Poltava regionı ve Qırım. Ukrain devletliliginiñ eki tarihı

Ukrain topraqlarınıñ ortaq ve birligi.

← Ana saifege qaytmaq

Oleksandr Dzüba. «Qırım svıtsı» gazetası, 2017 senesi, № 2 neşir

Qırım – Vatanımıznıñ unikal bir regionıdır, ve tarih terenliklerinde bu qara deñiz yarımadasınıñ taqdiri ile başqa bir ukrain vilâyetiniñ – Poltava regionınıñ taqdiri arasındaki oşatuvnı (beñzeşlikni) tapmaq mümkün.

Orta asırlarnıñ qızğın vaqıtlarına baqayıq. XIV-XV asırlarda Ulu Litva-Rus Beyliginiñ faal qoltutuvı ile onıñ çetlerinde, sabıq Altın Orda topraqlarında, eki yaş devlet peyda oldı, birisi – er keske belli olğan Qırım Hanlığı, digeri ise – Poltava regionında aqqı olmağan alda unutılğan Glinsk beyligidir.

XIV asırnıñ soñu bir vaqıtları qudretli Altın Ordada özara küreşler ve akimiyet içün küreş devri edi, onıñ faal iştirakçilerinden biri beklerbek (hannıñ sağ qolu), o aynı zamanda tümen (on biñlik ordu taqımınıñ qomandanı) Mamay, bu memleketniñ devlet hiyerarhiyasında ekinci şahısı ve aqiyqiy ükümdarı edi. Lâkin dünyaviy şan-şüret tez keçe, Mamay 1380 senesi Kulikovo uruşında yeñildi, onda onıñ hanı Muhammed Bulaq elâk oldı. Mamay handan soñ çoq yaşamadı, o Qırımğa qaçtı, ve anda öz ölümini taptı. Lâkin onıñ nesillerine öz devletlerini qurmaq qısmet oldı.

Mamaynıñ oğlu Mansur-Qıyat, dostane Litva-Rus devletine ketti, anda tınçsız şarqiy çetlerde büyük topraqlar aldı, ve olar üstünde öz beyligini qurdı. Yañı beylikniñ merkezi Glinsk şeeri oldı, mülklerge Poltava ve Glinitsa da kirdi; bu şeerler Mamaynıñ oğlu tarafından yañıdan quruldı.

1392 senesi Mansur-Qıyat tarafından qurulğan beylik Ulu Litva-Rus Beyligine qoşuldı, o vaqıt onıñ oğlu Oleksa pravoslav hristianlıqnı qabul etti (hristian olğan soñ – Oleksandr). Oleksanıñ başqa yolnı saylağan Skider adlı ağası bar edi, atta daa çoq – o başqa tsivilizatsion saylav yaptı: o ve onıñ tabilikleri atlarını ve tüyelerini alıp Qırım yanındaki Or (Perekop) çöllerine köçtiler. Oleksa ve onıñ insanlarınıñ nesilleri ukrain ve hristian oldılar, ağası Skiderniñ nesilleri ise öz halqınen beraber – qırımtatar ve musulman oldılar. Tarih – taqdir ve yollarnıñ acayip bir oyunı. Bey Vitovtnıñ akimiyetini tanığan soñ, Mansur-Qıyat ve Oleksanıñ nesilleri Glinskiy beyleri olaraq adlanıp başladılar. Lâkin XVI asırnıñ ortalarına qadar olar veqialarda (vasiqalarda) daa Mamay dep öz soyadınen imza çeke ediler.

Litva beylerinen yapılğan añlaşmağa köre, cenkçil altınordalılarnıñ nesilleri Litvanıñ alıp barğan cenklerinde iştirak etmeli ediler. Vaqıt keçken soñ Glinskiyler öz mülklerini Poltava regionından uzaqqa zamanane Harkiv regionına, Çernigiv ve Sumı regionlarınıñ cenübine, sol yalı Çerkası regionına, şu cümleden Rusiyeniñ Belgorod ve Kursk vilâyetlerine qadar kenişlettiler. XVI asırnıñ başlarına qadar beylik içki muhtariyetini saqladı. Beylerniñ akimiyeti tabiliklerge nisbeten dostane edi: yerli cemaatlarnıñ başlarını ve olarnıñ arbiy yolbaşçılarını eali özü saylay edi, vergiler tölenmey, topraqlar saibi elinden alınmay edi, lâkin arbiy vazife bar edi: beylerniñ emrine köre erkekler öz beyi komandası altında cenkke ketmeli ediler. Lâkin arbiy areketlerni başlamaq ya da başlamamaq aqqında beyler öz-özünden degil, tek halqnıñ ruxsetinen qarar bere ediler.

