Zay olğan on yıllıq. Birinci cenkten soñraki on yıllıqta Qırım sanayısı ve qurucılıq saasınıñ alı
Birinci cenkten soñraki on yıllıqta Qırım sanayısı ve qurucılıq saasınıñ alı.
Petro Volvaç, İŞC (NTS) aqiqiy azası, UMYB (NSPU) azası, Qırım MR nam qazanğan ilim ve tehnika erbabı, 60 yıllıq stajlı qırımlı. «Qırım svıtlitsası» (Krymska svitlytsya) gazetası, 2017 senesi, 11 – 12 s.
USŞC (URSR) şeerleri ve köyleriniñ tarihi» 26 tomluq pompez neşriniñ ukrain tilindeki neşiriniñ (Kiyev, 1974) Qırım vilâyetine bağışlanğan cıltında tahririyet eyeti ve müellifler taqımı, oquyıcılarnı ve dünya cemaatını yarımada kompartiya reberliginiñ birinci cenkten soñraki on yıllıqta qazanğan müim muvafaqiyetlerine inandırmağa tırıştı. Ketirilgen raqamlar ve köstergiçler utanmazca sahtalaştırıldı. Neşirniñ malümatına köre: «1944-1947 seneleri vilâyette esas qurucılıqqa 1037 mln. krb. masraf etildi. 1948 senesiniñ başına mında 459 kârane ğayrıdan tiklenip işke tüşürildi... Vilâyetniñ fırqa ve şura organları ağır sanayınıñ ğayrıdan tiklenmesine birinci nevbette diqqat ayırdılar. Keriç demer rudası kânınıñ bazasında Kemiş-Burun demer rudası kombinatı yañıdan meydanğa ketti. Bayıtuv fabrikasınıñ bir qaç bölügi mahsulat berip başladı».
Bu yeñişli raportta tek bir aqiqiy vaqia bar: Aqyar ve Keriçte bir qaç quvetsiz elektrik stantsiyasınıñ qurulması. Lâkin olarnıñ esas maqsadı tek sanayi obyektleri ve Qara deñiz donanmasını elektrik quvetinen teminlev edi ve olar episi yarımadanıñ elektrik quvetinen teminlenüv meselesini iç çezmey ediler. Bu mesele tek 1947 senesi Dniprogesniñ ğayrıdan tiklenüvi ve Kahovka gidroelektrik stantsiyasınıñ qurulmasından soñ çezildi. Şunıñ içün, Qırımnıñ ğayrıdan tiklenmesi içün Ukrainadan kelgen elektrik quveti büyük derecede qullanıldı. Tam da bunıñ sayesinden Qırımda metal işlev ve maşina qurucılığı sanayısınıñ mahsulatını arttırmağa, qurucılıq materialları istisalını yola qoymağa becerdiler.
RŞFSC (RRSFR) terkibinde bulunğan cenkten soñraki Qırımda sanayi ve qurucılıq saasınıñ aqiqiy alı keniş cemaattan yaqın vaqıtqace mahsus arhivlerde gizlene edi. Birinci cenkten soñraki on yıllıqta Qırım iqtisadiyatınıñ alı aqqında obyektiv malümatlar matbuatqa tek keçken asırnıñ 70-80-inci seneleri tüşip başladı.
Meselâ, UKP(b) (KPU) MK Yuqarı fırqa mektebiniñ (VPŞ) mezunı İvan Yatsenkonıñ keçken asırnıñ 80-inci seneleriniñ başında qorçalağan ve «Qırım fırqa teşkilâtı sanayınıñ ğayrıdan tiklenmesi ve daa ziyade inkişaf etüv oğrunda küreşte (1944-1950)» kitabınıñ terkibiy qısmı olğan dissertatsiya işinde, cenk bitkenden beş yıl keçken soñ bile Qırımda sanayi istisalınıñ kölemi cenkten evelki seviyeniñ tek 56,9%-nı teşkil etkeni qayd etile. Qırım içün esas olğan üç saasında – konserv, tütün, şarapçılıq ve başqalarında bu köstergiç cenkten evelki seviyeniñ 30-35%-ni aşmay edi.
Keriçteki (Keriç metallurgiya kombinatı) Voykov adındaki viran olğan zavodnıñ harabeleri, 1945 s.
Endi ketirilgen entsiklopedik neşir, Keriç metallurgiya kombinatınıñ ğayrıdan tiklenüvindeki büyük muvafaqiyetlernen maqtanğan edi. Lâkin, Qırım Ukrainanıñ terkibine berilmezden bir yıl evel, 1953 senesi fevralniñ 27-sinde Qırım vilâyet komitetiniñ Birinci kâtibi P. Titov, ŞKPF (KPRS) MK Kâtibi G. Malenkovğa yazğan keniş cemaat içün qapalı mektübinde şikâyet ete edi: «Qara metallurgiya ve ağır sanayi kâraneleri qurucılığı Nazirligi, Keriç metallurgiya bazasınıñ ğayrıdan tiklenüvine kerekli diqqat ayırmay, iç bir obyekt içün leyha vazifeleriniñ ve tehnik vesiqalarnıñ vaqtında azırlanmasını temin etmedi, ükümet qararlarını becermedi.
