Öz proziyatı olmağan on yıl

Qırım yarımadasında aş-suv sanayısınıñ inkişafı.

Petro Volvaç, İTS (HTŞ) kerçek aza, UMYaŞ (NSPU) azası, Qırım MC ilim ve tehnika namlı erbabı, 60 yıllıq stajnen qırımlı. «Qırım svıtsı» gazetası, 2017 senesi, № 21 neşir

Cenkevelki Qırımda ananeviy olaraq et-süt ayvandarlığı ve qoyculıq ile esasen qırımtatarlar ve ukrainler meşğul ola ediler. Bostancılıq ise bulğar, yunan ve nemse meskenlerinde muvaffaqiyetli inkişaf ete edi. Olarnıñ zorbalıqla sürgün etilmesinden soñ rusiye uzaqlarından kelgen ilk müstemlekeciler, uzaq vaqıt devamında suvsuz ve sıcaq Qırımnıñ pek mürekkep ve çetel tabiat-iklim şaraitlerine alışa almadılar. Şunıñ içün cenksoñrası yıllarda bu ilk köçip kelgenler dalğası agrar sahasınıñ tiklenmesini temin etip olamadı. 1954 senesi itibarı ile az qaldı bütün bölüklerde vilâyet 1940 senesiniñ köstergiçlerine yetemedi.

İnamlı yem bazasınıñ, eñ evelâ yemlik ğalle, şıralı yemler, piçen yoqluğı ve atta samannıñ yetmemezligi ayvandarlıq inkişafına menfiy tesir etip, onı istiqballardan marum qıldı. Şunıñ içün bütün cenksoñrası on yıllıq devamında Qırımda, atta Ukrainanıñ qomşu cenübiy, cenübiy-şarqiy ve merkeziy vilâyetlerinden farqlı olaraq, akimiyet eali ve raatlanğanlarnı esas proziyatlarınen: öz azırlağan eti, süti, qartopı ve sebzesinen temin etüv meselesini iç çezip olamadı.

Eger ukrain devlet arhivleriniñ ve 1954 senesinden soñ qırım gazetalarnıñ materiallarına baqılsa, ükümet, fırqa qararlarınıñ ve ittifaq ve cumhuriyet nazirlikleriniñ çoqluğı esasen köy hocalığınıñ, kurort qurucılığınıñ, suv temininiñ, mesken, sanayı ob'ektleri, yollar, medeniyet müessiseleriniñ inkişafı meselelerine aittir. Tek ilk eki yıl içinde (1954-1955 ss.) böyle qararlardan onlarnen qabul etildi. Tam bu vasiqalar şü yaki bu sahanıñ allarını ob'ektiv kesimine imkân bere ve «ağa» baqışınıñ aqiyqiy motivatsiyasını añlamağa yardım ete.

Qırım vilâyeti fırqa komiteti tarafından Ukraina KP Merkeziy komitetine azırlanğan Ma'lümatname cemaatçılıq ve metbuat içün artıq statistika qurnazlıqları olmağan alda köy hocalığı sahasınıñ aqiyqiy manzarası tasvirley. Cenkevelki devirmen qıyaslanğanda sebze ekinleriniñ uralı derlik üç qatqa eksildi ve hektarına 51-54 tsentner teşkil etti. Qartopnıñ uralı da şunday tüşük edi – 1952 senesi g/30 ts. Şunıñ içün sebze ve qartop tedariginiñ devlet planları yıldan-yıl becerilmey edi.

1940 senesinen qıyaslanğanda 1950-1953 ss. sebzelerniñ devlet satıp aluvı 34-41 biñ tonna sıñırlarında tebrändi. Anda, 1940 senesi sebze tedarigi 60 biñ tonnadan ziyade edi. Qartopta bu köstergiç daa eksik edi. 1940 senesi Qırımda derlik 17 biñ tonna tedarik etildi, 1950-1953 seneleri ise qartopnıñ devlet tedarik kölemi 4,7 biñden 6,1 biñ tonnağa qadar tebrändi. Tek 1952 senesi – ava şaraitleri ceetinden eñ yahşı yılda vilâyette 9,1 biñ tonna qartop azırlandı. Ukrainadan Qırımğa er yıl balaban qartop kölemleri ketirile edi. Taze sebzeni Qırımnıñ Cenübiy yalısına qadar yaman yollar boyunca yetkizmek de epey qıyın edi.

Şöyle etip, ilk cenksoñrası on yıllıq devamında Qırım vilâyeti atta on milliondan çoq eali olğanda bile ealisini esas gıdalar ile temin etip olamadı. Aynı vaqıtta 1940 senesi eali sayısı daa çoq olğanda Qırım Muhtar Şuralar Sotsialistik Cumhuriyeti çoq pozitsiyalardan öz-özüni temin ete edi.

Aqmescit. Şimdiki Trenöv parkı yerindeki bazar 1957 senesine qadar bar edi.

