Qırımnı ukrainalaştırunıñ ilk belgileri
Qırımnıñ medeniyet alemine ukrainalaştırunı kirsetüv.
Petro Volvaç, İTŞ aqqıy azası, UMYaŞ azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" (Qırım odası) gazetası, 2017 senesi, № 36 çıqışı
Belli ki, RŞFSC-den (Rusiyeden) qalğan kadrlarğa saip olğan Qırım vilâyet UKP (Ukraina kommunistik fırqası) komiteti de, vilâyet icraiy komiteti de gumanitar siyasette onı ukrainmerkezlik tarafına sığıp büyük deñişmeler yasap olamaz edi. Şübesiz, gumanitar sahadaki esas printsipler, Kreml tarafından berilgen doza sıñırlarında, Kiyevde işlep çıqarıla edi. Dmıtro Polânskıy, doğrıdan-doğrı Kremlniñ asraması olaraq, öz içinde kiyevli yolbaşçılarnıñ yañı yolunen kelişmese de, onı yerine ketirmege mecbur edi. Lâkin eñ müim qararlarnı amelge keçirmege o özü de, Qırım vilâyet komitetiniñ apparatı da aşıqmadı.
Şunıñ içün, vilâyet reberliginiñ gumanitar siyasetteki bazı deñişmelerni vilâyet Ukrainağa berilgenden soñ ilk aylarda etilmesi kerek olğanda, tek yılnıñ soñunda ilân etkeni de acayip degil.
1954 senesiniñ soñki aylarında Qırım akimiyeti tarafından qabul etilgen qararlarğa talil yapsaq, olarnıñ episini Dmıtro Polânskıynıñ kâtibligi vaqıtına kire ve kiyevge kelgen tekliflerniñ çoqusı onıñ imzası ile yiberildi, dep netice çıqarmaq mümkün. Bu Qırımdan Kiyevge kelgen ya da UKP MK ve onıñ apparatı tarafından teşebbüs etilgen bir çoq vesiqalarğa da aittir.
Taqviq ve teşviqat bölüginiñ müdiri V. Paşkonıñ UKP MK-ge "Bloknot agıtatora" (Teşviqatçınıñ bloknotı) neşiriniñ bir qısmını ukrain tilinde basıp çıqarmaq teklifi ile yazğan mektübi diqqatnı çeke. ("Cemiyet-siyasiy transformatsiyalar şaraitinde Qırım (1940-2015)". Kiyev, 2016, "Klio" neşriyatı. – 61. vesiqa, 1954 senesi sentâbr 3). Bu köstere ki, Qırımnıñ Ukraina terkibine berilgeninden soñ ilk yılda qırımlı fırqa memurları degil, respublika UKP MK apparatı ve onıñ kâtipleri tayinlengen rus tilli malümat fezasında bazı deñişmeler kiritmek istediler.
Kâğıtta aytıla ki, "Bloknot agıtatora" ideologik neşir olaraq Qırımda tek rus tilinde neşir etile. Al-vaqıa, yarımadağa köçip kelgenlerniñ, hususan köy rayonlarında, büyük ekseriyeti Ukrainadan kelgenlerdir. Şunıñ içün teşviqatçılarğa teşviqat işlerini ukrain tilinde alıp barmaq, neşirniñ ukrain tilli dublikatını qullanaraq, daa yahşıdır". Teşviqat ve taqviq bölügi, Qırım ideologik fırqa apparatçılarına neşirniñ belli bir qısmını ukrain tilli kopyası ile temin etmege teklif etti.
Qırım fırqa vilâyet komiteti, elbette kiyevli reberlikniñ kerişüvisiz degil, daa bir müim qararnı qabul etti: "Krımskıy komsomolets" (Qırım komsomoltsı) gazetasını ukrain tilinde çoqlaştıruv aqqında.
Qararda aytıla edi ki, Qırımnıñ Ukraina terkibine kirüvi yaşlar teşkilâtı ögünde onıñ ukrain tilinde kopyalanuvı kerek olğanını qoya. Aftada üç nomer çıqqan ve kiçik tiraj (10 biñ nusha) 90 biñ komsomoletsniñ ihtiyaclarını qanaatlendirmey. Dmıtro Polânskıynıñ imzası ile fırqa vilâyet komiteti 1954 senesiniñ soñunda UKP MK-ge muracaat etip, 1955 senesi yanvar 1-den başlap "Qırım komsomoltsı"nıñ çıquv sıqlığını aftada 5 nomerge, 20 biñ nushağa qadar arttırmağa izin sorağan, bunen beraber 1955 senesi iyül 1-den başlap 5 biñ nushanı ukrain tilinde basmağa köz ögüne alğan edi (75. vesiqa, 1954 senesi oktâbr 8, anda da).