«Qırımmetallurgqurucılıq» tresti 1953 senesiniñ arttırılğan plânını becermege azır degil ve Voykov adındaki zavodda 1954 senesi birinci domna peçiniñ kerekli kâraneler kompleksinen işke tüşürilüvi telüke altında buluna. 1946 senesi yañıdan yaratılğan «Keriçmetallurgqurucılıq» tresti 1953 senesinede öz istisal bazasına saip degil edi. Qurucılıq içün pek müim olğan ufaq ve but taşlarınıñ (şçeben) mevcut kânları kerekli mehanizmlernen donatılmağan, bu materiallarnı istisal etüv tehnologiyaları ise eskidir ve primitivdir».
Cenkten soñraki Aqyar
Qırım Ukrainanıñ terkibine kirgen ilk yılında Qırımdaki qurucılıq saasınıñ daa beter ümitsiz alını, Kefe şeer fırqa komitetiniñ Birinci kâtibi Moiseyev tasvirledi: «Cenk bitkenden on yıl keçti, – dedi Kefe şeer fırqa komitetiniñ kâtibi Moiseyev, – emekçiler bizge qanuniy talaplar qoyalar – şeer ne vaqıt ğayrıdan tiklenecek ve eñ azından kerekli yaşayış şaraitleri yaratılacaq? Şeerde suv, kerekli miqdarda elektrik quveti, amam-çamaşırhâne kombinatı yoq. Cenk vaqtında mesken fondundan 40 fayızğace viran olğan edi, şeer icra komiteti quvetlerinen ise tek 8 kvartiralı bir ev tiklendi. Şeer aman-aman abadanlaştırılmağan, anda tek bir soqaqnıñ tüzeltilgen qaplaması bar.
Bu meselelerniñ çoqusı bir qaç kere yuqarı teşkilâtlarğa – RŞFSC (RRFSR) Nazirler Şurasına ve nazirliklerge berildi. 1953 senesi respublika ükümetiniñ Kefege yardım tedbirleri aqqında qararı qabul olundı. Lâkin, RŞFSC (RRFSR) Kommunal hocalıq nazirligi, ğaliba, bu qararğa yaramay qıymet kese ve onı vaqtında becermedi» (MDUA (TsDAHOU): F. 1. – Op. 52. – Spr. 4990. – Ark. 125).
Qırım vilâyet komitetiniñ plenumında çıqış yapıp, bu fırqa funktsioneri, vilâyetniñ Ukrainanıñ terkibine kirmesine bağışlanğan Ukraina Yuqarı Şurası Prezidiumınıñ Qararını alğışlap, bildirdi: «Qabul etilgen Qarar, vilâyetimizniñ ayatında müim bir vaqia ola. O, Ukrain SŞC (RSR)-nen iqtisadiy ceetten sıq bağlı olğan Qırım emekçileriniñ yaşayış menfaatlarına cevap bere».
Keriç şeer fırqa komitetiniñ Birinci kâtibi Smorodin, birinci cenkten soñraki on yıllıqta Kreml ve Qırım reberliginiñ areketsizligi aqqında daa acıq ayttı. O, Qırım vilâyet fırqa konferentsiyasına ritorik sualnen muracaat etti: «Keriçniñ Kirov rayonını kim ğayrıdan tikleycek? Şeer fırqa reberi özü oña cevap berdi – iç kimse. Öyle bir qurucılıq tresti yoq. Bizde Aqmescit «Qırımgrajdanqurucılıq» trestiniñ İdaresi bar. Onıñ Keriç boyu programması – yılda 2,5 mln. krb, lâkin o, onı becermey. Böyle suratnen biz şeerni yüz yıldan soñ da tiklemeycekmiz...».
Fırqa konferentsiyasınıñ basqısı altında RŞFSC Nazirler Şurası 1953 senesi fevralniñ 26-sında keç qalğan bir qarar qabul ete: «RŞFSC Mesken-kommunal qurucılığı nazirligine «Keriçgrajdanqurucılıq» trestiniñ teşkil etilüvi meselesini baqıp çıqmağa mecbur etmek». Lâkin o vaqıt böyle bir trest teşkil etilmedi.