Qırım vilâyeti ealisini et, süt ve olarnı devlet tedariklerininen temin etüv sahasında da yeterli qadar mürekkep vaziyet asıl oldı. Eger süt boyunca cenkevelki devirmen qıyaslanğanda satıp aluv kölemleriniñ körünir artuvı qayd etilgen olsa (1940 senesi 90,4 biñ tonna, 1952 senesi – 44,2 biñ tonna ve 1953 senesi 61,4 biñ tonna), et sahasındaki vaziyet daa yaman edi. Qayd etmek kerek ki, cenksoñrası yıllarda süt tedariginiñ artuvı eñ evelâ çayır, otlaq ve yaylâ topraqlarınıñ ep artuvınen bağlıdır.

Çünki yüz biñlernen sürgün etilgenniñ topraqları işlenilmeyip, otlaqqa çevirildi. Üstelik Ukraina ve Rusiyeden köçip kelgenler yarımadağa öz ayvan ve quşlarınen keldiler. Eger köyler ve kolhozlar köçürilse, Qırımğa demiryolunen ayvanlar – sıyırlar, ögüzler, atlar da ketirile edi.

Tam bu sebepten Qırım vilâyetinde cenksoñrası yıllarda, hasan Ukrainağa berilmezden evelki soñki yıllarda, qara mal (müyüzli iri ayvan) sayısı arttı (1940 senesi 104,8 biñ baş ve 1953 senesi derlik 150 biñ baş), sıyır sayısı da eki qatına yaqın arttı (1940 senesi 26,4 biñ baş, 1953 senesi 45,9 biñ baş ve 1954 senesi 57 biñ baş). Doñuz sayısında da aynı tendentsiya saqlandı. Cenkke qadar bütün hocalıq kategoriyalarında doñuz sayısı 39,4 biñ baş teşkil etti, 1953-1954 senelerinde ise 73 biñ başqa yetti. Cenksoñrası devirde Qırımda doñuz sayısınıñ artuvı sürgünlikten keldigen ealiniñ etnik deñişiminen bağlıdır. Köçip kelgenler, sürgün etilgen qırımtatarlar kibi, qoyculıqnen meşğul oluvını devam ettirdiler.

Cenkke qadar bazarda satıcılar

Cenk ve qırımtatarlarnıñ Qırımdan sürgün etilmesi sebebinden at sayısı (1940 senesi 81 biñ baş ve 1954 senesi 46,4 biñ baş) qattı tüşti. Quşçuluq (tavuqçılıq) belkim 1940 senesinen qıyaslanğanda körünir teren inkişafqa irişilgen birden-bir saha edi. Eger 1940 senesi Qırımda çeşit hocalıq kategoriyalarında 338 biñ baş quş (esasen tavuq) olsa, 1953 senesi olarnıñ sayısı 1554 biñ başqa yetti. 1954 senesi quş sayısını 1200 biñge qadar yetkizmek rejelene edi.

Qırımda etniñ keskin eksikligi (defitsiti) 10-12 cenksoñrası yıl boyunca is etilgen. Vilâyet qullanğanı Ukraina berilgennen soñki ilk yıllarda Ukraina da bunı yeñip olamadı. Bu vazife ise eñ müim ve prioritetlerden birisi edi. Et kemligini akimiyet evelki yıllarda olğanı kibi Ukrainanıñ diger vilâyetlerinden ketirip çezmege istey edi. Etni Keriç keçitinden ketirmek faydasız edi, şiddetli furtunalar vaqtında ise bu, pek telükeli de ola edi.

Cenksoñrası yıllarda Qırım içün kerçek felâket zayıf, yaman teçizatlı et zavodlarınıñ derlik tolusınen inqirazı (bozuluvı) oldı. Bundan ğayrı, vilâyette et mağazaları ağı yeterli qadar inkişaf etmegen edi. Atta Aqmescitte et esasen şeerniñ merkezindeki (bugün Trenöv parkı) kolhoz bazarında satıla edi, onıñ maddi-tehnikiy bazası da inayetli qadar yaman, sanitar-epidemiologik alı ise faşhış derecesinde edi. Şunıñ içün kergek şeerde de, kergek Cenübiy yalıda keskin infektsion hastalıqlarnıñ tarqaluvı yaman tarqalğan bir adise edi.

Qayd etmek kerek ki, Aqmescitniñ merkezindeki eñ ilk itibarlı et mağazaları, şunıñ kibi de rayon şeerçiklerindeki çoqusı, tek Qırımnıñ Ukrainağa tesliminden soñ açıldı. O vaqıt Karl Marks soqağında (şeerniñ tam merkezinde) belli olğan «Ukrain socusı» («Ukrayinska kovbasa»), «Ukrain palânıtsâsı» ve eñ zengin olğan qırım tamğalı şarapları, qırım meyvaları mağazası açılğan edi. Tam Ukraina vaqtında qırım şeerleriniñ soqaqlarında pak temiz lotoklardan ap-aq halatlı satıcılar atta maskvalılar ve leningradlılarnı taaciplendirip masaviy alda ealige salqın quş ve tavşan satıp başladılar.

Soñraki cenksoñrası on yıllıq devamında Ukraina ve ukrain halqı Rusiyeniñ ilk cenksoñrası on yıllığında çezip olamağan derlik bütün eñ keskin qırım meselelerini muvaffaqiyetnen çezip aldı.