← Ana saifege qaytmaq

1920 senesi Qırımğa seyahat (Qısqartılğan)

Levko Çıkalenko. «Qırımtska svıtlıtsya» gazetası, 2020 sene, № 3-9 sanları

1920 senesiniñ küzünde, Lvivden cenüpke doğru Romaniya sıñırına qadar uzanğan cembemiz bir qaç vaqıt bir yerde durğanda ve keç küz köstergeni kibi bizge böyle kederli bir soñnı iç bir şey haber bermegende, qumandanlığımıznıñ ştabına Qrımdan Vrangelden polk. Noha geldi, Vrangel ordusınıñ qumandanlığı tarafından, tertipke köre, imza etilgen vesiqalarmen.

Menda kimniñ imzası bar olğanını, tamır olaraq qaysı şahıs adından ya da qaysı şahıs teşebbüsimen kelgenini artıq hatırlamayım, amma o, resmiy vekil olaraq qabul etilgeni – bir haqiqattır. O bizge, «Rusiyanıñ Cenübiy Silâlı Quvvetleri Qumandanlığı» («Командование Вооружённых Сил Юга России») tarafından olğan teşebbüsnen, 1919 senesiniñ muğaydatlı küzünden soñ eki ordu arasında peyda olğan düşmancasına munasebetlerni lâğu etüv içün geldi; o vaqıt beyaz moskov orduları bizi Qıyivden öyle utançlı sürip çıqardılar, bizni ğaliçiyalılar ile aramıznı bozdılar ve soñunda, özleri de sallanıp, Lübar tübündeki ölüm üçköşeligine qapadılar.

Bu polkovnik arbiy qumandannıñ ştabında da, Hnıplındaki Baş Otamannıñ ştabında da çoq yurdı, nihayet, ya şartlar bunı talap etkeni içün, ya da belki özü bir şeynen təsir etkeni içün, ükümetimiz olarnıñ nezaketine cevap olaraq Qırımğa öz heyetini yollamağa qarar berdi.

Ükümetimiz, eñ evelâ arbiyler, Vrangel ile nihayet bir añlaşmağa varmağa pek istey edi, çünki, evelâ, umumiy düşman – qızıl Moskvağa qarşı cenk ketkende strategiya bunı talap ete edi, ekincisi ise, Vrangelnıñ etrafındaqılarnıñ ukrainlerge sempatiya duyğuları, ordunıñ «ukrainleştirilüvi» ve anda yüksek vazifelerde bizim insanlarımız olğanı aqqında «cazibeli» mektuplar ile şayıalar pek çoq gele edi. Ehtimal, bu doğrultıda polk. Noha özü de az iş yapmadı, öyle ki arbiy qumandanlığımıznıñ hem sözlerinde, hem de işlerinde añlaşmağa meyilli ima etüvler duyuldı.

Mülkiy ükümetimiz, arbiylerge Qırımğa heyet yollamağa razılıq bergende, onun terkibine iç olmasa içtimaiy-siyasiy işlerde biraz baş çıqarğan bir şahısnı kirsetüvni ve Qrımdan anda ne olıp bitkeni aqqında imkân qadar doğruca malümat getirüvni talap etti. Saylam maña tüşti. Baş nazır Prokopovıç maña bunı haber etti ve men Tarnovdan, çoq vaqıt coytmayıp, o vaqıt Baş Otamannıñ ştabı bulunğan Hnıplınğa geldim.

Böyleliknen, Direktoriya ükümeti ya da doğrusı baş qumandanlıq 1920 senesi avgust ayında başında gen. Denikin degil de, artıq gen. Vrangel turğan «RSCQK»ge («Командование ВСЮР») heyet yollamaq kerekliğinen qarşılaşqanda, qazaq meselelerinde ve Gönülliler ordusı (Dobroarmiya) meselesinde az-çoq salâhiyetli insan olaraq beni de bu heyet terkibine qostular. Meseleni Baş nazır ve Baş Otamannen muzakere etip, özümni tutuvım ve seyahatnıñ vazifesi aqqında muayyen tavsiyeler alğandan soñ, ordunıñ ştabına da barmaq kerek edim, anda ordudan heyetimizniñ Romaniya vastasınen Qırımğa ketken diger azaları alğan tapşırıqlarnıñ aynısını almaq içün, olar anda bir qaç kün qalıp beni beklemege mecbur ediler.

Topçulıq sotniki adına vesiqalar alıp, Hnıplınğa qayttım, otaman muhafızlığı başlığından yañı arbiye urba aldım, Stanislavivde kerekli şeylerni satın aldım ve nihayet, türlü «keçüv kâğıtları» ile Maliye nazırlığından aqçanen tam kelip, Çernivtsi vastasınen Bükreşke kettim. Anda beni türlü «sigurantsa»larda natsız çapqalamalar bir qaç kün tutıp qaldı ve bir aftalıq geciküvnen men nihayet Galaçqa ulaştım, anda Litvınenko yolbaşçılıq etken ve polk. Krat, hor. Romenskıy ile İvan Bludımkodan ibaret olğan heyetimiz beni ve bizi Reniden Sevastopolge alıp ketecen «Saratov» böyük vapurını bekley edi. Men olarnıñ yanında birge kelgen polk. Noha yoq qanda, otelde bizimkilerge muvaffaqiyetnen ulaştım. Polk. Noha peyda olğanda, biz artıq bir-birimiznen yahşı tanış oldıq ve em olar, em de men özyanımuzdan, sözleşmeyip, evel belirlenilgen konkret iş boyunca fikirlerimiz çabuk birleşti.

Maraqlısı şu ki, ne Sevastopol, ne de Yalta, ealisinde ve mimarlığında şarq unsurı ne qadar çoq olsa da, mende iç bir vaqıt ne Odesa ile, ne de Romaniyanıñ küçük ve büyük şehirlerinen qıyaslav doğurmadı.

Bizi taşığan vapur, adiy bir buksir gemisi edi, o bizi alıp, qalın halatlarnen vrangelci kelecekteki askerlernen dolu qocaman berlinlerge bağlanıp, geniş ve quvvetli özən boyu suvcılıqqa başladı. Mesele şundaki, 1919 senesiniñ keç küzünde Gönülliler ordusı qızıllar tarafından tar-mar etilgen vaqıtta polak ve romaniya topraqlarına onun assez büyük qısımları tüşti ve şimdi, Antanta emrinen, olar Galaçqa yöneltile edi, andan ise suv yolunen Renide böyük deñiz vapurlarına oturıp Vrangel qumandanlıq etken Qırımğa taşınıla edi. Bunlar esasen bizge qarşı cenk etken Bredov qısımlarınıñ qalıntıları edi, soñra biz olarmen internirlengenler olaraq Haliçina stantsiyalarında er yerde, eñ çoq ise Garp ve Cenübiy Polşadaki internirlengenler düşergelerinden Romaniyağa yük trenlerinen yavaş-yavaş ilerilep, künlernen ve aftalarnen durğan Stanislavivde qarşılaşmağa mecbur olğan edik.

Galaçta ve yol boyunda yalığa bağlanıp durğan bu bütün berlinlerde çoq erkek, qadın ve bala bar edi. Öz ricasınenmi, ya da vapur komandasınıñ lütfı ilemi, amma pek çabuk vapur palubasında ve bazı kayutalarında bir qaç onlap küçük balalı zabit hanımları toplandı. Bir vaqıtları parlaq gvardiya zabitleriniñ ömürdaşları, hemşireleri ve qızları olğan bu üst-başı yırtıq-pırtıq hanım-qızlarğa baqmaq acınarlı edi, olar kirli düşergelerden, trenlerden ve berlinlerden soñ gizlenilmegen quvanç ve zevqnen tertemiz vapurda yerleşti. Zabitler arasında polkovnigimiz Kratnıñ bir qaç tanışı tapıldı, olar körüşüv munasabetinen, ya da daha doğrusı, vapurda qorcalanğan kayuta munasabetinen bayağı ciddi «içkili meclisler» teşkil etti.

Qırım korpusınıñ qumandanı general-leytenant Ya. O. Slaşçov (sağdan üçünci) öz ştabınıñ rütbelilerinen. Qırım, aprel-mayıs 1920 s.

Böyleliknen biz nihayet Reniye barıp yettik. Mında biz artıq yalığa çıqmadıq, adiy öz vapurımızdan arqan trapen «Saratov» böyük vapurına keçtik. Vapurımız doğruda-doğru Yaltağa yöneldi, anda o bütün «bredovcılarnı» çıqaracaq edi. Anda biz de çıqmağa mecbur edik.

