı tarafından "yarımadanıñ mutlaq ukrainalaştırıluvı" aqqında qorqular muzakere etilgen vaqıtta çıqarğan neticelerine qarap körmek mümkün. Vaqialarnı ögüne alıp, kreml ideologları o vaqıtta Ukraina köçip kelgenlerni Qırımda ruslaştırmaq içün zemin azırlay ediler. Olarnıñ maqsadına köre, yarımada ukrainalı köçmenler tarafından yañıdan qurulmalı ve inkişaf etilmeli edi, amma o, evelki kibi rus tillerinde qaluvi kerek edi.
Tesadüf degil ki, bu mesele Qırım vilâyetiniñ memuriy tabiyetini deñiştirüv aqqında SSCB Yuqarı Radasınıñ Qararı qabul etilgeninden eki afta keçkenden soñ, 1954 senesi martnıñ 10-da olıp keçken XXV fırqa konferentsiyasında kütleden peyda oldı.
Belli ki, böyle bir toplaşuvda fırqa ve hocalıq vekilleri Qırım iqtisadiyatınıñ felâketli alı, baqımsız qalğan oba hocalığı, tüşük ayat seviyesi, suvu ve elektrik energiyasınıñ ciddiy yetmemezligi, Qırımnıñ çoqusı şeerlerinde yollar, suv turbaları, kanalizatsiyalarnıñ olmağanı aqqında qayğırmalı ediler. Lâkin o vaqıttaqı yolbaşçılarnı başqa şeyler meraqlandırdı. Olar içün Qırımnı ukrain tili ve medaniyetiniñ tarqaluvından qorçalamaq müim olğan edi. Mesele şu sebepten de kerginleşti ki, reber kadrlar arasında cenkte tılda olğan, cenk bitkenden soñ ise UQO (Ukraina qozğalañcı ordusı) ile küreşkenler çoq edi.
Evelki fırqa arhiviniñ fondlarında baqıp çıqqanım o vaqıttaqı Qırım reberliginiñ büyük bir qısmınıñ şahsiy işleriniñ ögrenilmesi şunı kösterdi ki, bu adamlarnıñ çoqusı cenk vaqıtında aqıqiy cebbeler degil edi, olar türlü ştab vazifelerini eda ete, siyasiy işçiler ola, intendant olıp hızmet ete ya da ordu gazetalarında çalışa ediler.
Qırımdan nemse, qırımtatar, yunan, ermeni, bulğar ve diger etnoslar sürgün etilgeninden soñ yarımadanıñ yaşayış içün eñ yahşı qurulğan qısımları olğan yalı boyu ve dağ etegi yerlerine yerleşmek içün köçmenlerni saylavnıñ birinci dalğası başlandı. Üstünlik oba akvitslerine, fırqa azalarına, GULAGnıñ evelki qoruyıcılarına, smerşçilerge ve istifağa çıqqanlarğa berile edi. Şunıñ içün, bu yañı qırımlılar Qırım vilâyetiniñ Ukrainağa berilüvi aqqında ükümet qararlarını suvuq qarşılağanları qanuniy aldır. Ve bu qarar eñ yüksek kreml yolbaşçılığı tarafından qabul etilgeni içün, iç kimse itiraz etmege cesaret etemedi. Olarnıñ qolundan kelgen tek bir şey bar edi – yañı Kiyev akimiyeti ögünde umumqabul etilgeninden farqlı olğan başqa bir noqtaiy nazarnı köstermek. Olar içün bunı vilâyet fırqa konferentsiyasınıñ yüksek minberinden seslendirmek müim edi.
Belli ki, Qırım matbuatı Qırımnıñ Ukrainağa berilüvinden evel de, soñ da kreml yolbaşçılarının qararlarını qomşu etken bir şey aqqında laf etmedi. Men XXV konferentsiya delegatlarınıñ çıqışlarını da tapamadım. Belki olar mahsus fondda saqlanğandır.
UKP MK (Ukraina kommunistik fırqası merkeziy komiteti) kâtibi Mıkola Pidgornıynıñ bu konferentsiyada çıqışından alınğan parça, Qırım üstkü qatlamınıñ bir qısmınıñ Qırım vilâyetini Ukraina terkibine berüv aktına munasebetleri aqqında az belli olğan faktlarnı aça. Bu, malüm olğanı kibi (baqıñız "Qırımska svıtlitsâ" gazetası 2017 s. № 30), işçi kollektivlerinde bu meseleni muzakere etüv esnasında daa belli olğan edi.