Cenkten soñraki Aqyar
Daa 1952 senesi aprel ayında RŞFSC Nazirler Şurası «Keriç şeer hocalığına yardım tedbirleri aqqında» qarar qabul etti. Oña binaen Deñiz donanması nazirligine 1952 senesi devamında deñiz vokzalınıñ quruluvı içün leyha-smeta vesiqalarını azırlamaq vasiyeti etildi. Bu müim naqliyat obyektiniñ quruluvına tek Qırım Ukrainanıñ terkibine berilgenden soñ başladılar. Daa 1945 senesi Moskva memurları Keriçte süt zavodını qurmağa niyetleneler edi. Daa bir ükümet qararına binaen o, 1953 senesi qurulmalı edi. Lâkin, Qırım Ukrainanıñ terkibine berilgence, şeer içün bu müim obyekt qurulmadı. Yerli akimiyet daa 1952 senesi qandiyalçı (konditer) tükânını açmağa közde tuta edi, lâkin Qırım Ukrainanıñ terkibine berilgence bu da yapılmadı.
1953 senesi vilâyette bar olğan 552 sanayi kâranesinden cemiy mahsulat çıqaruv plânını zor-belâ tek 427-si becerdi. Olarnıñ arasında as aşayt sanayısı kâraneleri (44%) büyük hissege saip edi.
Cenkten evel 3 domna peçi olğan Keriç metallurgiya kombinatı 1954 senesiniñ başına qadar ğayrıdan tiklenmedi. Anda tek quyuv (liteynıy) tsehı çalışa edi, amma o da esasan ekinci dereceli mahsulat çıqara edi. Qırım Ukrainanıñ terkibine berilgen vaqıtta şeerdeki Kirov adındaki Köksohimiya zavodı da tiklenmedi. Keriçte tek Kemiş-Burun demer rudası kombinatı çalışa edi.
Kezlev (Yevpatoriya) rayon fırqa komitetiniñ birinci kâtibi Kruglyaknıñ sözleri, istiraat şeerlerinde bile mesken qurucılığındaki felâketli tüşüşniñ tasdıqı ola: «Cenkten soñ şeerde bir kvadrat metr bile mesken qurulmadı, er halda bunı bizge ep söz bere ediler».
1954 senesiniñ yazında qırımlılarda ve istiraatçılarda dizenteriya hastaluğınıñ birden artuvı, endi Ukraina akimiyetini Qırım istiraatgâları zonasında Cenübiy yalınıñ sanitariya alını ögrenmege mecbur etti. 1954 senesi avgust ayında UKP MK-ğa yollanğan Qırım vilâyet komitetiniñ malümatnamesinde (spravka) qayd etile edi: «İstiraat şeerleri ve qasabalarında kanalizatsiya bar olğanına baqmadan, olarda iç bir yerde temizlev inşaatları yoq. Bunıñ içün aqaba suvları temizlenmeden yalığa yaqın deñizge, Kefe şeerinde ise – doğru şeer plâjına töküle. Kezlevde ise kanalizatsiya umumiyen yoq, kanalizatsiya suvları topraqnıñ üst qatlamına töküle, ondan da artezian suvları kirlene».
Malümatnameni azırlağanlar qayd eteler ki, «istiraat zonalarında deñizniñ kirlenüvi bayağı intensiv tarzda yata. Sanepidemiologiya hızmetiniñ malümatlarına köre, deñiz suvı aşqazan-bağırsaq traktınıñ pek çoq hastalıqlarını ihtiva ete ve ruhset etilgen köstergiçlerden biñlerce defa ziyadedir».
«Şeerlerde ve istiraatgâlarda suv boruları ve kanalizatsiya quruluvı içün ükümet tarafından ayırılğan paralar yıllar devamında menimsenmedi ya da tayinatı boyunca qullanılmadı». Meselâ, 1953 senesi kanalizatsiya donatılması içün ayrılğan 2999 biñ krb.-den tek 254 biñ krb. menimsengen. Yıllar devamında müim sanayi obyektleriniñ ğayrıdan tiklenüvi içün ayırılğan paralar da menimsenmedi. Bu esasan, işçi elleriniñ pek kergin yetmemezligi ve tehnika vastalarınıñ deñsizligi (defitsit) içün ola edi. Çoq ihtimal ki, resurstlarnıñ büyük qısmı oğurlana edi.
Eger birinci cenkten soñraki on yıllıqta büyük Qırım şeerlerinde kerçekten de qanday da mesken qurucılığı alıp barılğan olsa, köylerde mesken ve medeniy-içtimaiy obyektlerniñ quruluvı tek hocalıqlar ve cemaatlar tarafından etildi. Qırım köyleri ve qasabalarınıñ temelden ğayrıdan tiklenüvi endi vilâyet Ukrainanıñ terkibine kirgeninden soñ başladı.