Polk. Noha Sevastopolge barmaq içün çareler arığanda, biz, onun yardımınen, bazılarımız Yaltada bulunğanını bilgen ukrainlerden kimdir taptıq. Mende Prokopovıçtan, Yaltada olğan taqdirde, Yaltada belli ukrain-pedagog Horânskıynı*, Qıyoıv ruhani akademiyasınıñ sabıq talebesi, Durdukıvskıy qorantasıyla hısım olğan şahısnı aramaq, hem de Prokopovıçnıñ Qıyoıvdeki Jekulina gimnaziya talebesi, verem hayslığınen ağrığan ve çoqtan berli Yalta sanatoriyasında yaşağan qızçıq Poltoratskayanı aramaq tapşırığı bar edi. Biz Yaltada tam bir keçe-kündüz qaldıq ve bu vaqıt içinde mında ekisini de tapmaq maña muvaffaq oldı.

Horânskıydan biz Qrımdaki ukrain cemaatçılığınıñ kayfiyetleri, onun qorquları ve ümitleri aqqında, önde kelgen şahıslardan kim qaysı yönelişte bulunğanı aqqında haber alsaq, bu bizge, elbette, Sevastopolge azırlıqta faydalı oldı. Ondan biz, vaqtımız etse, Stepan Rudanskıynıñ ebediy raatlıq yerini ziyaret etüv tavsiyesini aldıq. Men Poltoratskayanı da ziyaret etip yetiştim, bunen oña böyük, belki de soñqı quvanç ketirdim… Bu körüşüvden mende ağır tesir qaldı.

Mezarlıqqa, şanlı Merhumımıznıñ yanına kettim. Anda Horânskıymen birge bizim diger azalarımız da bar edi. Sükut etip oturdıq, bazıda ise yüksek töpede, deñizniñ ufqu açılğan yerde, selbiler tübünde ebediy raatlıq tapqan merhumğa künüçlik bildirdik. Mezarlıqtan Horânskıynıñ evine kettik, öyle ki erte yatıp, ekinci künü erte turmaq ve bizi Sevastopolge alıp ketecen kiçik katerge gecikmemek içün. Hava rüzgârlı edi, gemijik yalığa yaqın tutula edi ve dalğalarda o qadar sallanmay, sanki natsız silkine edi. Böyle silkinüvden hastalıq olmay galiba, amma pek natsız edi, em de bayağı.

Men bütün vaqıt sağ bortta turdım ve gençligimde Sevastopolden Gurzufqa ve keri piyade yurgenimdeki yerlerni tanıdım ya da tanımağa tırıştım. Balıqlavanıñ yerleri maña tanış degil edi, hem de maraqlı degil edi. Qırımnıñ bu qısmı dağlıq degil, kerçek, bayağı yüksek yayla olsa da. Yalnız Sevastopol körfezine kirgende merakım kene oyandı, çünki sağda – eski Hersones, bazı yerlerde qazılğan, topraqtan qandaydır harabeler qalıntıları körüne, doğruda ve solda ise, ba'zıda uzaqta, ba'zıda yalıya yaqın uçurumlar ya da qum töpeleri ile er yerde, qayda baqsañ – gemilerge gece yol köstergen buyçıqlar ve fenerler.

«Saratov» vapur-kreyseri

Polk. Noha, körüngeni kibi, Sevastopol ile telefon vastasınen alaqada edi, amma bizge bu aqqında iç bir şey aytmadı ve biz de, elbette, ondan sormadıq. Kater yanaşqanda ve bütün yolcular yalığa çıqqanda, biz de çıqtıq. İşte mında polk. Noha beklegeni kibi er şey ketmey kalğanı añlaşıldı. O, bizi iç kimse qarşılamağa çıqmağanına rahatsız edi.

Qayda ise sık-sık çaptı, galiba telefonğa, nihayet bizden rahatsız olmamaqnı ve biraz beklemeqni rica etti, çünki yerleşüvimiz meselesinde laf etmeli edi. Soñunda peyda oldı ve üç faytonnen bizi otelge alıp kettı, anda büyüklerimizni – biz üç künü – qandaydır kâğıtlarnı kösterip yerleştirdi, eki horuncını ise qaysıdır hekimniñ müsadere etilgen meskenine alıp kettı. Bundan soñ kene yanımızğa geldi ve, uzaqtan başlayıp, biz tahmin de etmegen çoq şeyni izah etti.

Malüm olundı ki, o yoq vaqıtta Vrangel etrafındaki siyasiy tesirler konstellatsiyasında ciddi deñişmeler olıp keçken. Onun bizge seyahatı gen. Slaşçovnıñ tesirinen olğanı ortaya çıqtı. Polk. Nohanıñ ordumızğa seyahatına tap «RSCQK»niñ («Командование ВСЮР») siyasiy ve strategik vaziyetini onun qiymetlendirüvi sebep olğan edi. Slaşçovnıñ etrafını teşkil etken quvvetler arasında Noha soñqı rol oynamay edi galiba. Şimdi ise, ortaya çıqqanı kibi, Slaşçov artıq sadece «iş başında degil», eyni zamanda «ğazapqa da tüşken»**. Bütün bunlardan polk. Nohaqha pek natsız olğanı körüne edi ve biz de özümüzni narat his ete edik.

Vaziyetni adiy usulnen qiymetlendirip, yani polk. Nohaqha bizden de natsızca olğanını körip, men onı teselli etip başladım ki, deyim, nasıl da olsa bir şey olur ve, belli ki, şimdi öyle vaqıtlar ve öyle şartlar ki, insanlar sıq-sıq bir daqiqadan soñ peşman olacaq işler yapalar.

Bu Nohanı da optimistik kayfiyetke çevirdi ve biz artıq beraber, bir taraf olaraq, bundan soñ ne ve nasıl olacağını tüşünüp başladık. Noha emin edi ki, onun seyahatı iktidar daireleri tarafından öyle tüşünilmegen bir adım degil edi ve Slaşçov «iş başında degil» olsa da, mesele bundan çoq deñişip olamaz. Şununıñ ile hepimiz heyecanlanmamaqqa, sabırnen bundan soñ ne olacağını beklemege qarar berdik. Raatlanıp aldıq, soñra ise horuncılarımıznı alıp, şehirde biraz yurddik, qaysıdır fakir parkta ya da skverçikta skamekalarda oturdıq, soñra ise, aqşam aşını aşağan soñ, «ne olğanını kördik, ne olacağını da körürmiz» deyip öz meskenlerimizge dağıldıq.

• Pavlo Gorânskıy (1878-1935) – Yalta ukrain cemaatınıñ reisi (1917 s.). 1918 s. başında bolşevik terrorı şaraitinde Qırım territoriyasında Ukrainanıñ Tesisçi Meclisine saylavlarnı teşkil etüvnen meşğul ola edi. Yarımadanıñ Denikin işğali vaqtında Qırımda Velâyet Ukrain Şurasınıñ Küçük Şurasına (icra komitetine) reberlik etti. 1919 s. avgustta Sevastopolde Qırım ukrain içtimaiy teşkilâtlarınıñ qurultayından soñ yarımadada UNR konsulı uquqlarında Qırım ukrainlerini qoruv işini öz üstüne almaq tapşırığını aldı.

** General-leytenant Yakiv Slaşçov (Qırımlı) 1920 s. «VSÜR» Qırım korpusınıñ komandiri edi. 1920 s. dekabrinde İstanbulğa (Türkiye) evakuatsiya olundı, anda vrangel hareketini tenqid etip «İçtimaiyet ve aşkarlık mahkemesini talap etem. Qırımnı müdafaza etüv ve teslim etüv» adlı hatıralarını neşir etti. 1921 s. soñunda RFSSC BİK-niñ teklifinen «beyaz hareketniñ» diğer iştirakçilerinen beraber Sevastopol vastasınen Moskvağa ketti ve «Rus Ordusı» askerlerini şuralar Rusiyesine ketmege çağırğan edi. Qızıl Orduğa keçti, komandirler terkibi mektebinde atış-taktika kurslarında ders berdi. Taktika meselelerine dair maqaleler neşir etti. 1929 s. yanvarda Moskvada öz meskeninde atıp öldürildi.

Öz hatıralarında Slaşçov Çikalenkonıñ hatıralarında keltirilgen epizodnı şöyle hatırlay edi: «Daa Kavkazda bulunğan vaqtta, Gönülliler ordusınıñ muvaffaqiyetsizliklerini körüp, Vrangel Qırımnen maraqlanğan edi. Onıñ ısrarı ve Stavka kontrrazvedkası başlığı Seminskiyniñ himayesinen Qırımğa onıñ zabiti, polkovnik Noga beni közetmek talimatınen haberdar etici sıfatında yollanğan edi. Polkovnik Noga menim tarafımdan iç bir keder olmadan öz işinen meşğul oldı, lâkin, Stapkanıñ ve hususan Vrangelniñ büyük yazığına, menim aqqımda darqalğan şayıalarnıñ tasdıqlanmasını tapmadı.

