Küüçlü! Dülber! İhtiyatlı! Çevik!
Qırım Muhtar Cumhuriyetinde plastunlar areketi tarihından.
Maksim Dubovyaz. «Qırım svıtsı» (Qırım aydınlığı) gazetası, 2018 senesi, № 16 neşir
Ukraina köy ananelerinde qadim zamanlardan balalar ve yaşlar özlerine mahsus yarımaydamar taqımları teşkil ete ediler, mında ulu cemaatnıñ dıqqatlı nezareti altında olar özlerini qazaq azırlığına taba kenişlete ediler. Ukraina şeerlerinde araştırmacılar yaşlar içün maqsadlı qurulışlarnıñ peyda oluvını asılında Yañı zamannıñ başlanğıcınen bağlaylar. Meselâ, bir menbağa köre, «ukrain yaşlarınıñ teşkilâtlı ayatı daa XV-XVI asırlarda başlandı ve qardaşlıqlarnıñ – eali belli bir taqımlarınıñ aqqını qorçalamaq, diniy, hayriye yaki medeniy-maarif maqsadınen teşkil etilgen cemaat birleşmeleriniñ faaliyetinen bağlıdır. Çoq vaqıt qardaşlıqlarda yaşlar içün ayrı "yaşlar", yaki "balalar" qardaşlıqları faaliyet köstere edi».
Daa soñra, Avropada içtimaiy ayatnıñ inkişafı ile yañı formalar peyda ola edi, XIX asırnıñ ortalarından başlap belli bir terbiye faaliyetiniñ qaideleri şekillene, anda ruhaniy ve vatandaşlıq inkişafı unsurları bedeniye azırlığı ve şu yaki bu milliy hususiyetlerinen birleşe. XX asırnıñ başında böyle azırlıqlarnıñ neticesi olaraq Britaniyada skaut areketi peyda ola ve tez sürette halqara tarqaluv qazana. Ukrainada bu areket 1912 senesi aprel 12-de "Plast" olaraq teşkilâtlandı.
Kelecek on yıllıqlarda olıp keçken qattı içtimaiy sarsıntılar skautingni ve "Plast"nı memleketimizniñ kerçekliklerinden yavaş-yavaş çıqardı, şuralar yaşlarına tek alternativesiz pioneriya ve komsomol taqdim etildi. Lâkin "Plast" sönmedi, o, ukrain diasporasında faaliyet kösterdi, dunyağa tarqaldı, bugün de müim ukrain diasporası olğan bütün memleketlerde faaldir.
Qırımlı plastun Volodımır Şçekun (oñ taraftan çetteki)
Milliy faallikniñ artuvı ile "Plast" Ukrainada yañıdan tiklenip başladı. 1989 senesi dekabr ayında bu ceryan teşkilâtiy şekil aldı, ve 1990 senesi avgust 30-da tiklengen "Plast"nıñ ilk bölügi ant etti. Mustaqillik qazanılğan soñ plastun areketi ğarptan şarqqa qadar Ukrainada tarqaldı. Malümatlarğa köre, 2012 senesi plastunlarnıñ umumiy sayısı 5000 kişige yetti.
Qırım Muhtar Cumhuriyetinde de ilk plastun bölükleri 90-ıncı yıllarnıñ ortalarında peyda oldı. Lâkin, bazı menbalarğa köre, «eger mustaqillikniñ ilk yıllarında mında bir qaç plastun teşkilâtı bar olsa: Aqmescit, Aqyar, Kezlev, Yalta ve Keriç, 2005 senesinden berli tek bir tanesi saqlanıp qaldı — Aqyarda».
1997 senesi mart 3-te Aqyar staniçasınıñ ilk Umumiy Cıyını olıp keçti. "NSOU" Plastnıñ Aqyarda quruluv ve inkişafınıñ bu ilk adımı teşkilâtnıñ resmiy qurulğan künü olıp sayıla. Bazı aqyarlı plastunlar 1995-1996 senelerinde Karpatlarda ilk lagerlerde oldılar. İlk defa olar özleri aqqında 1996 senesi küzde Rivne şeerindeki Orlikiadada laf etip başladılar ve getman üçünci yerini qazandılar.
İlk dögerek "Çaykı" (Aqçarlaqlar) dep adlandırıldı. Anda dört qız bar edi — Mariya Protsak, Zina Belanük, İrına Topilina, Yulâ Yermoşkina. Aqyar staniçasınıñ yaşağan vaqıtında plastunlar çoq lagerlerden keçtiler.
