Ukraina esabına mifik leyha
Kahovka SES, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarınıñ qurucılığı ve Qırım yarımadasına nasıl yardım etkeni.
Petro Volvaç, İTS kerçek aza, UMYaŞ azası, Qırım MC ilim ve tehnika namlı erbabı, 60 yıllıq stajnen qırımlı. «Qırım svıtsı» gazetası, 2018 senesi, № 4 neşir
Ukraina ükümetiniñ ittifaq "Özü özeni, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarında Kahovka SES qurucılığı aqqında" Qararına uquqiy reaktsiyası ayaretli oldı. 1950 senesi noyabr 26-da Ukraina ŞSC Nazirler Şurası ve Ukraina KP (b) Merkeziy komitetiniñ "Kahovka SES, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanalları qurucılığı içün ilk nobet qıdırış ve leyhalaştıruv işlerini keçirüv aqqında" Qararı çıqa. Demek ki, Kahovka suvanbarınıñ da, Kahovka SESnıñ ve Cenübiy Ukraina kanalınıñ quruluv niyetleriniñ de kerçek tarihınıñ bu tarih – 1950 senesiniñ şu qararından başlağanını saymaq kerek.
Körgenimiz kibi, Şimaliy Qırım kanalını quruv ğayesi bu qararda ekinci dereceli yer ala edi, çünki bu ob'ekt başqa bir ittifaq cumhuriyetiniñ toprağında buluna edi.
Bu qarar işandırıca isbatlay ki, soñraki yıllarda ukrain ükümeti diqqatını Cenübiy Ukraina kanalınıñ qurucılığına celp etmeli edi. Bunıñ içün cumhuriyetniñ bir sıra qurucılıq ve leyhalaştıruv teşkilâtlarına hem Kahovka SES, hem Kahovka suvanbarı, hem de kelecek Cenübiy Ukraina kanalınıñ yolu içün meydançıqnı azırlamaq içün kerek olğan nevbetten tış leyhalaştıruv-qıdırış işleri kölemi belgilenilgen edi. Diqqatnı şu da çeke ki, Ukraina topraqlarında leyha ve qurucılıq işleri köleminden ğayrı, ukrain teşkilâtları ve mütehassısları nafaqat devletniñ cenübiy vilâyetleriniñ, amma Qırımnıñ şimaliy rayonlarınıñ suvaruv ve suvlanuvı içün gidrogeologik rayonlar haritalarını ve gidrologik snömkalarnı tizmek vazifesini de boynuna alğan ediler.
Qayd etilgen qarar ile 1951-1952 seneleri Herson vilâyetiniñ Kahovka massivinde (8 biñ km2 maydanda, 80 noqtada) ve Şimaliy Qırım kanalı suvaruv sistemasınıñ zonasında (5 biñ km2 maydanda, 30 noqtada) topraq suvlarnıñ rejimini ve himiyaviy terkibini statsionar nezaret altına aluv ve ögrenüvni temin etüv vazifesi qoyuldı.
Ukrainanıñ ve Qırımnıñ cenübiy vilâyetlerinde topraq araştırmaları ve topraq snömkasını keçirüvge Ukraina ilimler akademiyası degil de, cumhuriyetniñ bütün profil ilmiy-araştırma müesseseleri qatılğan edi. Araştırmalar derlik 50 biñ hektar maydanda kerçekleştirildi. Uner, demiryol ve qurucılıq teşkilâtları Baş idaresiniñ ögüne işçi hünärli mütehassıslarnı azırlamağa başlamaq vazifesi qoyuldı.
Ükümet "Ukrsuvqurucılıq" qurucılıq Baş idaresini 1951 senesi Zaporijjâ (Zaporojye), Herson ve Melitopol şeerlerinde ekskavatörci, usta-gidromehanizator, topograf ve diger işçi zenaatlarını azırlağan üç tasil-istihsal kombinatını teşkil etmege mecbur etti. Aynı vaqıtta, Ukrainanıñ cenübindeki bir qaç vilâyette (Zaporijjâ, Herson, Mıqolayiv ve Dnipropetrovsk) bu qurucılıqta işlegen ve irrigatsiya ob'ektleriniñ qurucılıq zonasında yaşağan "Ukrsuvqurucılıq" sisteması hadimlerini köy hocalığı mecbüriy vergilerden boşata ediler.
Ukraina ŞSC Sağlıq saqlav nazirligi 1951-1952 seneleri içinde qurucılıq işleri keçirilgen zonada "hastahaneler, bala bağçaları, eczahaneler ve tibbiy noqtalar" aletlendirüvi vazifeli edi. Özü, Moloçna, Konka özenlerinde ve Cenübiy Ukraina kanalınıñ yolu boyunca qurucılıq zonasında Ukrain kommunal gigiyena institutı 1951 senesi sentâbr ayına qadar sanepidemservis quvetleri ile suvbastırma rayonlarında ve Cenübiy Ukraina kanalı suvanbarlarınıñ sanitar qorçalavu zonalarındaki mesken yerlerni tetqiq etmeli edi.