"Radânskıy Krım" (Sovet Qırımı) gazetasınıñ saifelerinde "Bloknot agıtatora" abunesi
1954 senesi sentâbr soñunda UKP MK prezidiumı "Radânskıy Krım" vilâyet gazetasını neşir etüv aqqında" (69. vesiqa, 1954 senesi sentâbr 20, anda da) qarar qabul ete. Gazetanıñ künlik tirajı – 20 biñ nusha. Gazetanı maliyelev devlet büdjetinden yapıla edi. Redaktsiya "Pobeda" maşinasınen teminlendi, ve Ukrainanıñ medeniyet nazirligi ükümetke redaktsiyanı tecizlev içün sermaya yatırımlarından 100 biñ krb (qarbovanets) ayırmağa emir etti. Redaktsiya içün mebel satıp almaq içün UkrSSR Devlet planı daa 30 biñ krb ayırdı.
UKP MK Teşviqat ve taqviq bölügine ukrain tilli "Radânskıy Krım" gazetasınıñ reberlerini ve icadiy işçilerini saylavda yerli organlarğa yardım köstermek vazifesi berildi. O vaqıttaqı akimiyetniñ ukrain malümat fezasını, hususan vilâyet gazetasını yaratuvğa böyle munasebeti mustaqil Ukrainanıñ bütün yolbaşçıları içün ibrət olmalı edi. Çünki bu yıl 25 yıllığını qayd etecegi Qırımdaki yekâne ukrain tilli "Qırımska svıtlitsâ" gazetası, bütün bu yıllar devamında devlet diqqatından marum etilgen edi. Qırım Rusiye tarafından işğal etilgeninden ve redaktsiya Kiyevge köçirilgeninden soñ, medeniyet nazirliginiñ az vatanperver yolbaşçıları "Qırımska svıtlitsâ"nı umumiy olaraq yoq eteler ve onıñ maliyevleştirilüvini qaba bir şekilde toqtatalar.
UKP MK prezidiumınıñ Qırımda ukrain tilli "Radânskıy Krım" gazetasını yaratmaq aqqında qararını yerine ketirüv yolu aman-aman bir yılğa sozulğan edi. Gazeta 1955 senesi noyabr 1-de çıqmalı edi. Ukrain tilli matbu fırqa organınıñ yaratıluv esnası uzanğanı ya da daa doğrusı sabota etilgeni içün, UKP MK ekinci kâtibi Mıkola Podgornıy 1955 senesi avgust ayında SSCB KP MK-ge mektüp ile muracaat etmege mecbur oldı ve anda o, Qırımda böyle bir fırqa matbu organını yaratuvnıñ maqsadqa uyğun olğanını isbatladı (108. vesiqa, 1955 senesi avgust 2, anda da):
"Qırım vilâyeti Ukraina SSR-ge qoşulğandan soñ vilâyet işçileri arasında respublikanıñ hocalıq, siyasiy ve medeniy ayatına büyük bir meraq artqan. Ukrain edebiyatına ve ukrain tilindeki devriy neşirlerge talaplar artmaqta. Uçkün Qırım vilâyetinde 200 biñden ziyade ukrainalı yaşay, bu vilâyet ealisiniñ umumiy sayısınıñ tahminen 25 fayızını teşkil ete. Şimaliy oba hocalığı rayonlarında ukrain ealisi 35 fayıznı teşkil ete.
Eali arasında siyasiy-terbiyaviy işni küçlendirmek içün Qırım vilâyetinde ukrain tilinde mustaqil bir matbuat organı yaratmaq kerek oldı.
Ukraina KP MK, "Pravda" tam formatında 4 saifelik gölem, aftada 5 defa çıquv sıqlığı ve 20 biñ nusha tiraj belgiläp, Ukraina KP Qırım vilâyet komiteti ve işçiler deputatları vilâyet Sovetiniñ organı olğan "Radânskıy Krım" vilâyet gazetasını neşir etmege izin bermeñizni rica ete.
Gazetanı neşir etüv içün 2586 biñ krb miqdarında masraflar gazetanı satuvdan ve ilânlar basuvdan kelgen kelirnen qaplanacaq, qalğan 1443 biñ krb ise - matbuat ayırmalarından respublika büdjetinden subventsiya (dotatsiya) ile qaplanacaq.
Gazetanı neşir etüv içün kerek olğan, yılda 15 tonna miqdarında gazeta kâğıdı, respublika fondlarından ayırılacaq". UKP MK kâtibi M. Podgornıy.
Yañıdan yaratılğan ukrain bölüginiñ 3-ünci kurs talebeleri "Simferopol" kino teatrı yanında, 1955 senesi
Tek 1955 senesi sentâbr ayınıñ başında Moskvadan Qırımda ukrain tilinde "Radânskıy Krım" gazetasını neşir etmege izin keldi. 1955 senesi sentâbr 30-da Qırım UKP vilâyet komiteti "Radânskıy Krım" vilâyet gazetasını ukrain tilinde neşir etüv aqqında" qarar qabul ete.