Öz teşkilâtı ve idaresine köre beylik feodal monarhiyanı degil, soñraki qazaq devletini andıra edi ve, ğaliba, o da onıñ prototipi edi. Bey Bogdan Fedorovıç Glinskiy 1488-1495 senelerinde, Çerkası voyevodası olıp, Çerkası sıñırlarında qazaq taqımlarını teşkil etip, ukrain qazaqlığınıñ quruluvına büyük isse qoştı. Onıñ cenk vaftizi 1493 senesi Qara deñiz yalısında qırımlılar tarafından yañıdan qurulğan Özü (Oçakiv) qalesiniñ alınuvı oldı. Bu vaqiadan soñ qazaqlarnıñ adı Ukrainadan tış belli oldı, Qazaq Mamay sureti ise cüratlı cenkçi – Vatannıñ qorçalayıcısı arhetipi oldı.

Ayaqlarını bağdaş qurup oturğan banduralı qazaqnıñ sureti ukrain halq sanatınıñ populâr süjeti oldı. Qazaq Mamay resimleri bütün Ukrainada belli edi, lâkin eñ çoq tarqaluvnı sabıq Glinsk beyliginiñ topraqlarında aldı.

Ülkeniñ etnik qiyafeti meraklı edi. Anda şarqiy slavyan qabilesi olğan severyanlarnıñ nesilleri (soñra sevrükler olaraq belli), ve türkler – qıpçaq-qumanlarnıñ ve altınorda tatarlarınıñ nesilleri yaşay ediler, beylikniñ başlanğıcında ealiniñ çoqluğını teşkil ettiler. XV asırnıñ başından sevrükler yavaş-yavaş türklerni asimilyatsiya etip başladılar ve slavyanlar sayca üstün olıp başladılar. 1508 senesi Glinskiy beyleri Litva ile ittifaqnı bozmağa ve moskva beyleriniñ hızmetine keçmege tırıştılar, bunıñ içün olar öz ülkesini coydılar. Bir vaqıtları yekâne beylik olğan devlet bir sıra topraq mülklerine çevirildi, lâkin Glinskiy sülâlesiniñ büyük bir qısmı öz miraslarını saqlap qala aldı.

Böyle devlet quruv ceryanları Poltava regionından cenüpte – Qırımda da olıp keçe edi.

Qırım Hanlığınıñ qurucısı ve onıñ ilk ükümdarı Hacı Geray edi. Bu monarhnıñ tercimeialı ve yaşayış al-şaraitleri çoq meraklı: Qırım üstünde akimiyeti, bunıñ neticesi olaraq Qırım devletliliginiñ quruluvı içün o Litva-Rus devleti ükümdarlarına minnettar olmaq kerek. Kelecek han Litvada doğğan ve uzaq vaqıt yaşağan, anda Lida şeeriniñ saibi olğan. 1428 senesi Vitovt beyiniñ qoltutuvına tayınıp, Qırımnı fetih etmege tırıştı, lâkin, muvaffaqiyetsizlige oğrap, Litvağa qayttı.

1431 senesi Qırım ükümdarı olmaq içün ekinci ıntıluvı da muvaffaqiyetli olmadı, ve tek soñraki sefer, 1441 senesi, tatar aristokratiyasınıñ ricasınen litvalı bey Kazimir onı Qırımğa padişahlıq etmege yollağanda, Hacı Geray qısmetli oldı: o, yañı devlet – Qırım Hanlığınıñ ükümdarı olaraq Qırımda ebediyen pekişti. Hacı Geraynıñ Kazimirnen dostluğı ve müttefiqlik munasebetlerine sıltav Qırım ve Litva ükümdarları arasında bütün XVI asır devamında yapılğan mektüpleşmelerde buluna.

Akimiyette pekişken soñ, qırım hanı öz devletiniñ paytahtını şindi Eski Qırım olaraq bilgen Qırım (Qırım) şeerinden bugün Çufut Qale olaraq daa çoq belli dağlarğa gizlengen Qırq Or şeerine avuştırdı. Bir qaç on yıllıqtan soñ, 1502 senesi Qırım Hanlığı altınorda devletiniñ, yani o vaqıtta ondan qalğanlarnıñ bar oluvına soñ noqta qoydı, yarımadanıñ sıñırlarından uzaqqa, Don avzası ve Edil boyuna qadar topraqlarnı basıp aldı. Qırım Hanlığı öz mülklerini zamanane Şarqiy Ukraina ve Cenübiy Rusiyeniñ keniş ufaqlarına qadar kenişletti, amma uzaqqa qadar tutıp qalamağan edi: endi 1556 senesi Edil ve Don arasındaki topraqlar Moskva devleti terkibine kirdi.

Peyda oluv allarından ğayrı, eki devletni idare etken sülâleniñ ortaq geraldik timsali – taraq-tamğa birleştire edi.

