Eki deñiz arasındaki yarımada... amma balıqsız

Cenkten soñra Qırımnıñ deñiz balıqçılığı.

Petro Volvaç, İTŞ aqqıy azası, UMYaŞ azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajı olğan qırımlı. "Qırımska svıtlitsâ" (Qırım odası) gazetası, 2017 senesi, № 23 çıqışı

Deñiz balıqçılığı er zaman Qırım iqtisadiyatınıñ pek müim ve ayırılmaz bir qısmı olğan edi. Eki sıcaq deñizniñ (Qara ve Azaq) bar oluvı, ğidalı bioplanktongha zenginligi, etraftaki müitke ve suv akvatoriyalarına zararlı olğan istisalatnıñ (metallurgiya, dağ-meden ve himiya) olmaması, olarda benzersiz (unikal) tabiy bio-menbalar şekillenmesi içün aman-aman itiqatlı (ideal) şartlar yarattı.

Aman-aman tatlı suvlı Azaq deñizi öz ayrı zenginligi ve türlü türleri ile ayırılıp tura edi. Anda orta yer deñizi balıqlarınıñ 79 türü ve tatlı suvlı balıqlarnıñ 26 türü sanayı (senaat) emiyetine saip edi. Yerli eali ve balıq işlep çıqaruv sanayısı arasında büyük bir talapnen faydalanıla edi: tüylkä (tyulka), hamsa, boqa (bıçok), sulaq, çabaq (laşç), sazan, bekire (osetr), sevruga, beluga, taranya, qalqan balığı (kambala), seld (oseledets) ve başqaları. Öz istisalciligine köre (1 km2 suv satha (küzgüsine) 80 kg balıq) Azaq deñizi evelki Birliginiñ eñ zengin deñizi edi.

Yarımadanıñ qara deñiz yalısı balıq zenginligi ve deñiz faunasınıñ türleri boyunca Azaq deñizinden aman-aman keri qalmay edi. Qara deñizde er zaman sanayı emiyetke boqa, hamsa, şprotlar, seldler, beluga, qızılbalıq (losos), skumbriya, stavrida, sardinalar, kefal ve başqa balıq türleri saip olğandı. İnkişaf etüviniñ yuqarısında – keçken asırnıñ 60-70 senelerinde Qara deñiz avzası er yıl 1 mlñ. tonnadan ziyade türlü balıq türlerini tutuvnı temin etip turdı. Tam şu şahsiy ve devlet balıq hocalığı sayesinde Qırım qara deñiz boyundaki rayonlarnıñ ealisi eñ açlıqlı yıllarında da sağ qaldı. Qartlar tasdıqlay ediler ki, deñiz yalısı rayonlarınıñ sakinleri yıqıcı qırım cenki, açlıq (golodomor) ve tabiat afetleri vaqıtında açlıqtan eñ az azap çeke ediler.

Statistik malümatlarğa binaen, cenkke qadar Qırımnıñ balıq hocalığında 9 balıq işlep çıqaruv zavodı, 2 konserva zavodı, gemicilik, 5 motor-balıq tutuv stantsiyası, 27 balıq kolhozı, devlet balıq tutuv bazası ve başqa müessiseler bar edi. Balıqçılıq saası daa 220 motorlı ve 310 kürekli flot birlemine saip edi. Balıqçılıq hocalığında 2500 balıqçı çalışa edi. Balıq tutuv 1940 senesinde 620 biñ tsentnerge (sentner) yetken edi. (Ukraina MA DF. – F. 1. – Op. 24. – İş. 3672. – Saife. 5-29.)

Yazıqlar olsun ki, balıq hocalığı, Qırım iqtisadiyatınıñ başqa episi saaları kibi, Ekinci cian cenki künlerinde pek büyük coyuvlarğa ve maddiy zararlarğa oğradı. Balıq kolhozları ve artellerniñ quvetsiz balıq tutuv flotı aman-aman büs-bütün yoq etilip çıqtı ve küçük tek balıq zavodları ve balıq işlep çıqaruv noqtaları hammadde (sırö) olmağanı içün öz faaliyetini toqtattı. Qırımda balıqçılıq saasınıñ cenken soñ ğayrıdan tiklenmesi pek yavaş ve ağrılı tarzda alıp barıla edi. Balıq kolhozları ve artellerde gemiler, qayıqlar ve tehnikiy tecizat yetmey edi. İş qabiliyetine saip cenkten evelki balıqçılardan çoqları ya cenkten qaytmadı, ya da Qırımdan sürgün etildi. Bu qayd etilgen al-vaqialarnıñ episi, balıq tutuv saasınıñ işindeki neticelerge cenken soñki ilk yıllarda menfiy tesir etti.

Qırım vilâyetinde balıq hocalığınıñ inkişafı asasen ittifaq (soyuz) ve respublika balıq hocalığı nazirligi ve Qırım-devlet-balıq-flotı (Krımderjrıbflot) tarafından qolaylaştırıldı.