Öz kontrrazvedka faaliyetine baqmadan, o namuslı bir insan olıp çıqtı ve Seminskiyge geniş bir maruza yolladı, o soñra menim qoluma tüştı. Noga öz maruzasında Qırımnı müdafaza etüvdeki menim energiyamnı ve tertipliligimni qayd ete ve qısqa bir hülasanen bitire: «Slaşçov frontnı ve arqanı tuta, o tek özü askerlikke reberlik etken müddetçe front tutulacaq» ve ilâhre. Bu maruza, elbette, yuqarıda begenilmedi. Beni közetüv maña tabe olğan degil, korpus kontrrazvedkası başlığı memur Şarovğa tapşırıldı. Vrangel komandanlığı vaqtında Noga hızmetten çıqarıldı».

Sevastopol, 1920 s.

Ekiinci künü, tüştik aldında, gen. Kiriyge – general-kvartirmeysterge – o vaqıt Sevastopolde pek tesirli bir şahısqa özümizni taqdim etmek içün ştabğa kettik. General Kiriyni bizim polkovniklerimiz bile ediler. O, olarnıñ ikâye etkenine göre, inqilâp başından berli bizim orduda edi. Hatta bir qaç vaqıt S. Petlüranıñ başlığında Harkiv doğrultusında Sol Yalıda Kıyivge barılğan yollarnı müdafaza etken Sloboda qoşunı ştabınıñ başlığı edi. Soñra bir yerge ğayıp oldı, lâkin qayerge ve nasıl – bunu ya hatırlamay ediler, ya da sade bilmey ediler.

Polkovniklerden kimdir onıñ ketüvinen bağlı darqalğan şayıalarnı hatırladı. O, bizim orduda hızmet etmek istemegen, çünki «Tsentralna Rada onıñ babadan qalğan toprağını alıp qoyğan» deyler edi. O Çernihiv vilâyetinden, Nijin yanından bir qazaq edi ve 50-60 desâtina toprağı bar edi, olarnı ğayıp etkenine iç qatlanıp olamay edi. Ondan soñ onen ne olğanını iç kimse bilmey edi, em de olardan iç kimse onıñ qaçandan berli Dobrarmiyanen* bağlı olğanını bilmey edi.

Ştabğa barğanda, tünevin şeerde yürgenimizdeki gibi, özümni ep raatsız duya edim. Yerli eali bizge öyle faal bir şaşqınlıqnen baqa edi ki, acayip bir şey olmağa alışmağan men, sebebini añlamayıp, ep özüme ve yoldaşларыma baqa edim. Maña ep qıyafetimizde bir şey yolunda degilday keline edi. Eñ çoq men, elbette, özüm içün qorqa edim, maña episine men asker degil de, urbasını deñiştirgen «sivil adam» olğanım körüne dep tüşüne edim. Men ep polk.

Kratnıñ yanında tutula edim ki, o maña büyük askeriy rütbelilernen nasıl davranmaq kerekliğini aytsın, çünki nedirdir bu «rütbeler» menim aqlımda qalmay edi. Askerlerni zabitlerden qolayca ayırsa edim, lâkin zabit rütbelerini añlamaq maña pek zor edi. Krat beni teselli etip, diqqatlı olmağa ve tek rastkelgen generallerge diqqat etmege, polkovniklerge ise iç bir diqqat etmemege tavsiye ete edi. Kerçekten de, zabitlerniñ çoqsuzı polkovnikler edi, ve eger episine cevap berilse edi, bütün vaqıt toqtamadan er tarafqa selâm bermege mecbur olunır edi. Generallerni ise o qadar çoq rastgetirmey edik.

Lâkin, elbette, sebep bizim uniformalarımıznıñ qursuzlığında degil, uniformanıñ özünde edi. Çeşit-türli uniformalarnı sevastopoller körgen ediler, lâkin ukrain uniformasını körgenleri yoq edi. Menim fikrimce, bizim uniformamız bir acayip şey degil edi. Men aytır edim ki, o bayalı güzel edi, eñ emiyeti ise, hepimiz yañı, temiz, qoruv tüslü uniformada edik, bunı Dobroarmiya aqqında aytmaq mümkün degil edi. Rastkelgenlerni, belki de, yaqadaki renkli naqışlar, qollardaki ve kasketlerdeki üçtişler, er bir silâ soyı içün ayrı olğanı şaşırtadır. Piyadeler mavı, atlılar – sarı, men ise, artilleriyacı olaraq, – qırmızı renkteki naqışlarğa malik edik.

Tek polkovnik Krat tamamen şahsıy urba giygen edi: tüy-mavı, derse qara şalvar kümüş ince lampaslarnen, bir az tüssüzce kitel ve kiçik bir şlıqta kümüş haçnen quzluq börk, belinde ise qafqaz qılıcı bar edi. Diğer hepsi bel bağında qısqa, yassı süñgülerni taşıy ediler. Nihayet men yoldan keçenlerniñ marağına alıştım, sakinleştim ve bunı tabiylerce qabul ettim. Polkovnik Noga da, körüne ki, sakinleşti. Vizitimizden ögte, ihtimal, bir yerlerde olup sakinleştirici malumat alğan edi.

Gen. Kiriy bizi pek güzel qarşıladı, lâkin oturmağa teklif etmedi, bizi keniş odanıñ uzaq bir köşesine alıp ketti, anda odanıñ ortasında büyük masada serilgen büyük haritanı baqqan bir qaç zabit bar edi, özü pek meşğul olğanı içün afu soradı, evlerimizni begenip-begenmegenimizni, temiz ve sakin olıp-olmağanını soradı, rahatsız olmamağa, sakin yaşamağa ve şeerni seyir etmege tavsiye etti, çünki mında, ihtimal, tanıdışlarımızdan bir qaç koranta bulunır.

Belli Harkiv-Poltava Kotlârevskiler korantası işletken aşhanede aşlanmağa tavsiye etti, aşhane bütün kün geç vaqıtqa qadar açıq, demek, bize kerek olğan er şeyni anda taparmız, çünki o hanımlardan bizim içün qayğırmaqlarnı artıq rica etken edi, polk. Nogadan ise bizi anda alıp barıp hanımlarnen tanıştırmağını rica etti. Polk. Noga bundan soñ da bizge qayıraçağını ve kerekli er şey aqqında bizge haber berecegini ayttı. Onen vizitimiz bitti…

Cenubiy Rusiye hükümetiniñ reisi Aleksandr Krivoşeyin, general-leytenant Petro Vrangel ve onıñ ştab başlığı Pavlo Şatilov. Sevastopol, 1920 s.

Gen. Kiriy tanıdışlar hususında aqıl tutqan edi. Aşhanede bizi aziz musafirler kibi qarşıladılar. Hizmetçiler eki genç hanım ve olarnıñ anası, kasa yanında oturğan yaşlıca bir hanımdan ibaret edi. Tanıştıq, masağa oturdıq, genç hanımlardan büyüğü ise bizge hizmet etip, bütün vaqıt er şey aqqında soray ve ikâye ete edi. Men tüşünem ki, müayyen bir derecede olarnıñ borcu mında aşlanğan adamlar aqqında kime de bolsa malumat bermek edi. Belli oldı ki, bu hanımnıñ qardaşı Vrangelde o vaqıt baş nazir olğan Krivoşeyinde kâtip edi. Olarnıñ korantası Poltava ve Harkiv vilâyetleriniñ çoq soylu korantalarınen soy-sop edi, soy olmasalar da, pek güzel tanıdış ediler.

Olar, elbette, bu soylu, bir vaqıtlar, ihtimal, qazaq korantalarınıñ bütün işlerinden haberdar ediler. Bizim ortaq tanıdışlarımız, belli olğanı kibi, Leontoviçler, Ustimoviçler edi, o bir vaqıtlar Starıtskiylerni de bilesi edi; bir söznen, o pek istep ve çoq ikâye etken yeterli mevzular tapıldı. Ortaq tanıdışlar sebep oldımı, menim Poltava regionını güzel bilgenim sebep oldımı, ya da, belki, yuqarıdan bir mahsus tapşırıqlar bar edimi, lâkin maña o ayırıca diqqat kösterdi. Pek tez bildim ki, onıñ menim uniformam hoşuna gide, men Enver Paşağa oşay ekenim, ve nihayet, bir qaç künden soñ, işten boş vaqıtlarda o maña Sevastopolnı, deñizni köstermege başladı, daa bir qaç künden soñ ise biz artıq qayıqta yüze ve deñizde çimene edik.