Tamğa belli bir boynıñ yaki qabileniñ belgisi edi ve sadedir: «belgi» yaki «arif» olaraq tercime etile. Bu belgi ananeviy olaraq tamğa ve mör olaraq qullanıldı. Tamğa – söz ve adise olaraq – Merkez Asiya, Kavkaz ve Şarqiy Avropa memleketlerinde Altın Orda devrinde has tarqaluv qazandı ve bu devletniñ veqiaları (vasiqaları) – mörlü han yarlıqları ile bağlı ola edi. İşbu belgiler özleri ise altınorda asırından çoq daa eski. Bizim topraqlarımızda tamğalarnı daa sarmatlar ve bosporos çarları qullanğan ediler. Olar nasıl qullanıldı? Eñ evelâ, mülküni tamğalar ile belgilep tura ediler: ayvan, savut-saba, silâh, evler.

Bugünki künde yaşağan halqlar arasında tamğalar moğollarda, qırğızlarda, qazahlarda, özbeklerde, başqırtlarda, mariylarda, tatarlarda, noğaylarda, qırımtatarlarda, qaraçaylarda, balqarlarda, abhazlarda, abazinlerde, çerkeslerde, osetinlerde, vaynahlarda tarqalğandır, «tamğa» sözü özü ise qırğız menşelidir.

Tamğa yaratıcıları sade geometriya şekillerinden ve maaliy eşyalar, ayvanlar yaki silâhlarnıñ stilli tasvirlenüvinden ilham ala ediler, çoq vaqıt tamğalar ariflerge aylanır – olarnıñ bir çoçuq runik elifbesiniñ ariflerine beñzey. Esas şart – belginiñ sadeligi ve lakonikligi, añlaşılması ve çeşitlik qabiliyeti: meselâ, Kiyiv Rusi zamanındaki kinâz tamğalarında saipniñ arzularına köre üçtiş (trızub) ekitiş (dvozub) şeklinde ve aqisine deñişe bile edi.

Şöyle etip, Volodımır beyiniñ ve Rurikoviçler ulu kinâzlar sülâlesiniñ diger vekilleriniñ üçtişi – asırlar keçken soñ topraqlarımıznıñ qadim sarmat keçmişinde tamırları olğan klassik tamğadır, şunıñ içün bir qaç asır soñ, Reç Pospolita vaqıtlarında, ukrain ve leh (lâk) şlâhtası arasında sarmat mirasına moda tarqaldı. Lâkin, şimdilik biz kinâz üçtişi aqqında degil de, onıñ kibi olğan diger tamğa aqqında söz alıp baracaqmız, qayğısı Qırım ve Poltava regionı kibi böyle ülkelerini birleştirdi.

Han akimiyetiniñ timsali olaraq taraq-tamğanı ilk defa Qırımnıñ ilk hanı Hacı Geray qullanıp başladı, bu timsal olğan öz aqçalarını (teñgelerini) bastırdı. «Taraq» qırımtatarca tam olaraq taraq demektir. Bağçasaraydaki Han Sarayı onıñ resimlerinen yaraştırılğan. 1917-1918 senelerinde qırımtatar devletliliginiñ tiklenüvinen Geraylarnıñ altın tamğası olğan kök bayraq milliy bayraq olaraq qabul etildi.

Glinskiy beyleriniñ de erbi olaraq qırmızı fırka üstünde ebediy aynı tamğa bar edi. Meraklı ki, soñki leh erbliklerinde taraq-tamğalı erb Qırq Or erbi dep adlandırıla, o da adı ile bizni Qırımğa, Hacı Geray hannıñ paytahtı olğan üstte qayd etilgen Qırq Or (Çufut Qale) mağara şeerine alıp bara.

Şöyle etip, eki yaş devlet – Qırım Hanlığı ve Poltava regionındaki Glinsk beyligi – Altın Ordanıñ parçalanuvınıñ aynı tarih devrinde peyda oldılar, Litva-Rus beyleriniñ yarlılağı ve doğrudan iştiragi ile, ekisi etnik ceetten tüşkün renkli eali teşkil etti, onıñ müim qısmı da er eki devlette de türk-qıpçaqlar edi ve bu tuğannıñ episi bugünde daa çoq qırımtatarlarnıñ milliy erbi olaraq belli olğan taraq-tamğa şeklindeki ortaq erbnı tamamladı. Eki devletniñ tarihiy taqdirleri başqaca oldı. Poltava regionından farqlı olaraq, Qırım Litva-Rus devleti terkibine kirmedi.

Hanlık özüne başqa imayeci taptı – osmanlı sultanını. Mamaynıñ nesilleri ise beyliginden soñra Qırımnen qıyın munasebetler tarihı olğan qazaq devletliligi peyda oldı. Lâkin ukrain-qazaq ve qırımtatar devlet ananeleriniñ ortaq tamırları bardır.