Tılsımcı

Qırımçaq animatsiya rejissörı Ralf Bakşiniñ ömürbayannamesi.

Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlitsası» (Krymska svitlytsya) gazetası, 2017 senesi, 20 s.

Onıñ tamırları - Qırımdan, lâkin Qırımda bu aqqında çoq kimse añmay. Onıñ eserleri dünyada onıñ adından ziyade belli. O - az sayılı bir halqnıñ vekili, lâkin bu halq - yarımadada kerçekten tamır halq olğan az halqlardan biridir.

Şuña köre, Ralf Bakşi — etnik qırımçaqtır. Tağdır onıñ qorantasını dünya boyu savura, ve Ralf 1938 senesi oktâbr 29-ında Hayfa şeerinde (o vaqıtta - Filistiniñ (Palestina) Britaniya mandatı astındaki toprağı) doğdı. İhtimal ki, o uzaq seyaatler kelecekteki dainiñ (geniyniñ) öz soydaşlarınıñ acı tağdırından qurtardı — Qırım qırımçaqları 1941 senesi natsistler tarafından deyerli bütününen yoq etildi.

Yaqın vaqıtta Ralf Bakşiniñ ana-babası Amerika Qoşma Ştatlarına ketti. Qoranta evelâ Nyu Yorkta, soñra — Vaşingtonnıñ çetindeki, esasan afroamerikalılar yaşağan Foggi Botom maallesinde yaşadı. Ralf hatırlay edi ki, bütin balalıq arqadaşları qara tenli edi, o bile olarnen bir mektepke bardı ve anda tek bir «beyaz» arqadaş olıp çıqtı. Bu al onı iç de raatlıqtan çıqarmay edi, zıtan beyazlar içün eñ yaqın mektep bir qaç mil uzaqlıqta buluna edi. Ralfnıñ mektepteki qara tenli dostları da qarşı degil edi. Lâkin bu, ocanı raatlıqtan çıqardı, ve polisiya çağırıp, Ralfnı mektepten quvdılar.

Er halda, az vaqıttan soñ anası ile babası yañıdan Nyu Yorkqa qayttılar. Ralf Bakşi animatsiya filmleri studiyasında çalışıp başlay. Sanat Mektebinde (Şkola mistetstv) oquy. Hususan, o, Spaydermen ve Mayti-Maus aqqında cizgifilm (mültsiriyal) seriallarınıñ rejissörı edi. 1968 senesi Bakşi, dünya animatsiyasında inqilâbiy olğan icadiy niyetler ve tehnik çezimlerni amelge keçirmek içün öz «Bakşi prodakşn» kino studiyasını qurğandı. Aynı adlı komikske binaen çıqarılğan «Fritz (Frits) mışıqnıñ maceraları» (Prıgodı Kota Fritza) cizgifilmi onıñ yaratıluvına ketken masraftan yüzden ziyade kere çoq — 90 million dollar (850 biñ dollarlıq bütcetten) kâr ketirdi. Lentağa qoyulğan iç de balalar kibi olmağan münderice tek 1970 seneleriniñ başında eali arasında muvafaqiyetke degil, em de tsenzura sıñırlamalarına da hızmet etti. Qaharmanlarnıñ birisini — politsay-doñuznı — Bakşiniñ özü seslendirdi.

1977 senesi «Tılsımcılar» (Çarodiyi) tolu metrajlı cizgifilmi de bayağı quvetli kassa muvafaqiyetine saip oldı. Fentezi janrına muracaat etip, Bakşi rotoskopiya tehnologiyasını qullandı.

Ralf Bakşi

Rotoskopiya animatsiyası (atta «rotomatsiya» ıstılası da meydanğa keldi) - asıl aktörlarnıñ sımalarından faydalanıp, soñra olardan animatsiya qaharmanları sızılğan tehnologiyadır. Bu tehnologiya yañı degil, o, yüz yıl evel icat etildi ve umumiy olaraq qullanıldı, lâkin sıñırlı sürette. Ve Ralf Bakşi bu usullarnı faal tarzda kirsetkeni içün janrnıñ tarihına kirdi. Zemaneviy tehnologiyalar animatsiya lentasınıñ yaratıcılarına kompyuter grafikasını bere. O vaqıtta ise er şeyni mahsus cihaz qullanıp elde sızmağa kerek edi.

Lâkin zemaneviy çoq fantastik filmlerde (meselâ, Robin Raytnen «Kongress» ya da Kianu Rivznen «Qararma» (Zatçmarennâ) filmlerini hatırlayıñız) qullanılğan kompyuter tehnologiyalarınıñ negizini şu rotoskopiya tecribesi teşkil etti. Ve tek fantastik degil.