Men, yazat ki, yerli gazetaları takip etmey edim, lâkin olardan birinde, a belki de umumiy olaraq olar çoq degil edi, bizim kelgenimiz aqqında bir haber neşir olunğan edi. Bunı men Aqmescitten eki mektüp alğanım sebebinden bildim, biri akad. Vernadskiyden, ekinchisi ise Peterburgtaki Hvd. Vovknıñ antropologiya seminarındaki meslekdeşim A.Z. Nosovdan**. Mektüplerde ekisi de menim imkânım olsa, olarnı tedaviylenüvde veya rahatlanuvda bulunğan Aqmescitte ziyaret etmemni rica ete ediler.

• Vasıl Kırey (Kırıylev, Kiriy) 1879 s. Baturinde doğdı. UNR Ordusınıñ general-horunjıyı edi. UNR Direktoriya ükümetini tanımayıp, general Anton Denikin ordusına keçti, anda artilleriya teminatı başlığı tayin olundı. Gönülliler ordusında – Herbiy-teknik idaresiniñ başlığı, general Petro Vrangelniñ ukrain işleri boyunca referentı (ukrain siyasiy ve silâlı quvvetlerinen diplomatik munasebetler içün mesul edi). Bolşevik Rusiyesine qarşı birlikte faaliyetler hususında Simon Petlüra delegatsiyaları ve ukrain isyançılarınen muzakerelerde missiyağa reberlik etti. 1920 s. Vrangel ordusınıñ qalıqlarınen Türkiyege ketti. 1924 s. Çehoslovakiyada bulundı. 1942 s. Prağada vefat etti.

** Anatoliy (Anatol) Zinoviyovıç Nosov (Nosiv) – alım-antropolog, etnolog ve arheolog. Ukrain alımı Fedir (Hvedor) Vovknıñ (Volkovnıñ) yardımcıcı olıp çalıştı. Levko Çikalenkonıñ hocası edi. 1919 s. ince hastalığı (verem) sebebinden Qırımğa ketti, anda 1921 s. qadar yaşadı. 1929 s. «Ukraina azatlıq birleşmesi» davası boyunca, 1933 s. – «Ukraina herbiy teşkilâtı» davası boyunca tevqif etildi; 5 yıl ıslah-iş lagerine mahkûm etildi. Sürgünden soñ Yaltanıñ ülkeşunaslıq muzeyinde çalıştı.

Vefat senesi 1941 s. dep kösterile. Yuriy Şevelövnıñ hatıralarına köre, «alman hücumi vaqtında Qırımnı evakuatsiya etüv başlağanda, diğer «isnatlılar»nen beraber Tolânı korantası ilen mahsus bir parohodğa yülediler. Bu parohod öz insan yüküni iç bir vaqıt iç bir yerge yetizdirmedi». Böyle bir iddia Nosovnıñ 1941 s. noyabr 7-de Qırım yalıları yanında alman aviatsiyası tarafından batırılğan «Armeniya» teplohodınıñ yolcularından biri olğanını tüşünmege imkân bere.

Sevastopolde bizi ilk olıp Vâçeslav Laşçenko tapıp keldi, onı men Kıyivden az-maz bile edim. Vâçeslav Qırımda yaşay edi ve inqilâp başından berli mında bir qaç milliy iş olıp bara edi. Sankt-Peterburgtaki ilk ukrain gazetası «Naşe jıttâ»nıñ bir qaç sayısını, onı biz p. P. Fedenkonen inqilâpnıñ ilk künlerinden neşir etken edik, o gizlep saqlğanını memnunlıqnen bildim. Olar mında hatta ayrı varaqalarnen biziñ eki (menim ve Fedenkonıñ) federatsiya ve avtonomiya aqqında meşhur maqalelerimizni neşir etken ediler.

Soñra Çernışnen – mındaki ukrain içtimaiy-siyasiy erbapları arasında eñ faallerinden birinen tanış oldım. Özü Kıyivden edi, mında nasıl ve ne içün tüşkenini naziklikten soramadım, lâkin onıñ UNR-ge munasebetinden körüne edi ki, onıñ şahsında samimiy ve faal bir dostımız bar edi. Ondan men mındaki ukrain işiniñ vaziyeti, taraftarlarımıznıñ sayısı ve olarnıñ Denikin vaqtında tüpten bozulağan ve şiddetleşken ukrain-rus munasebetlerini yolğa qoyuv yönelişindeki işleri aqqında çoq şey bildim. Onıñ vastasınen İvan Nikolayevıç Leontovıçnen ve ukrain soyundan olğan bir çoq az-çoq tesirli içtimaiy erbaplarımıznen tanış oldım.

Kıyiv gimnaziyasındaki bir qaç yoldaşım da beni tapıp keldiler, olarnı vatandaş cengi dalğaları bu uzaq memleketke ketirgen edi. Beni Kozaçevskiy tapıp keldi – gimnaziya vaqtında rus sots-demokratı edi, soñra ise ep sağğa kete berdi. Krıjanivskiy de tapıp keldi – iç bir milliy veya siyasiy sempatiyası olmağan, lâkin er kesnen tanış olğan bir adam. Bizim sınıfta iç belli olmağan, şahsiyt kariyeradan ğayrı iç bir arzuları olmağan Kıyiv qatmerci oğlu, şimdiki ise bayağı varlıqlı mındaki diş hekimi Korobçenko da beni tapıp keldi.

Olardan orta tahsilni bitirgen soñ iç bir vaqıt körüşmegenim sabıq gimnaziya yoldaşlarım aqqında çoq malumat bildim. Öyle de muallimlerimiz aqqında, olardan bazıları öz vaqtında talebe sempatiyalarımızğa malik ediler.

Eski yoldaşlarımnı menimnen körüşmege sevk etken şey olğan, olarnıñ hepsi Qırımca tışına ketmek içün ukrain pasportını almaq imkânları aqqında soray ediler. Hususan Kozaçevskiy böyle imkânlar aqqında tafsilâtlıca soradı, soñunda o ketip bildi, çünki men onı 1926-1928 ss. Parijde bulunğanda rastgetirgen edim. Öyle de balalıqtan berli eski dostum Saşko Voloşınnıñ vizitleri menim içün beklenilmegen oldı, o Ananyiv zemstvosında çalışqan ve muzıka etnografı, bir qaç yır cıyıntığını tertip etici olaraq keniş belli olğan belli ukrain içtimaiy erbabı Oleksandr Fedorovıçnıñ oğlu edi.

Onen men soñra bazıda Ukrainanıñ çeşit şeerlerinde körüşe edim veya onıñ aqqında bir şey tüyün eyley edim. O özüne rus tiyatrosı artistı kariyerasını sayladı. Bayağı meşhur konferansye, deklamator edi.

Bölâ etip, Sevastopolde bulunğanımızdan bir qaç kün soñ, ayatımız artıq öz yoluna kirgeninde ve biz epimiz birge, sabalıq ya da öle aşından soñ, içinedeki küçük bir bağçağa gezintige çıqqanımızda, yanıma Saşko Voloşın keldi. Ehemmiyetsiz şeyler aqqında adetteki soruv-suallerden soñ o, menden mında yaşağan, hastalığı sebebinden yataqqa bağlanğan ve menimnen tanışmağa hem de bazı şeyler haqında sormağa istegen belli rus yazıcısı Arkadiy Overçenkonı* ziyaret etmege razı olıp-olmaycağımnı soradı. Men razı oldım ve Overçenkonıñ yanına beraber barmaq içün Saşko ile körüşüv yeri haqında dersaat añlaştım.

Overçenko ile tanışuv hatıramda alâ daa maraqlı vaqialardan biri kibi qaldı. Odada yataq üstünde bir çeşit tuhaf antropologik yüz qurulışlı adam yata edi. Selâmlaşıp, yataq yanında oturğaç, men dersaat menimnen körüşmek isteginiñ sebebi ne olğanını ve oña nasıl yardım etebilecegimni soradım. Overçenkonıñ maña sual arqasından sual berip, ukrain davasına köstergen o marağınıñ sebebini alâ daa añlamayım. Böyleliknen, men oña soñki vaqıtlardaki milliy areketimizniñ tarixını, daa 1905 senesindeki devrimden evelki zamanlardan başlap soñki künlerge qadar qısqaca ikâye etmege mecbur oldım.

Men Direktoriyanıñ üç duşman ile birge – Podoliyanıñ şimalinde beyaz ve qızıl ruslar ile, em de rumenler ile silâhlı çatışuv ihtimalı qarşısında – yürütken küreşi vaqialarına kelgenimde, Overçenkonıñ yüzü azap çekici, muçenik yüzüne döndü ve közlerinde yaşlar göründi… Belki, o daqiqada sadece özüni yaman his etken edi, belki de, hastalığı o anda özüni daa aydın köstergen edi, lâkin men ne içündir bunı menim sözlerime olğan marağına yordım. Ya da belki, onunıñ ruhunıñ terenliginde evelce hiç his etmegen bir şey sızladı, yandı. Zaten onunıñ kibi çoq maloros, içlerinde bir şey yansaq ve o zamanğa qadar yaşalğan bütün ayat birden keregi kibi yaşalmağanı göründikçe ukrain oldılar.