Şu nazirlik Ukrainanıñ cenübiy vilâyetleri (Zaporijjâ, Mıqolayiv ve Herson) akimiyetinen beraber bir ay müddet içinde suvboru, kanalizatsiya ve (hamam, yuvucılıq kombinatları, şeer naqliyatı, elektrik stantsiyaları, köpür, kommunal kârhane) barlığını, hem de Cenübiy Ukraina kanalı boyundaki mesken uyler, musafirhaneler, şeerçikler ve mesken yerlerni qurucılığı ve kenişletilüvi teqliflerini ögge sürmeli edi.
Elbette, şuralar propagandist maşınası tarafından bildirilgen ve köpürtilgen em Cenübiy Ukraina kanalınıñ, em de onıñ qudretli infrastrukturasınıñ qurucılığı kerçekleşmedi. O, nevbetteki leyhanıñ seviyesinde qaldı. Lâkin, bu dağdağa ilmiy cemaatçılıqnıñ ve yerli sakinlerniñ, eñ mahsuldar topraqlarda ve eñ zengin, tarihiy ve arheologik misilsiz bolğanı özü avzalarındaki adamlarğa ve tabiatqa zaran ketirgen yapay deñiz meydanğa ketirüv aqqında meseleniñ muzakere etilüvi ve tenqit etilüvinden keri tartıldı. Mütehassıslarnıñ esaplamalarına köre, yekâne Kahovka suvanbarınıñ quruluvı sebebinden Ukraina on biñlernen eñ mahsuldar köy hocalığı mülkü ve derlik bütün misilsiz qamışlıq, köl, iriliq ormanlarnı coydı.
Kahovka suvanbarı ile birden Cenübiy Ukraina kanalı ve Moloçna ile Konka özenlerinde suvanbarlarnı quruv ğayesi yerine ketirilmedi. Memleket şo mifik Cenübiy Ukraina kanalınıñ bir metrini de köremedi. Çöl özenleri olğan Moloçna ve Konkanıñ aqqan suvunı nizamğa saluv sözünede iş sırası kelmedi. Olar atta daa da sıyıqlaşıp qayım sazlıq oldılar.
Qayd etmek kerek ki, 12000 den ziyade mütehassıs, 1110 maşne, 74 yersuvlı ekskavator, 14 parovoz, 100 buldozer, 75 traktor ve liman kranı yekâne Kahovka SES ve Yañı Kahovka şeeri qurucılığında çalıştı. Daa ziyade insan ve tehnikalarnı Kahovka suvanbarı qurucılığında işletti. Suvğa tatuv 1954 senesinde yekünlendi, Kahovka SES ise 1955 senesinde işke tüşti. 1956 senesinde bu stantsiyanıñ altıncı agregatı isletmege berildi.
1976 senesinde ise Kahovka, Azaqboyu, Sirogozi ve Çaplınka suvaruv sistemalarına suvnı irsale etken ve Berdânsk şeerini suvnen temin etmek işini çezgen Kahovka suvaruv kanalı açıldı. 1985 senesinde Kahovka kanalı zonasında 195 biñ gektar aqay suvlağa oğradı. 1953 statistikalarına kore Kahovka suvanbarını ve Kahovka SES-nı qurucılığı, Qırım topraqlarının 15,2% ini, Herson vilâyetiniñ 8,5%, Zaporijjânin 8,3% ini irrigatsiya imkânıñı tamin etti.
1950 senesiniñ sentâbr ayından, ya'ni "Kahovka SES, Cenübiy Ukraina ve Şimaliy Qırım kanallarında qurucılığı aqqında" İttifaq qararı çıqqan künden soñ, RFŞS-ñ ükümeti Qırım vilâyeti topraqlarında iç bir qurucılıq em de tetqiqat işleriniñ yapılmaması. Şimaliy Qırım kanalı qurucılığı, Qırım vilâyeti RFŞS terkibinden çıqıp Ukraina ŞSC-ne qoşulğan künü ögüne taqdim olundı.
1954 senesi mart ayınıñ 15-te Ukraina ŞSC nazirleri Soveti ve Ukraina KP Merkeziy Komitetiniñ "Şimaliy Qırım kanalı qurucılıq aqqında" qarar alalar. Neden Qırım Rusiye Federatsiyasınıñ terkibinde bolğanda bu problema kelip çıqmadı - sadece oylamaq qalmaqta. Rusiye bu pek murekkep, ziyankâr qurucılıqnı ep qasden ve maqsadlı sürüyıp yatıq bir fursat ile, mınav iş-obyekti de Ukrainanıñ omuzına taqmaq içün azırladı.