J. R. R. Tolkinniñ «Yüzükler efendisi»niñ (Volodar persniv) ilk ekranizatsiyası Bakşi içün emiyetli işlerden biri oldı. Prodüser Sol Zents, Tolkinnıñ rotoskopiya qullanıp tamam animatsiya versiyasında ekranlaştırmaq istey edi. Ve oña aynı fikirde olğan birini tapmaq qısmet oldı.

Zents, eñ belli amerikan stsenariyacıları ve kino prodüserlerinden biri (Zayets (Qoyan) ya da Zayonç — ihtimal ki, ecdatlarınıñ soyadı öyle edi), Tolkin icadınıñ qızğın bir süyücisi, em de trilogiyanıñ ekranizatsiya etilmesi plânlarını azırlay edi. Zents J. R. R. Tolkinnıñ eserleriniñ çoqusınıñ ekranizatsiya uquqlarına saip olğan «Tolkin enterprayzez» şirketini qurdı, ve daa 1970 seneleriniñ başında «Yüzükler efendisi» bediy filminiñ stsenariysini yazdı. O vaqıt leyhanı amelge keçirmek qısmet olmağan olsa da, soñra tamam özü Bakşiniñ animatsiya lentasınıñ prodüseri oldı.

Tolkin sagasınıñ ilk animatsiya inikas etilüvi trilogiyanıñ üç romanından tek ekisini («Yüzük qardaşlığı» (Bratstvo kiltsâ) ve «Eki qale» (Dvi tverıni)) qaplay aldı, ve neticede Ralf Bakşi maliyeniñ yetmememezligi sebebinden bu eki kitabı bile tolusınen ekranizatsiya etip olamadı, episi mümkin olğanını qısqarttı. Stsenariyacılar süjetke bazı deñişmeler kirsettiler, bir saqnalarnı qoşular, onıñ yerine başqalarını qısqarttılar (meselâ, Tom Bombadil cizgifilmge «yaraşmadı»).

«Yüzükler efendisi» cizgifilminden parça

Bakşiniñ animatsiya lentasınıñ tesiri Piter Ceksonnıñ lentasında körüle. Onıñ «Yüzükler efendisi» kino trilogiyasında da Bombadil yoq, bazı saqnalarnıñ rejissör çezimini ise Cekson cizgifilmden aldı.

Bazı lentalar istisal içün sarp etilgen paralarnıñ tek yarısını qaytara ediler, aytayıq, «Ateş ve buz» (Vogon i krıga) (1983) prokatta öz-özüni aqlamağanına baqmadan, er devir ve halqlarnıñ eñ yahşı animatsiya resimleri cedveline kirdi. «Qattı dünya» (Krutıy svit) (1992) «rotomatsiya» resmi de kassa muvafaqiyetine saip olmadı, er halda anda Bred Pitt ve Kim Besincer (Besindcer) oynay ediler, eki yıldan soñ rejissör özüniñ yekâne tolu bediy «Qattı ve çılğın» (Kruti ta şaleni) resmini yarattı.

Şimdi 88 yaşındaki usta Nyu Yorkta yaşay ve el qavuşturıp oturmay. 2014-2015 seneleri «Koni-Aylendniñ soñki künleri» (Ostanni dni Koni-Aylenda) animatsiya lentası onıñ iştiraginen çıqarıldı.

Kino lentasınıñ muvafaqiyeti nenimen belgilendi: tasadüfiy, halabalıqnıñ qaprzi, istidatlı icatkârnıñ, doğrusına kelgende qatiy esaplav, ustalığı ve özenli işine? Episi bunen beraberdir, ğaliba. Lâkin er halda, ayatımızda qıdırtqanımıznı ekranda körmege isteymiz, öyle degilmi?

Ve bizler elfler ile hobbitler yaki jedaylar (cedaylar) ve frimenler aqqındaki filmlerini ayretnen seyir etemiz, qaharmanlarını özümiznen yaki özümizni onlarnen qıyaslap, qayğıramız… Olar ekrandan bizge Hayır ve Yamanlıq (Yaramaylıq) aqqında söz aytalar, ve evel-ezelde ya da kelcekteki yıldızlarara boşluqlardaki er bir nesilge Hayırnı (Yahşılıqnı) qorçalamaq kerek ola. Ve eñ azından ekran vaqıtınıñ eki saatine Hayır (Yahşılıq) yeñecegine emin olamız. O, yeñmeyip olamaz. Şunıñ içün, berilmege daa erte.