Arhiv vesiqaları köstergenine köre (Qırım vilâyet UKP komiteti fırqa organları bölüginiñ Ukraina KP Merkeziy komitetine 1954 senesi avgust ayında Qırım vilâyetiniñ iqtisadiy potentsialı aqqında malümatnaması), 1953 senesiniñ soñunda balıq sanayısınıñ kelişikli saası artıq bar edi. Ol balıq tutuv flotı, 10 balıq zavodı, 1 balıq kombinatı, 30 balıq tutuv kolhozını birleştirgen 5 rayonlarara balıqçı cemiyeti ile taqdim etile edi. Lâkin olar er yıl balıq tutuv maqsadlı planlarını yerine ketirmey ediler. Meselâ, Qırım vilâyetiniñ Rusiye Federatsiyasına (RŞFSC) tabiliginiñ soñki yılında planda 716 biñ tsentner balıq tutuv köz ögüne alınğan edi. Kerçekte ise 1953 senesinde balıq tutuv 450 biñ tsentnerni teşkil etti (plan 63% yerine ketirildi). Episi evelki yıllarda körsetkiçler daa fena edi.

Kerçte balıq sanayısı, 1950 seneleriniñ başlanğıcı

Balıq sanayısındaki felâketli al UkrSSR ükümetini Qırım vilâyeti Ukrainağa berilgenden soñ eñ ilk yılında yarımadada balıq sanayısınıñ yañıdan tiklenmesi içün zahmetli işlerni başlamağa mecbur etti.

1955 senesi yanvar 19-da UkrSSR Nazirler Şurası reisiniñ zammı G. Onışçenkonıñ yolbaşçılığında Qırım vilâyetinde balıq saasınıñ inkişafına bağışlanğan mahsus bir toplaşuv (keñeşme) keçirdi. Nazirler Şurası tarafından vekâletli kiyevli mesül hadim Oleksiy Yaşçenko toplaşuvda yapqan çıqışında qayd etti ki, Qırım Devlet balıq tresti (Krımderjrıbtrest) ve Motor-balıq tutuv hocalıqları İdaresiniñ işi qanaatlanılmaz seviyededir ve vaziyetni çezmek içün kederli (radikal) deñişmelerge muhtac. İşbirlikni yalandan etken kibi köstergen yerli balıq hocalığı yolbaşçıları baş diqqatını qıymeti az olğan balıq türlerini (hamsa, tüylka, boqalar) tutuvğa ayırdı.

Amma olarnı tutuvğa bağışlanğan planlar da yıldan-yılğa yerine ketirilmey edi. Qıymeti az olğan balıq türlerini pek çoq avlağanları sebebinden, Azaq deñizi suvları alanında olarnıñ ösüvi qatqı tayında qısqartıldı. Atta qıymeti az olğan balıq resurslarınıñ eksilüvi sebebinden, ukrain ükümeti Devlet planlaştırma idaresi (Derjplan) ögünde olarnı Azaq deñizi suvlarında vaqtınca yasaq etüv aqqında mesele köterdi.

SSCB Nazirler Şurasınıñ 1954 senesi aprel 7-de qabul etilgen "UkrSSR Qırım vilâyeti şeerleri ve kurortlarınıñ oba hocalığını daa da inkişaf ettirüv tedbirleri aqqında" qarar proyektine köre bilgir malümatta (dovidkada) aytıla edi: "Cenkten soñ devlet balıqçılarnı yañı, daa quvetli balıq tutuv silâhlarınen temin etti. Al-azırda vilâyette 300 motorlı ve 1200 kürekli flot bar". Balıqçılıq saasında çalışqanlarnıñ sayısı aman-aman cenkten evelki seviyege — 2200 kişi — yetti, ancaq balıq avlav çoqqa eksildi (1940 senesinde 620 biñ tsentner ve 1953 senesinde ise tahminen 500 biñ tsentner).

Toplaşuv, balıqçılık hocalıqlarını irileştirmekni, şimdiki bar olğan balıq zavodlarını ğayrıdan teşkil etmekni ve "Rıbovılov" (Balıqtutuv) devlet birleşmesinde çalışuv iş aqını tölüv sistemasını küzden keçirmekni qarar aldı. Balıqçılıq saasınıñ ilmiy teşkilâtları ve oña boysunğan nazirliklerniñ ögünde balıqçılık saasınıñ ilmiy abıqası, balıq avlavlarını tahmin etüv istiqballeri ve Sıvaşta kefal hocalıqlarını teşkil etüv, anda balıq hocalığını optimallaştırmaq içün Sıvaş ile Moloçnıy (Sütlü) limanınıñ teşkerilüvi ve Qırımda midiyalarnı (midiy) işlep çıqaruv zavodınıñ quruluvı aqqında mesele peyda olğan edi. Bu kibi bütün ilmiy-istisaliy (sanayiy) müim ve zor meselelerni çezmek Ukrainanıñ boynuna yüklendi.