M. Pidgornıy o zaman, onıñ aytqanına köre, Qırım reberlerine çoq kelip tüşken kâğıtlardan birini oqudı: "Şu anda rayon icraiy komitetleriniñ bölükleri USSC Nazirliklerinden ukrain tilinde vesiqalar almağa başladı. Qırım vilâyetinde, hususan sovet müessiselerinde, mekteplerde, matbuatta, radioda ve ilâhre ukrain tiliniñ kirsetilüv tertibi qanday olacağını bilmek kerek". Belli ki, bu kâğıt bir sıltaq olaraq müvafaqiyetnen qullanılğan; mındaq numüneviy al-vaqialar, böylece, maruzacılarğa çet meseleni legallaştırmağa ve aktuallaştırmağa imkân berdi.
Bunıñ üzerine, fırqa yolbaşçısı azırlanğan planğa diqqat ayırdı ve cevap berdi: "Bu mesele, maña malüm olğanına köre, Qırım vilâyetiniñ işçilerini, SSCB Yuqarı Radası Prezidiumınıñ Qırım vilâyetini USSC terkibine berüv aqqında Qararı ilân etilmezden çoq evel raatlamadı... Şunı aytmalıyam ki, böyle laflar asılsızdır, Ukrainada Qırım kibi ya da aman-aman onıñ kibi vilâyetler çoq olğanını esapqa almaq kerek. Bularğa Voroşılovgrad, Stalinsk ve mekteplerde oquv rus tilinde alıp barılğan, iş yurutüv de rus tilinde olğan başqa bir sıra vilâyetler kire. Belli ki, Qırımda da öyle olacaq".
Demek ki, vilâyet resmen berilmezden evel Qırımnıñ rus tilli qalacağı ve şunıñ içün de ukrain tilli olmayacağı qarar etilgen edi.
Kreml psihologı Mıkola Pidgornıy, kommunistlerniñ büyük bir muvafaqiyeti olaraq, Ukrainada da rus mektepleri olğanını kösterdi. Bu meselege dair "Ukrainanıñ ğarbiy vilâyetlerinde de rus mekteplerimiz bar, başqa episi vilâyetlerde de öyle. Lâkin bu mekteplerde de ukrain tili fenn olaraq ögrenile" – dep ğururnen bildirdi UKP MK kâtibi. Respublika fırqa reberi ne qadar milliy alçaluv seviyesine tüşmeli ki, Qırım fırqa konferentsiyası delegatlarını aman-aman afu sorap inandıra: Ukrainada "rus mekteplerinde ukrain tili ögrenilse iç bir yaman şey olmaz. Başqa tiller ögrenile-de".
M. Pidgornıy o vaqıt inandırdı: "İş yurutüv nasıl barğan olsa, öyle de rus tilinde baracaq. İş yurutüvni ukrain tiline keçirmege iç bir icap yoq". Ve umumiy olaraq "müessiselerde iş yurutüvniñ ukrain tilinde olabilecegini nasıl tüşünmek mümkün", - dep açuvlandı özü çıqış yapqan adam. "Radiuğa, kinoğa, mektüpleşüvge kelgende — aynı şey, episine nasıl olsa öyle olacaq". Ve añlaşılğanı kibi, Qırımnıñ Ukrainağa qoşulğanından soñ episi "ast-üst etmek, episini ukrain tiline keçirmek" kerek degen mesele aslı köterilmegen. Bu "ast-üst etmek" lafı em maruzacınıñ, em de Qırım fırqa reberleriniñ ukrain olğan episi şeylerge munasebetini tolusınen tasvirley.
Qayd etmek kerek ki, bu gumanitar siyasetni iç kimse küzden keçirmege bile tırışmadı. Bu sahadaki vaziyet Ukrainanıñ 25 yıllıq mustaqilligi zamanında da koterilgen derecede deñişmedi. Ve 60 yıl keçken soñ halqımıznıñ qolları ile qurulğan Qırımnıñ ğayıp oluvı büyük derecede kreml yolbaşçılarının ta 1954 senesinde Kreml vilâyeti içün azırlanğan uzaqqa baqqan siyasetiniñ neticesidir.