Qayd etmek kerek ki, qırımlı plastunlar daimiy surette «qıtada» meşğuliyetlerde, yarışlarda, lagerlerde iştirak ettiler ve Qırımdaki yaz plastun lagerlerinde Büyük Ukrainadan kelgen musafirlerni qabul ettiler. Olardan soñkisi 2013 senesiniñ yazında olıp keçti. Bu aqqında — Qırım dairesiniñ "Feodoro Beyligi" adlı ülketanu-terbiye lageri — «Plastun portalı» şööyle yaza: «Lagerniñ ilk basqıçı qadim zamanda orta asır Feodoro devletiniñ sakinleri yaşağan Eski Kermen mağara şeeri yanında olıp keçti. Lagerniñ ilk künü faal yerleşüv ve iştirakçiler arasında tanışuv başlandı.
Er kes öz lagerniñ taqma adını aldı ve bundan soñra er kes bir-birine tek taqma adınen hitap etti. Lagerde mahsus adlandruv sisteması bar edi – lagerniñ efsanesine köre: komendant – bey, bunçuqlı – cellât, kâtip – felsefeci, intendant – tüccar, ekim – druid.
Daa ilk künlerde lager iştirakçileri özlerini kerçek orta asır cenkçileri kibi is ettiler ve yaydan atuv, bıçaq ve süriken tüşürüvde meşq ettiler. Aziz Üçlükniñ (Türiytsâ) güzel bayramında lagerge musafirler — "Plast" dostları, şu cümleden Qırım dairesiniñ kapellanı, UOK KP arhiyepiskopu peder Kliment, lager iştirakçileri içün dua etken, ve «Ukrain Evi» Qırım iş ve medeniy işbirligi merkeziniñ reisi Andriy Şçekun keldi».
5 yıl keçti. Qırım işğal etildi. Elbette, onıñ yarımadada faaliyeti endi iç mümkün degil, lâkin yüz yıl evelsi kibi plastunlar sürgünde (ekzilde) areket eteler, ananeniñ üzlüksizligini saqlap, yañıdan tiklenüv içün deñişimni terbiyeleyler. Andriy Şçekunnıñ aytqanı kibi: «Ukrainler içün, milliy ğaye içün "Plast" — bu bizim ulu nesilimizden qalğan miras, onı tiklemek kerek. Eger Bağçasaray aqqında laf etsek, bu ufaq şeerde «Plast» merkezini yaratmaq içün şarait, teşkilâtiy qurulış yoq edi. İlk evelâ biz baza yaratmaq kerek edik: «Plast»qa barmağa istegen ve bara bilgen balalarnı.
Ve biz bağçada (balaçağada) bir taqımnıñ, soñra sınıflarnıñ, ve ondan soñ ukrain tilinde oqutılğan mektepniñ açılmasından başladıq. Soñra — faal iştirak: menimki, diger cemaat faalleriniñki, insanlarınıñ körsetmek ve aytmaq içün Aqyardan, Ukrainanıñ başqa regionlarından aqiyqiy plastunlarnı davet ettik.
Elbette, biz endi zemin yaratqan soñ, men Bağçasarayda bir küren yaki dögerek açmaq kerekligi aqqında Aqyar ve Aqmescitteki «Plast»nen qonuşa edim. Menim büyük oğlum Oleksiy baştan-başta Aqmescitke bütün tedbirlerge qatnay edi. Soñra ortanca oğlum Volodımır östi, o da «Plast»qa bardı, ve bugünki künde o faal sürette bunıñnen meşğul ola. Doğrusını aytsam, «Plast» menim eki oğluma da pek balaban tesir qaldırdı, yani ana-baba olaraq menim umütlerimi o tolusınen aqladı! Balalar — deñişti, balalar — östi, balalar lider oldılar. Ve Bağçasaraydaki şu kiçkene «Plast» — atta oğullarım etrafında qurulğan şu dögerek — bunıñ episi boşa ketmedi. Çünki "Plast" – bu azat insanlarnıñ birligi!».
Ukraina yaşlar teşkilâtları liderleriniñ cıyını, avgust-sentâbr 1997 senesi, "Artek" BUM
Yaqında qırımlı plastun Volodımır Şçekun öz işanlı ıntıluvlarınen, şahsiy tecribesi ve plastun dostlarınen işbirligine tayanıp, endi «sürgünde»: Borıspil bölgesindeki Şçaslıve (Bahitli) köyünde plastunlar merkezini yaratqanı plastun ta'lim-terbiyesiniñ yaşlarğa ne qadar küçlü tesiri olğanınıñ isbatıdır. Dögerek şulay da adlandırıla: «Bahitli arslanlar». Elbette, şimdilik olar «arslancıqlar»! Lâkin balalar öseler.
Fotolar Şçekunlarnıñ aqrabalarından ve http://plast.ukrlife.org arhivinden alınğan.