O künlerde menim daa bir maraqlı lâqırdım oldı, bu sefer daa büyük bir insan kütlesinen. Yine o bağçada yanıma tanış olmağan genç bir adam keldi. Menim Çikalenko olıp-olmadımnı sorap, maña bir kâğıt berdi. Kâğıtnı Peterburgtaki aradaşım Sergiy İvanovıç Rudenkonıñ – Fedir Kindratovıç Vovqnıñ büyük talebesiniñ – qız qardaşı Galâ Rudenko yazğan edi. Ve mına beklenilmegen rica – aqşam oña bir bardaq çayğa barmaq. Bardım. Büyük odada Galânı beş-altı genç yigitniñ arasında buldım, olar, ihtimal, ekzotik bir quşnı – ukrainni körgeleri kele edi. Overçenkonıñ odasındaki manzaradan ne qadar farqlı bir manzara! Mında episi, eñ ziyade ise Galâ, ukrain olğan epsi şeyge ve eñ ziyadesi vaqialarnıñ ketişatı olarnı mında menimnen qarşılaştırğanına öfkedan qaynay ediler.

Alâ daa, tek başqa türlü, şaşam: şahsan olmasa da, ruhaniy ceetten tek nefret his etken bir adamnı ne içün öz yanına davet etmeli?.. Ve mına maraqlı lâqırdı. Galâ adeta fısqıra, başqaları ise, belki az tanış olğanları içün, menim bütün devrim süresince vaqialarnıñ gidişatına ve «Командование ВСЮР» siyasetiniñ deñişmesine olğan baqışımnı sakitliknen soraylar. Bu qrup nasıl etip ise tiyatro dünyasınen bağlı edi, lâkin olarnıñ Ukraina ile bağlı olğanlarını ya da sadece Rus imperiyasının bütün köşelerinden vaqialar olarnı mında getirgenini özüm içün neticelendirmedim. Galânıñ yanında bayağı oturdım, çay içip, onunen çekişip.

Boş soqaqlardan otelime qaytqanımda artıq gece yarısı keçken edi. Yolda beni askerler qrupu – nizam devriyesi toqtattı. Elbette, adet içün vesiqamı soradılar, çünki üniformamdan kim olğanımnı onsuz da yahşı köre ediler, ve vesiqalarnı qaytarğanda, şehirde gece soqaqlarda gezmek çoqtan yasalanğanını bildirdiler. Mında qadar maña bunı iç kimse aytmağanına teessüf bildirip, soñ-soñunda, kolay olmasa da, otelime yetiştim.

*Arkadiy Averçenko – yazıcı-satirik, tiyatro tenqitçisi, dramaturg. Sevastopolde doğdı. 1918 s. şura akimiyetine menfi yanaştı. Doğma şehirine qayttı. 1919 s. iyul ayından «Юг» (sonıra «Юг России») gazetasında çalışıp, Dobrarmıyağa yardım içün propaganda yürüttı. 1920 s. aralık başında Sevopolden İstanbulğa evakuatsiya olundı, soñra Sofiya ve Belgrad üzerinden Prağağa köçti, anda 1925 s. vefat etti.

Oles Kozır-Zirka

Yerli tanışlarımızdan birisi bizi bir kün Ukrainadan iki isyancınen körüştürdi, olar cenk vaqiaları burulğanında mında, Qırımda bulunğan ediler ve, ihtimal, cenk hükümetiniñ tişli teşkilâtlarınen bağlı ediler.

Olardan biri fevqelâde maraqlı bir şahıs edi. Bizge Makedoniyadaki aynı adlı göl kenarındaki Skutari şeerinden olğanını ikâye etti. Varli anay-babaynıñ oğlu, gençlikte orta mektepni bitirip, İsviçrege barmağa ve Cenevredeki yerli universitetniñ tibbiyet fakultetine kirmege muvaffaq olğan. Anda o Kiyev vilâyetindeki Boguslavdan olğan ukrain qızımıznen tanışqan ve onunen evlengen. Tahsilini bitirgen soñ apayının evine ketken.

O öz korasından bilgenine köre, dedesi, ya da daa doğrusı büyük dedesi, Ukrainadan olğan ve II Yekaterina tarafında Siç dağıtılğanında Dunay artyna, Dobrucağa yerleşken edi. Zaporojetslerniñ bir qısmı Rus hükümetiniñ teşviqınen keri Ukrainağa qaytqanda, onunıñ ecdadı, Dobrucada qalğan başqalarınen birge, Türk hükümetiniñ emrinen Makedoniyağa köçürilgen edi, anda olar göl kenarında yerleşkenler, bazı cemaatlar ise Türkiyenıñ başqa yerlerine ve atta Kiçik Asiyağa qadar dağıtılğanlar.

Bölâ etip, apayınen Boguslavğa kelgen soñ, o doktorlıq diplomını nostrifikatsiya etti ve o yerlerde hekimlik yapmağa başladı. Direktoriyanıñ keri çekilüv vaqıtlarında, Boguslavğa bolşevik akimiyeti gelgenge qadar o böyle tınç ve sakit yaşadı. Lâkin denikincilerniñ hücumu başlağanda, şartlar öyle ketti ki, qızıllar onunı yoq etmek istediler. Onunıñ mülküne hücum olundı, lâkin o bir türlü saqlanmağa muvaffaq oldu, ailesini ise qızıllar yaqalap, insanlığa sığmağan şekilde yoq ettiler. O zaman o isyancılar sırasına qoşuldı ve qızıllardan elinden kelgeni kibi intiqam aldı, soñra ise denikinci birliklerden birisine qoşulmağa mecbur oldı ve bölâ etip, soñ-soñunda Qırımğa tüşti. Onunıñ soyadı Geliv* edi.

Onunen birge dr. Gelivden yaşça küçük, öz soyadını Kozır-Zirka** kibi bergen, Boguslavlı daa bir adam bar edi. Biz onunen üç kerege yaqın körüştik, lâkin olardan iç birisi bizden bizim cephege irişmek imkânları aqqında sormadı. İhtimal, olar Qırımda esapta ediler ve öz qısmetlerini yerli akimiyetnen bağlı sayalar edi.

Şöyleliknen kün artyndan kün geçe edi, biz kelgen dava içün ise sanki iç bir şey yapılmay edi. Adette tıştan öyle görüneler edi, lâkin ukrain tanışlarımız, eñ ziyade ise Çernış ikâye etkenine köre, aralıqsız yuqarıda tartışmalar devam ete edi. Men artıq hatırlatqanım kibi, biznen muzakereler yürütmek teşebbüsini gen. Slaşçov köstergen edi, o ise şimdi ne içündir tecrit etilgen ve sanki ev hapsinde kibi edi. Ne içün Slaşçov?.. Görüne ki, onunen Ukrainadan olğan ve vaqialarnıñ deñişken gidişatında Donda bulunğan bazı insan zümreleri bağlı edi. Denikin vaqtında olar tınç oturalar edi, çünki içtimaiy menfaatları ile monarxiyağa bağlı ediler ve Don ile Kubandan Dobrarmıyadan qurtuluş bekley ediler.

Lâkin soñra ya ukrain küreşi aqqında haberler, ya da belki monarxiya restratsiyasına inançsızlıq olarnı ukrain olğanlarını hatırlamağa mecbur etti. Olarnıñ birleşmesi nasıl başlağanı ve angi şekillerde olğanını aytsam zor. İhtimal, olarnıñ mentalitetinde eñ büyük rolni Denikin siyasetiniñ muvaffaqiyetsizligi oynadı. Bu eski rejimniñ tiklenmesi degil, belli bir «çornosotennaya» ideologiyasınen örtülgen kerçek banditizm edi, ve bizim belli askeriy erbabımız gen. Yunakov – cenkten evel Rusya Baş qargâh akademiyasınıñ askeriy tarihsı professorı – denikincilerni «армия обиженных офицеров» dep adlandırğanı kibi, zekiy insanlardan iç kimsege artıq hoş kelmey edi.

Olardan, öz isteginen ya da mecburiyetten, bayağı çoq toplandı, em de ekseriyen Ukrainadan. Ordınıñ özünde Moskoviyadan olğan cenkçiler bayağı çoq olsa da, gençler çeşit yunker mekteplerinden ve kadet korpuslarından ep Ukrainadan gele ediler. Bu mülkadar ve memur ailelerinden olğan ukrain unsurı edi. Olarnıñ nefret etken devrimci kütlesi ukrain olğanınen qorquzay edi; ukrain köyü ise olarnı mülklerinden qavap, topraqlarını böleşken edi.

