Oğurlanğan isim: Kişka nasıl «Koşka» oldı

1854—1855 seneleri Aqyar (Sevastopol) mudafaası qaramanı Petro Kişkanıñ soyadı meselesi.

Sergiy Konaşevıç. "Qırımska svıtlitsâ" (Qırım odası) gazetası, 2017 senesi, № 38 çıqışı

2017 senesiniñ başında (QS, 20.01.2017 senesi 3. nomer) qısmı qırımnen bağlı olğan, ukrainalı körümli ressamlardan biriniñ soyadı kerçekten nasıl aytılğanını tüşünmege imkân oldı – «Samokış» yaki «Samokışa» (Siverşçınada ekşi sütniñ şiveli adı; usta mektüplerini tam böyle imzalay edi).

Ve yaqınlarda arhivde çalışqanda Yevgen Nakoneçnıynıñ "Oğurlanğan isim (Rusinler ne içün ukrainalı oldı)" adlı eseriniñ adını kene de hatırlamağa kerek oldı. Eski gazetalar arasında 1956 senesi mayıs 28 künki «Radânskıy Krım» (Sovet Qırımı) neşiriniñ nushası tapıldı. Birinci saifede, mayıs 26 künü Malahov prospektindeki yañı aqyar bağçasında 1854-1855 seneleri qırım cenki devamında şeer mudafaasınıñ iştirakçisi olğan efsaneviy deñizci Petro Kişqağa (Kişka - misiq, pışıq) abideniñ açılması aqqında haber etile edi. SSCB gimninen başlağan ve UkrSSR gimninen bitken tantanalı mitingde, abide proyektiniñ müellifleri V. P. Petropavlovskıy ve ağa deñizciler Vasıl ve Yosıp Keyduklar, Aqyar şeeri şurası icra komitetiniñ başı Sosnıtskıy, fırqa şeer komitetiniñ kâtibi Paşkov, bunen beraber, deñizciniñ Vinnitsâ vilâyetinden olğan memleketdeşleri – Sıqovetsk rayonındaki Yatsenko adındaki kolhoz başı Krıvotey ve vekâlet reberi Gnennıy, olar Kişkanıñ doğğan köyü – Ometıntsiden kelgen yaşlar, onıñ cenk qaramanlıqları aqqında sıq-sıq eşitkenlerini aytıp berdiler. Miting soñunda, "rus askerleriniñ ve deñizcileriniñ aqqaniyetli qaramanlıqları" aqqında nutuqlar yanğırağan vaqıtta, abidege tiri çeçek demetleri qoyuldı.

«Radânskıy Krım» gazetasınıñ müellifi isä abideni böyle tasvirley edi: "Cürätli istihbaratçınıñ büsti üç metrolıq pembemsi granit tübünde (postamentinde) ornatılğan. Abideniñ ög tarafında yuqarıda bir yazı bar: "Matros Koşka Petr Markoviç, Geroy Oboronı Sevastopolâ" (Deñizci Koşka Petr Markoviç, Aqyar Mudafaası Qaramanı). Aşağıda, bayraqlar ve toplar arqasında (fonunda) birinci Aqyar mudafaasında iştirak etkeni içün medal tasvir etilgen tunc bir qartuş (kartuş) yerleştirilgen."

Belki de birine, körümli ukrainalı askerniñ soyadı, abide üstündeki rus tilindeki yazıda "Koşka" dep yazılğanı acayip kelmez - rus tilinde "kişka" (misiq, pışıq) sözü tap böyle şekilge kirgendir. Razı olmaq mümkinki, onı "Kişka" olaraq yazmaq pek añlaşılmaz olur edi ve urğunıñ nasıl qoyulacağı sualini doğurar edi. Lâkin bu soyadı ukrain tilinde yazılğan ve atta "Petro Koşqağa Abide" sarlavhası altına alınğan reportajnıñ bütün metninde de aynı böyle berile.