Qırım vilâyet komitetiniñ mesüliyetli işçilerine (Polânskıy, Klâznıtsa, Rıçıkov ve Katkov) ve vilâyet sovetiniñ reisi Kuzmenkoğa UKP MK tarafından "Radânskıy Krım" gazetasınıñ redaktsiyasında çalışmaq içün Qırımğa yiberilgen işçilerniñ tekliflerini ögrenmek vazifesi berildi. Teşviqat ve taqviq bölügi (Karpenko) 1955 senesi oktâbr 10-na qadar gazetanıñ yolbaşçı ve icadiy işçileriniñ terkibini büronıñ baquvına bermeli edi.
Qırımda, şu cümleden Aqyarda (Sevastopol), vilâyetniñ bütün şeerleri ve rayonları içün gazetanıñ kafil etilgen tarqaluvını teminlemek maqsadı ile, fırqa vilâyet komiteti neşirge abune oluv içün limit belgilendi. Er bir meskün yerde yaşağan eali sayısına köre ol 450-den 1700 nushağa qadar deñişe edi.
Qırımda ukrain medeniyeti ve tasilniñ inkişaf etmesi içün Qırım pedagogika institutında ukrain tili ve edebiyatı bölüginiñ teşkil etilüvi aqqında ükümet qararı da müim emiyetke saip edi.
Petro Maksımovıç Kırıçok
1954 senesi sentâbr soñunda mektepler bölügi UKP MK içün Qırım pedagogika institutında ukrain tili ve edebiyatı bölüginiñ teşkil etilüvi aqqında hızmet kâğıtını azırladı (70. vesiqa, 1954 senesi sentâbr 29, anda da). Vesiqada Qırım UKP vilâyet komiteti ve medeniyet nazirligi 1954-1955 oquv yılında QPI (Qırım pedagogika institutı) tarih-filologiya fakülteti yanında ukrain tili ve edebiyatı bölüginiñ teşkil etilüvi aqqında teklif kirsetkeni aytıla. Ali oquv yurtunda qabul etilgen talebelerden 25 kişi olğan bir akademik gruppanıñ yaratıluvı köz ögüne alına edi. Ve kelgen 1955-1956 oquv yılında ukrain bölüginiñ birinci kursuna eki akademik gruppa (50 talebe) qabul etilüvi planlaştırıla edi.
UkrSSR tasil nazirligi QPI rus tili ve edebiyatı bölügini UkrSSR pedagogika institutlarınıñ şu bölükleriniñ oquv planları ve programlarına keçirmege qarar berdi. Olar, ukrain tiliniñ 2, 3 ve 4 kurslarında (190 saat) ve ukrain edebiyatınıñ 3 ve 4 kurslarında (140 saat) ögrenilüvini köz ögüne ala edi.
Yañıdan teşkil etilgen ukrain bölüginde oquv ceryanını yola qoymaq içün Qırımğa köçip kelgenler arasında filologiya ilimleri namzetleri, dotsentler P. M. Kırıçok ve G. Ya. Nedilko ve ilmiy dercesi olmağan bir qaç ocası bar edi. 1955 senesinde M. V. Frunze adındaki Qırım pedagogika institutında birinci ukrainşınaslıq kafedrası – ukrain tili ve edebiyatı kafedrası yaratıldı, onıñ reberi P. M. Kırıçok oldı.
Şunı qayd etmek kerek ki, kiyevli fırqa reberlik organları mütehassıslar tarafından azırlanğan tekliflerge ciddiy yanaşqan. Bütün ukrainmerkezlik qararlar ve uqüqiy vesiqalarnıñ yerine ketirilüvi Kiyevniñ daimiy qattı nezaretinde edi. Doğrusı, Dmıtro Polânskıy reberlik etken Qırım fırqa vilâyet komiteti qabul etilgen qararlarnıñ yerine ketirüvini sıq-sıq keçiçtire edi, bu ise kiyevli fırqa ve sovet yolbaşçılığınıñ onıñ faaliyetinden narazılığına ketirip çıqardı. Bu Dmıtro Polânskıynıñ deñiştirilüvine sebep oldı.
1955 senesiniñ soñunda o Qırım vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi vazifesinden boşatıldı ve Rusiye Federatsiyasında itibarı az olğan Orenburg vilâyet komitetiniñ birinci kâtibi etip tayinlendi. Şübesiz, bu, sürgünliknen musaviy olğan büyük bir alçaluv edi. Lâkin onıñ yerine Vasıl Komâhovnıñ kelüvi yarımadanıñ daa soñki ukrainalaştırılması içün pek büyük rol oynadı.