Bu insanlar içün devrim – eñ evelâ o «öz», «yerli», yarım-intelliget köy hocalarınıñ, buhgalterlerniñ, felşerlerniñ, telegrafçılarnıñ isyanı edi, olardan olar uzun ve özleri içün hayırlı devirlerde nefret etmeseler de, er alda iç birisini öz masasına oturtmaz ediler… Bütün devasa imperiyada böyle şeyler olğanı olarnıñ idrakına irişmey edi – olar tek yaqın etraftaki ümitlerni köre, işite ve olarnen yaşay ediler, şunıñ içün de getman vaqtında, intiqam ile yanıp, ceza müfrezelerine, Denikin vaqtında ise – intiqam almaq, daa bir şeylerni keri almaq, daa da qaranlıq kün içün bir şeyni satmaq içün polislerge kete ediler.

A şimdi – episiniñ soñı artıq körüne edi. Denikin ve onunıñ etrafınıñ siyaseti muvaffaqiyetsizlikke uğradı, o da, onunıñ fikirdeş aradaşları da artıq haricte ediler. Men iç bir kere ne Şulgin, ne Savenko, ne de şanlı, belli babasınıñ oğlu gen. Dragomirov aqqında hatırlav işitmedim. Episi ketken ediler. Ve mına ukrain unsurı baş köterdi. Leontovıçlar, Çernışlar, Kotlârevskiyler, Barbovıçlar, Kiriler peyda oldı; hiç olmasa qurtarıp olğan şeylerini qurtarmaq haqında tüşünmege başladılar. «Ukrainlaştıruv» başladı, lâkin yavaş-yavaş***, sürtülüp ve gıcırdap.

Çernış ep yanımızğa kelipe-ketip, rahatsız olmamağa ve daa biraz beklemege ayta edi, çünki biz artıq sıqılğan edik ve ciddiiy şekilde evge qaytmaq haqında tüşüne edik, bilhassa hayırxah insanlar bizi cephede işler pek emin olmağanından haberdar etken ediler…

Kelgenimizniñ ilk künlerinde bizni Fransız ve Şimaliy Amerikan askeriy temsilciliginiñ memurları tapıp aldılar. İhtimal, olar bunı Leh temsilciliginden ögrendiler, biz anda, daa Lehıstanda tavsiye etilgeni kibi, dersaat barğan edik. Fransızlardan yanımızğa ukrain tilini mükemmel bilgen bir sivil adam keldi ve sadece barıp, eñ yüksek şefiniñ marağını tatmin etmemizni rica etti. Lâkin o kün tap yanımızğa ABD-den bir denizci keldi ve askeriy missiyanıñ şefi, kapitan Mak Kelli yanına mutlaqa baruvımıznı rica etti.

Fransızlarda biz üçümüz de (büyükler) barğan edik, amerikalılarğa ise tek beni yolladılar, çünki amerikalılarnen epimiz içün umumiylik tapıp olacağımızdan emin degil edik. Fransız, orta rütbeli, daa yaş olğan bir zabit, ziyaret içün pek teşekkür etti ve mümkün olğan er şey haqında soradı. Ukrain tilini bilgen memuru vasıtasıyla soñki senelerniñ vaqialarını cukup yahşı añlağanı görünip тура edi.

*Adı belli degil, bütün menbalarda «doktor Gelev» kibi ve milliyeti serb ya da makedon kibi hatırlana, lâkin soyadı bulğar menşeli olğanını köstere. Katerınoslav, Herson ve Şimaliy Tavriyada silâhlı ukrain gizli teşkilâtınıñ teşkilatçısı edi. S. Petlûra ve P. Vrangel ile işbirligi yaptı. 1921 s. bolşeviklernen cengde vefat etti.

**Oles (Oleksiy) Kozır-Zirka – UNR ordusınıñ polkovnikı, soñra isyancı otaman. 1918 s. soñunda – 1919 s. başında Kozır-Zirkanıñ alayı Jıtomır ve Kiyev vilâyetlerinde çoq sayıdaki yahudi qatliamlarınen (pogromlarınen) «ayırdı edildi». Kozır-Zirkanıñ özü askeriy-saal mahkemesine tüşti, lâkin qurşunğa dizilmekten qaçındı. 1919 s. yazına qadar küçük bir müfrezesinen ukrain ordusınıñ arqasını viran ete edi. Soñra bolşevikler tarafına keçti. Teşkerilmegen malümatlarğa köre, 1920-nci senelerde ÇK-da çalıştı. Soñki qısmeti belli degil.

Öz hatıralarında Levko Çikalenko Gelevniñ vefatında suçnı Oles Kozır-Zirkağa yükley, onun Petlûra emissarını satqanını ya da eşkâre etkenini sayıp. Lâkin başqa menbalarğa köre, Gelev, başqa onlarca ukrain isyancısı kibi, «Zirka» leqabını qullanğan ve ÇK ile işbirligi yapqan Holodnıy Yar otamanı Andriy Rıbalkanıñ (Rıbalko) hıyaneti sebebinden vefat etti. *** Yavaş-yavaş

Vrangel ve Sevastopol cemaatçılığı Deñiz Toplaşuvı ögünde, 1920 s. haziran

Amerikalınen başqa türlü oldı. Men belgilengen yerge añlaşılğan vaqıtta kelgenimde, bu küçük bir iskelede edi, anda artıq tanış denizcinen bir filikanı buldım ve o filikanen büyükçe bir askeriy gemiye bardım. Beni kapitan Mak Kelliniñ kayutasına kirsetkenlerinde – anda onunı tercimeci olacaq rus katibesinen buldım.

Selâmımnı işitken soñ, o, menim büyük şaşqanlığımca, kapitanga fransız tiline tercime etmege başladı. Men dayanıp olamadım ve dersaat Mak Kellige özüm fransızca laf etmege başladım, bu ise onunı pek quvandırdı. O dersaat katibege bizge tatlılarnen qahve azırlamağnı teklif etti ve onunı kayutadan yandaqı otaqqa çıqardı. Bu orta boydan yüksekçe, qara saçlı, 35 yaşlarında, şen, neşeli ve eyiliksever bir adam edi. Onunıñ suallerinden men onunıñ Ukraina aqqında pek az şey bilgeni teessuratını aldım, şunıñ içün de, belki, onunıñ sabrından süistimal etip, çoq şey ikâye ettim. Qahve azır olğanda, biz oña giriştik, lâkin katibeni o kene kabinetinden çıqardı.

Lâqırdı, daa doğrusı menim ikâyem bitken soñ ve qahve içilgen soñ, men vedalaşmağa başladım. Mına o zaman o fısıltınen maña ayttı ki, onunıñ malümatına köre, Vrangelniñ cepheteki işleri aqıllıca degil edi ve ruslarnıñ Tamanğa yapqan çıqarması muvaffaqiyetsiz oldı. O bizge Sevastopolde sıqılıp qalmamağnı tavsiye etti ve heyetimizni daimiy bağlatısı olğan Konstantağa alıp barmağnı teklif etti. Men oña yürekten teşekkür ettim ve biz onunıñ teklifinden memnunlıqnen faydalanacağımıznı, lâkin asılında işlerimizni tek bitirmegenimiz degil, ne içündir daa başlamağanımıznı ve bunı köz ögüne alıp, mında daa biraz vaqıt bulunmağa mecbur olğanımıznı ayttım.

Ancaq acele ketmek ihtiyacı olsa, biz o zaman oña muracaat etermiz. Mak Kelli bunıñ cevabında, öz tarafından, onunıñ fikrince böyle ihtiyaç peyda olğanında bizi haberdar etecegini ayttı. Şununen biz vedalaştıq ve aynı yoldan men evge iriştim, anda aradaşларыma öz teessuratlarım ve mındaqı ziyaretimiz uzatılğan taqdirde qorqu haqında Mak Kelliniñ tenbiyelevi aqqında ikâye ettim…

Ya rahatsız etici şayıalar, ya da başqa sebepler, bahtımızğa, nihayet vaqialarnıñ gidişatını tezleştirdiler. Galiba, Mak Kelliye ziyaretimden soñ ekinci künü saba polkovnik Noha bizge haber etti ki, başnazır Krivoşein biznen körüşmek istey ve şimden-şimdi bizi onıñ yanına alıp ketmeli. Çabucaq toplandıq ve bir qaç faytonnen kettiq. Hepimizni, elbette, polkovnik Nohasız, Krivoşein öz kabinetinde qabul etti. O maña hoş keldi deya almam, amma biz de oña pek hoş kelmegenimiz görünip tura edi. Lâkin, galiba, şertler ya da yuqarıdan berilgen emir oña özü, belki de, iç istemegen bir tarzda davranmağa mecbur ete edi. O bizi resmiy şekilde qabul etti, yazı masası arqasında oturdı, biz ise onıñ etrafında öyle oturdıq ki, polkovnik Lıtvınenko masa arqalı onıñ qarşısında otura edi. Laqırdı malümat berici hususiyette edi. Ordumıznen, onıñ teşkilâtınen, silâ çeşitlerinen, silâlanuvınen ve ilâhre meraklana edi. Pedagogik ceetten Krivoşein güzel bir ders aldı: o, rus ve ukrain tilleri bir şey degilligine emin olmağa imkân qazandı. Esasında, ziyaretimiz, galiba, sırf Krivoşein bizim qaysıdır mahnovcılar ya da şoña benzer bir şey olğanımızğa emin olması ve bizi öz nazırlarına hem de Vrangelniñ özüne köstermekten utanılmaycağını añlaması içün teşkil etilgen edi. Elbette, Krivoşein ile Lıtvınenkonıñ müsaahebesine Krat ve menim tarafımdan eklenilgen bir qaç söz «YSUR» hükümeti içün biznen resmiy muzakereler yürütmek büyük bir leke olmaycağı teessüratını yarattı.