Tarihiy bulvarnıñ tiklenmesi
Qara deñiz donanmasınıñ esas arbiy-deñiz bazası olaraq Aqyar daa intensiv tarzda ğayrıdan tiklendi. Lâkin onı da esasan Ukraina ve ukrain halqı ğayrıdan tikledi. Şunıñ içün, Aqyarnı tek cenk vaqialarına köre degil, em de şeerniñ cenkten soñraki ğayrıdan tiklenüvine qoşqan issege köre, aq-uquqnen ukrain arbiy ve emek şanı şeeri dep adlandırmaq mümkün. Şeerniñ ğayrıdan tiklenüvine ve Qara deñiz donanmasınıñ canlanmasına tek İttifaq (Rusiye) bütcetinden degil, em de Ukraina bütcetinden de çoq para berile edi. Ukraina sakinleri, mecbür ve göñülli olaraq köçip kelgenleri, eñ tesirli ve eñ hünärli işçi küçü oldı.
Lâkin Kreml ükümetiniñ böyük diqqatına baqmadan, Aqyarnıñ ğayrıdan tiklenüvi ve QDD (ÇF)-nıñ canlanması yavaş yata edi. Ve bu, meseleniñ şahsen yolbaşçı Yosıf Stalinniñ özü qayğıruvına baqmadan yekünlene edi. Belliki, 1948 senesi o tek Qara deñiz donanmasını teşkerip qalmastı, Aqyarnıñ canlanmasınen de maraqlana edi. Tam da şuña köre İttifaq ükümeti 1948 senesi oktâbr ayında «Aqyarnıñ ğayrıdan tiklenüvini tezleştirüv tedbirleri aqqında» qarar qabul etti.
Bu qararnıñ becerilmesi içün Kremlniñ ve Qırımnıñ yerli yaltaq memurları bütin Qırımnıñ canlanması içün sarp etilüvi közde tutulğan derlik bütün maddiy-tehnikiy vastalarnı ve maliye resurslarını yolladı. Şübesiz, «Kremlniñ aqıl daneleri» masraflarnıñ büyük bir qısmını Ukraina ve ukrain halqınıñ omuzlarına yüklediler. Ukrainanıñ iqtisadiyatı, metallurgiyası, maşina qurucılığı, qurucılıq saaları ve insan resursları büyük derecede cenkten soñraki Aqyarnıñ ve Qara deñiz donanmasınıñ ğayrıdan tiklenüvine celp etildi. Buña aqça qızğanmay ediler.
Lâkin, yolbaşçınıñ ve onıñ eñ yaqın çevresiniñ diqqatı bile, Aqyarnıñ Qara deñiz donanmasınıñ esas arbiy-deñiz bazası olaraq ğayrıdan tiklenmesi degen mürekkep meselesini tamamen çezmedi. Qırım vilâyet fırqa komitetiniñ Birinci kâtibi P. Titov ve QDD (ÇF) komandanı S. Gorşkov, ŞSCB (SRSR) Nazirler Şurasınıñ Başı G. Malenkovğa 1953 senesi aprelniñ 9-ında yazğan mektübünde naratlıqnen qayd eteler: «Şeerniñ ğayrıdan tiklenüvi içün Aqyarğa ayrılğan 1176 mln. krb.-den dört yıl içinde tek 870 millionı menimsengen.
«Rossevastopolqurucılıq» (Rossevastopolbud) işiniñ yaramay olğanı ve RŞFSC Nazirler Şurasınıñ kerekli yardımı olmağanı içün eñ artta qalğan saa şeer icra komitetiniñ yaşayış evleri, saalıq saqlav obyektleri ve medeniy-maarif müessiseleriniñ quruluvı oldı. Şeer icra komiteti içün 35 biñ m2 yaşayış meydanı, 226 töşek, 630 yerli mektep, eki kinoteatr ve diger obyektler daa işke tüşürilmedi».
Qırımnıñ diger şeerlerinde ve rayon merkezlerindeki al daa beter edi. Bunıñ içün, RŞFSC reberleriniñ yarımadanıñ cenkten soñ tez canlanmasına dair muazzam plânları ve yañğıravuq vadeleri boş çıqtı. Tam da Qırım vilâyetiniñ çaresiz viranlığı sebebinden Rusiye Federatsiyası onı Ukrainağa bermesini teşebbüs etti. Şunıñ içün, Qırımnıñ cenkten soñ ğayrıdan tiklenüvi aqqındaki bütin yükni Kreml yolbaşçıları ukrain halqı ve Ukrainanıñ omuzlarına pek ustalıqnen ve makrnen yüklediler. Er türlü devletlerara ve halqara añlaşmalarnı közge almayıp, Rusiye 2014 senesi fevral ayında Ukrainadan ğayrıdan tiklenip abadanlaştırılğan Qırımnı alçaq ve haince çalıp aldı.