Umumen bu dilemmanıñ özü – "Kişka" yaki "Koşka" – ömrüniñ yarsından çoqsunı Ukrainada keçirgen, amma ne onı, ne ukrainalılarnı sevgen rus yazıcısı Mıhaylo Bulgakovnıñ «Bila Gvardiya» (Beyaz Gvardiya) eserinden bir parçanı aqlıma ketirdi:

Yaramaz o, – dep nefretnen devam etti Turbin, – çünki özü bu tilde laf etmey! A? Men evvelki künü bu alçaq, doktor Kuritskiyni soraym, o, baqasıñız, keçken yılnıñ noyabriden berli rusça laf etmege unutqan. Kuritskiy edi, Kuritskıy oldı... Şunıñ içün soraym: ukraince "kot" nasıl? O cevap bere "kıt" (qit baliq). Soraym: "A qıt qanday?" O ise toqtap qaldı, közlerini berekertti ve susa. Ve şimdi selâmlaşmay. Nikolka şaqıldap küldi ve dedi:
Ularda "kıt" sözü olamaz, çünki Ukrainada qıtlar yoq, Rusiyede ise ondan çoq.

Rusiye imperiyası devrinde Ukrainada "qıtlar olmağanı" kibi, Sovetler Birligi zamanında da ukrain Kişka köyünden çıqqan insan yalnız "rus askeri Koşka" olabile edi. Eger Aqyar panoraması müzeyindeki ekspozitsiya bir zamanlar onıñ vışıvankasından başlağan olsa bile.

Petro Kişkanıñ vesiqalarda (reyestrlarda) «Koşka» olaraq yazılğanı istisna etilmey. Meselâ, Birinci cian cenki künlerinde ukrain topraqlarından arbiyge çağırılğan askerlerni, atta pek belli ukrain soyadlarına saip olğanlarını bile, şahsiy işlerde "rus" (russkiy) sözü ile qayd eter ediler – buña o zaman onıñ sinonimi olğan "ortodoks" (pravoslavnıy) sözü de qoltutqan edi. Lâkin 1956 senesinde ne patşa rejimniñ özü, ne de kimliginiñ tayinleyicisi olaraq din qalmadi. Daa "Hruşçev cılışuvınıñ" (otepeliniñ) ilk yılları, Qırım yarımadası Ukrainağa berilgeninden soñ onıñ "yımşaq ukrainalaştırılması" ile işaretlengen edi. Şunıñ içün, ukrain tilinde metinler yaratmaq içün barı köz qamaştırmaq (ya da adamlar ögünde yahşı körülmek) maqsadınen imlânı (orfoqrafiyanı) ögrenmek mümkün edi.

«Kerek olğanı kibi oqusa ediniz»... 1950 seneleriniñ ortalarında Qırım ukrain tilşınaslığı saasında kadr yetmemezliginden azap çeke edi – şunıñ içün "Radânskıy Krım" (ve ukrain tilindeki başqa az saylı neşirler) "Hoş keldiñiz" (Dobro pojaluvatı), "Yañı evliler sarayı" (Palats molodojoniv) ve ilâhre kibi qalkalarmen tolu edi. Tilge onıñ yüzüni qaytarmaq içün yapqan er angi bir ıntılıv, şu aynı «Radânskıy Krım» kibi, dört yıl boyunca ukrain tilli versiyası çıqqan neşirni "burjuaz milliyetçiliginde" qabaatlamağa ketirip çıqarabile edi.

Sovet işğaliniñ tetqiqatçısı Pavlo Ştepa qayd ete ki, Stalin devriniñ ukrainca-rusça luğatlarında, tilşınaslarnıñ özleri "rusça-rusça" dep adlandırğanlarında, "beçivka", "derzkıy", "rezına", "lışniy", "lopnutı", "svekla" ve başqaları kibi böyle "esli ukrain" sözleri rastkele edi. Evelki, ve eñ esas inqilâptan evelki luğatlar "milliyetçilikke dair", "yañlış metodologik printsipke binaen" qurulğan ve "ukrain tilini rus tilinden eñ çoq uzaqlaştırğan" dep ilân etildi. İşte "yoldaş" Stalinniñ emirlerine binaen, "ukrain ve rus halqlarınıñ alâqasını coytmaq" ve atta yasaq etilgen ukrain sözleriniñ luğatlarını tertip etmek kerek oldı.

Aqyarda Petro Kişqağa (Koşkağa) abide

Şunıñ içün, bizim taqvimimiz - hususan halqımıznıñ Qırımdaki yaşayışınıñ saifeleri, o vaqıtları bizden tillerimizden daa ziyade temizlengen ve cırtılğan eken – bizge ameliy ceetten belli olmağanı acayip degildir. Şu sebepten barı şimdi tarihiy adaletniñ tiklenmesi kerek.