Olarnıñ etrafındaki muafıq dairelerniñ bizge nisbeten hazırlanması ve ziyaretimiz iç bir zıtlıqqa ketirmedi. Şunıñ içün Krivoşein bizi böyle çoq vaqıt tutqanı içün kederlendigini, lâkin bunıñ bir çoq sebepleri olğanını söyledi. Cari ve acele işlernen meşğullik – esas sebep edi, ekinci sebep ise – ziyaretimiz olar içün muayyen derejede beklenilmegen bir şey olğanı edi. Bu, sanki başqa bir kimse kelüvimizni teşebbüs etkenine, amma olarnıñ – Vrangel etrafındaki şimdiki nüfuzlı şahıslarnıñ – bunı pek de istemegenlerine açıq-aydın bir ima edi.

Men dayanamadım ve, belki de, pek diplomatik olamayaraq qayd ettim ki, bizim şertlerimizde de, başqalarında olğanı gibi, belki de, er şey tam düşünilmegen edi, ve, elbette, türlü yañlışlar ola bilir, ve eger öyle olsa, biz bunı atasözümüzge köre qabul etermiz: «Bizimkisi tertipte degil ise, özümüzinki ile keri qaytarmız». Bu sözler Krivoşeinge toqundı ve o pek acele aqlaşmağa hem de öz nezaketsizligini yumşatmağa başladı. Soñunda o bizge er şey tam aydınlatılğanını ve bu künlerde Vrangel ve onıñ yaqın etrafı tarafından qabul etilecegimizni bildirdi.

Biz evge qaytqanımızda, yanımızğa Çernış çapıp keldi ve bildirdi ki, o, yani eñ nüfuzlı ukrainler grubu, yarın aqşam bizi aqşam aşına davet eteler, anda Vrangel nazırlarından bazıları da olacaq, qaysıları ki ukrain meselesini daha eyi añlaylar; daha bir qaç kişi rus nüfuzlı dairelerinden olacaq, qaysıları ki öz vaqtında Vrangel dairelerinden kösterilgen ve bizi Sevastopolge kelmege ketirgen teşebbüsge müsbete baqalar. Ve aqiqatan da, belgilengen aqşam biz büyük bir zalda edik, anda bir qaç on kişi bar edi, ekseriyeti yaşlıca mırzalar, sıq-sıq aristokratik görünüşli ediler.

Eşitile edi anda «graf», «knyaz». Tanışuvdan soñ ev sahipleri cemaatnı pek uzun bir masa arqasına oturttılar, bunen beraber biz epimiz delegatlar masanıñ bir tarafında orta yerde bir-birimizniñ yanında oturtıldıq, qarşımızda ise bir qaç nazır otura edi, olarnıñ arasında diqqatımı ne içündir birden topraq işleri ve, galiba, topraq ıslahatı nazırı Glinka özüne celp etti. Onıñ yanında otura edi ve o da özüne diqqat celp ete edi hürmetli yaştaki bir bey – knyaz Volkonskiy…

Bu aqşam aşı, görünüşe köre, Vrangel hükümetiniñ bizge azami derejede hürmetnen yanaşuv haqqındaki soñki qararınıñ neticesi edi. Demek, resmiy tantanalı qabuldan evel yuqarıda niyet ettiler ki, mındaki tarafdarlar bizi davet etsinler, soñradan biznen resmiy laqırdı etecek kişilernen resmiy olğan cemaat şertlerinde tanıştırmaq içün. Evelâ, adet üzre oturuşqan soñ, hazır bulunğanlar bir-birinen yan-yana ya da masa arqalı laqırdı eteler edi.

Mevzu olaraq qaysıdır önemsiz şeyçikler saylana edi, mesela, bizim üniformamızdaki farqlar ya da yolculığımız nasıl keçkeni, ya da – bizde cephede ne bar… Yalnız soñradan, içmege sıra kelgen soñ, ev sahiplerinden bazıları ayaqqa qapıp, quvançlarını ifade ete ediler ki, işte, nihayet, sanki, biznen olarnıñ arasındaki cenk hareketleri toqtatılğanından da ğayrı, Hudağa şükür, bir-birimize musafir etüvge de sıra keldi. Sıq-sıq, Denikinge şikâyet eterek, aramızda peyda olğan keskinleşmelerge ve ilâhre dokuna ediler. Maraqlı edi topraq işleri nazırı Glinkanıñ uzun, lâkin pek qarışıq nutqı, o umumiy çizgilerde özüniñ topraq ıslahatı leyhasınen maqtana edi, onıñ fikrince, bu leyha köylülerini tatmin etip, olarnıñ sempatikligini öz azatlıq areketine celp etip bilecek edi.

Bizim içün şimdiki idareci dairelerde qayerde kerçek samimiy arzu, qayerde ise sadece yalan ve köylülerimizni vaatlernen aldatmaq cehdi olğanını añlamaq zor edi. Öyle bir teessürat hasıl ola edi ki, olar yanğanlar, lâkin Denikin, Dragomirov, Şulgin ve başqalarınıñ vaqtında yapılğan zararnı nasıl etip doğrultmaqlığını derinden düşünmegenler. O aqşamdan hafızamda müim bir şey qalmadı, gerçi, galiba, bir şeyler bar edi, çünki hariciy işler nazırı A. V. Nikovskiyge yazğan resmiy maruzamda men oldukça çoq malzeme toplamağa muvaffaq olğan edim, olarnıñ arasında bu aqşam eşitilgen bazı şeyler de bar edi.

Cenubiy Rusiye Hükümeti. Qırım, Sevastopol, iyul 1920 senesi

Nihayet eki künden soñ, galiba, bizi Vrangelniñ yanına çağırdılar, başlığımız Lıtvınenko artıq Çernış ile men, onıñ leyhasına köre, azırlağan nutqımızğa hazır edi. Nutıq tımkı tonlarda edi, o umumen «YSUR Komandovaniyesi»niñ biznen añlaşuv bosağasındaki teşebbüsini selâmlay edi ve ortaq quvvetlernen hem ukrainler, hem de ruslar öz boynundan kommunizm boyunduruğını atqan vaqıtta er bir añlaşuv halqlarımız tarihında müim bir iş olacağı fikrini ifade ete edi.

Vrangelniñ menziline gönderilgen faytonlarda ketkende, Kratnı taşığan askerlerden biri külümsırap oña müracaat etti: «İşte, öz komandirimni daa bir kere taşımağa qısmet oldı». Krat taaccüpnen oña baqtı ve onı qayerde ve ne zaman taşığanını hatırlap olamadı. Laqırdıdan belli oldı ki, asker bir vaqıtları bizim orduda Kratnıñ komandası tübünde hızmet etken edi ve qaysıdır hastalıq ya da yaralanuvlar onı evine, Poltava vilâyetine keri qaytmağa mecbur etken, anda ise soñradan onı denikinciler mobilizatsiya etkenler.

Bizi zalğa, ya da doğrucası gen. Vrangelniñ kabinetine kirsetkenlerinde, anda artıq oldukça çoq adam bar edi. Vrangel özü yazı masası arqasında otura edi ve masa arqalı kimmendir laqırdı ete edi. Başqaları ise zalnıñ çeşit yerlerinde gruppalarla turalar edi ve sigara içip laqırdı eteler edi. Vrangel yerinden turdı ve biz kelgen sıramızğa köre epimiznen selâmlaştı, gen. Kiriy ise oña soyadlarımıznı ayta edi. Tek-tek selâmlaşqandan soñ, o bizge resmiy selâmlavnen müracaat etti. Qısa bir şekilde bizi öz yanında körmekten memnunlığını ifade etti, çünki bunda ortaq küreşimizde yañı bir devir alâmetini köre edi.

Qardaşça dökülgen qan aramızda keçilmez bir özen olamayacağını qeyd etmekten memnunım, dedi. Gerek onıñ ğayesi vatannı bolşeviklerden azat etmek olsa da, o pek eyi añlay ki, bu onıñ selefleri yaqınlarda tasavur etken şekilde ve olarnıñ ketken yolları ile olmaycaq. O er şeyni tübünden deñiştirdi, o bizge de ortaq vatanımıznı ğayrıdan tiklev işi epimiz razı olacaq şekilde olsun dep müracaat ete edi.

O şimdi iç bir şey talap etmey, hattâ Rusiyanıñ gelecekteki quruluşı haqqında mesele qoymay, o tek zorbalarğa qarşı küreşken bütün halqlar arasında emniyet peyda olmasını istey. O bunı artıq Quban qazaqlarınen ve Qafqaz dağ halqlarınen añlaştı. Şay ukrain silâlı quvvetleriniñ de ortaq silâlı areket içün onen añlaşmasını ister edi. O emin ki, ukrain ordusı tarafından belgilengen vekiller onıñ Rumaniyadaki, başında gen. Gerua turğan vekilliginen bugünki kün işleri haqqında añlaşacaqlar, ilerideki gelecekin işi ise – qarşılıqlı munasebetlerimizni qardaşça añlaşuvda teşkil etmektir. Buna Lıtvınenko ezberlengen nutqnen cevap berdi. Onda da amaliy şeyler çoq aytılmadı, aramızdaki düşmanca çatışmalarnıñ keçmişte qalğanına, nihayet, «YSUR komandovaniyesi»niñ necip teşebbüsinen ortaq areket haqqında göñülli, mecburiyetsiz laqırdı etmek imkânı peyda olğanına quvanç ifade etildi ve o, bu areketke barılacağına inanğanını söyledi…

Epimiznen el sıqışqandan soñ Vrangel oturdı, onıñ arqasından hazır bulunğanlardan bazıları oturdı, ev sahiplerinden ve bizimkilerden bazıları masadan çekildi, ve bizim er birimizge gelgenimiz ve onıñ emiyeti mevzusındaki laqırdıda bir qaç optimistik tahminnen paylaşmaq içün daa tanış olmağan şahıslar yaqlaştı. Yanıma genç yaşta bir bey yaqlaştı ve selâmlaşıp, soyadını ayttı, onı hatırlayamım-hatırlayamamım dep soradı. Men onı evelâ tanımadım, lâkin soyadını eşitip, birden hatırladım.

Bu Petro Savıtskiy edi, Çernihiv mülk sahibiniñ ve «devlet şurası» azasınıñ oğlu. Şimdi, belli olğanına köre, o Krivoşein kabinetinde hariciy işler nazırı Petro Bernhardoviç Struveniñ şahsi kâtibi edi. Men nazırnen laqırdı etmek istegimni bildirdim, hususan bizim hükümetimizde Petro Bernhardoviçniñ talebelerinden bir qaç kişi bar, yani – Valentin Sadovskiy ve Oleksandr Kovalevskiy, olar Struveniñ mında olğanını bileler ve o haqqında bir şey eşitmege qunancaqlar. Savıtskiy bunı yapmağa söz berdi, ve ekinci künü men P.B. Struveniñ qısa audiyentsiyasında bulundım.

Vrangelde qabul olunğan soñ biz ketmek içün özümizni tam serbest his ete edik, lâkin bizge ketüvimizniñ tarzı haqqında iç kimse bir şey aytmadı. Vatandaşlarımız episi biz olarda daa çoq qalmamıznı istey ediler, biz ise artıq içimiz sıqıla edi. Lâkin bılâğa, men bir az qarnımdan hastalandım; ya bir fenalıq aşağanım içün, ya da, belki, suvuqlatqanım içün. Yine de ekinci künü men hastalıqnı yeñdim, Struveniñ yanına barmaq içün.

Ondan teessüratım umumen hoş qaldı. Aqıllı, medeniy adamnı körmek hoş edi, qaysı ki ömür kedişinen Vrangel etrafına pek uymay edi. Lâkin işte rus patriotizmi onı Krivoşeinde nazırlıq etmege ketirdi. Men onıñ arzu ile oqulğan yazılarını çoqtan bilgenim sebepli, körüşmeyip qalmaq menim içün zor olacağını ifade etken komplimentlerden başladım. Daa da ziyade, menim bir qaç dostum ve tanışım – onıñ talebeleridir, olarnıñ o haqqında bir şeyler eşitmesi, elbette, hoş olacaq. O Sadovskiy ve Kovalevskiy haqqında sorayğanda, olarnı eyi hatırlağanı ve öz vaqtında olardan diqqatını ayırmamağanı görünip tura edi.

Böyle, deyik, tamamen neytral nezaket sözlerinden soñ, vedalaşmazdan evel, men yine de ondan bizim, belki de, yaqın añlaşuvımızğa nasıl baqqanını soradım. O cukup tımqı, iç bir entuziazmsız söyledi ki, şimdiki halqara şertlerde bir şey önceden sezmek zor ve er şey quvvetler nisbetine bağlı olacaq. Bu tam manasında «real politik» edi, lâkin, elbette, o, belki de, başqalarından ziyade bizim añlaşuvımızğa ihtiyacnı köre edi ve, elbette, Qırımda bulunmasınen yerli rus bürokrattarı-politikacılarına tesir ete edi; onıñ şahsı «müttefiqler» arasında daa çoq emiyetli edi, gerçi umumen mında olarnı pek de sevmey ve hürmet etmey ediler.

Vatandaşlarımız biznen daa bir kere dar ukrain çervesinde laqırdı etmek istediler. Böylelikle veda aqşam aşını teşkil ettiler. Anda iç bir maraqlı şey yoq edi. İllâ ki bizim müstaqil devletimiz meselesinde bizden pek uzaq turğan ukrain cemiyetleriniñ vekillerini körmek ve eşittmek qısmet oldı.

Petro Bernhardoviç Struve, rus filosofı, tarihçısı, iktisatçısı, politikacısı ve publitsisti

Daa eki kün kadar biz Sevastopolde qaldıq. Hastalığım olmasa edi, men Simferopolge keder edim, qaya ki beni akad. V. Vernadskiy ve A. Nosov davet ete ediler.

Gen. A. Kiriy gitmege inandırsa da, özümi fena his ete edim ve bir qaç künge yataqqa yattım. Bir aqşam, men evde yalıñız olğanda, Mak Kelliden haberci keldi ve kapitan yarın saba olarnıñ kontrminonosetsi Konstantağa ketken fursatnı qullanıp, ketmemizni tavsiye etkenini bildirdi, çünki, sanki, artıq öyle vaqıt gele ki, mında olmamaq hayırlıdır. Haberci bunı oldukça keskin şekilde bildirdi. O bunıñ üzerine bu kontrminonosetsnen hanım Vrangel de ketkenini eklegende, men biz de mında tanışqan epimiznen vedalaşmadan bile gitmeligimizni añladım. Elbette, tizden olarnıñ bizge baqmağa vaqıtları olmaycaq…

Bizimkiler aqşam toplanağanda, men haberci haqqında ikâye ettim, ve biz yarın belgilengen saatte belgilengen yerde limanda olmaq içün er şeyni yaptıq… Ekinci künü, biz yalıda olğanda, bizi filika bekley edi. Sevastopolca çıqqan soñ, biz kontrminonosetsniñ gövertesinde* hayli vaqıt turdıq, onıñ tezligine ve mükemmel büyük bir maşinağa benzegen bütün bu binasına şaşırıp. Tek pek az adam körenimiz tuhaf edi. Er şey qaysıdır boşluqnen parılday edi. Bizge otura bilecek ya da, kim istese, yata bilecek kayutanı kösterdiler. O kayutada men köşede, ortadan ayırılğan çeşit bağlamalar arqasında, galiba baronesa Vrangel olğan arıq bir hanımnı kördim.

Qızıl Moskvağa qarşı frontnıñ tasfiye olunması Qırımda beyaz ve qızıl moskallar arasındaki frontnıñ tasfiyesinden çoq soñra olıp keçti. O zamanlar hattâ eñ müim vaqialar haqqında haberler pek geç gele edi. Men emigratsiyamıznıñ paytahtında, Tarnov şeherinde (Ğarbiy Galitsiya) Qırım yolculığı haqqında unutmağa başlağan edim.

• Göverte

(Neşirge köre berile: Çıkalenko Yevhen. Şodennyk (1918-1919). – K.: Tempora, 2011. – 424 s. – S. 389-407)

Serhiy Konaşevıç azırladı