Eki deñizniñ quveti 1-inci qısım. Şelfniñ hazineleri
Neft ve tabiy gaz - zemaneviy dünyada geosiyasatnıñ belgilevci faktorı.
Valeriy Verhovskıy. «Qırım svıtlitsası» (Krymska svitlytsya) gazetası, 2018 senesi, 20 s.
Uglevodorod (karbon-gidrogen) çig malı, Yaqın Şarq çölliklerini çeçek aqqan bağlarğa çevirdi ve Kremlniñ imperiya ihtiraslarını unuttırıluvdan (yoqluqtan) köterdi. Barrelniñ fiyatı deñişe edi, onıñ tüşüvi bütün devletlerniñ iqtisadiyatını coyuluvğa alıp kele edi, soñra ise ösip, muazzam leyhalarğa sebep ola edi. Neft ve tabiy gaz — tek energetika çig malı degil, em de geosiyasatnıñ belgilevci (ayıruvçı) amilidir.
Siyasat¶
Quruda (quraqlıqta) tapılğan kânlarnıñ ihtiyatları yavaş-yavaş tükenmekte, şunıñ içün neftçiler ve gazcılar deñizniñ (suvnıñ) astına aqtarıla. Meselâ, 1960-ıncı seneleri Şimal deñiziniñ şelfinde tapılğan pöküntiler (yataklar) bugünde-bugün Avropanıñ qoñşu regionı devletleriniñ iqtisadiy güllemesiniñ temelini teşkil ete. Lâkin şelfniñ masallardaki kibi cezbedici baylıqları yüzlernen milliardlıq sermaye qoyulmalarını talap ete, ve bu investitsiyalar bolca olsa da, pek yavaş-yavaş qayta. Fiyatlarnıñ eñ yüksek tiklenüvi devrinde Qara deñiz şelfi potentsial azırlayıcılarnı meraqlandıra, fiyatlar tüşken vaqıtta ise — diqqatqa lâyıq leyhalar toqtatıla.
Şimdiki vaqıtta neftniñ ve şunıñ içün tabiy gaznıñ fiyatınıñ alçaq oluvı, Qırım yarımadasına yaqın olğan şelf kânlarınıñ azırlanmasına imkân bermey. Biz bunı aynı 1990-ıncı senelerniñ ekinci yarısında da közetken edik: o vaqıt neft fiyatlarınıñ tüşüvi evelâ «prezident» Meşkovnıñ ve onıñ ükümetiniñ Qırımğa «Britiş petroleum»ni davet etüv plânlarına noqta qoydı, soñra Rusiye Federatsiyasını biznen munasebetlerinde dostane daa bir tonğa keçmege, Qara deñiz donanmasını bölmege, dostluq añlaşmalarını imzalamağa mecbur etti, ve 1998 senesi avgust ayından soñ bu tüşüş Rusiye iqtisadiyatını, tarihta «defolt» olaraq bilingen ucurımnıñ çetine sürdi.
Aytayıq, şimdiki vaqıtta Qırımnen beraber işğal etilgen «Çornomornaftogaz»ğa Ukraina 12 milliard grivna yatırdı. İşğalciler şelfte er yıl tahminen eki milliard kub metr gaz çıqaralar, bunıñnen beraber – bu gaz «Odesa»ğa aid olğan, Qırım yarımadası ile bağlayışı olmağan yerlerde qazılıp çıqarıla, şunıñ içün, eger Ukraina Qırımdan vazgeçse bile, — bu gaz epibir oğurlanğan olıp qala.
Er eki ukrain deñiziniñ tabiy zenginliklerini pol-polusımen qullanıp, bizimi devletimiz sadece Donbass kömürinden ve ölüm telükesi olğan nükleer (yadro) energetikasından vazgeçmeknen qalmastı, öz içki ihtiyaclarını tolusınen qandırmaq ve atta gaznı qomşu devletlerge de satmaq imkânına malik olur edi.
Meselâ, qomşu Lehistan (Poloniya) bazarı tabiy gazğa pek muhtac: eger keçken yılı bu devlet 10 milliard kubometr «mavı yaqıt» (mavı otun) ithal etken olsa, 2020 senesi ithal ihtiyaclarınıñ artıb 12 milliard kubometrge yetecegi közde tutula.
Rabet (Raqabet)¶
Rusiyeniñ oligarhiya rejimi, kârlarını (ayrılıqlarını) coytqanda er qanday cinayetke barmağa azır. Saanıñ vaziyeti ise olarnıñ «Gazprom» faydasına degil. Meselâ, Barents deñizi şelfinde istismar içün tamamen azır olğan Ştokman tabiy gaz kânı, 1980 senelerinden başlap onlarca milliard ruble sermayeni endi yuttu, er yıl altı-yedi milliard dollar ketirip biler edi, lâkin dünya bazarında daa ziyade olıp çıqtı — çünki dünyada slanets gazınıñ (şifer gazı) özenlerine çıqarıluvı başlandı. Tek 2014 senesi devamında «Gazprom»nıñ temiz kârı 3,3 kere eksildi (azaldı)!
Zemanemizde neft ve gaz — büyük siyasattır. Rusiye şirketlerine rabet yaratmaq — Ukrainanıñ geosiyasiy oyuncı olaraq statusını kötermek demektir, buña köre, biz şu sözlerniñ aktüal (emiyetli) olğanını añlamaq kerekimiz: «Qanlı yolnen, yol boyu çıqmaq kerek bizge dünyağa». Kremlniñ dört yıl evel neyge tayandığını añlamaq içün haritağa (harta) baqmaq kâfidir: ilk zarbalar Qırımğa (ukrain şelfiniñ arslan payı), Slovyanskke (anda slanets gazınıñ istiqballi kânları bar) ve Mariupolğa (Azaq deñiziniñ emiyeti aqqında - daa soñra) ketti.
Şimdi Rusiye memnün ola bile: o, Qırımnı işğal etip ve Ukraina tarafından yaratılğan şelf qazıluv infrastrukturasını zapt etip, şu cümleden Azaq deñizini üç taraftan sarıp, devletimizniñ enerji mustaqilligini (bimsizligini) imkânsız qıldı (tek şimaliy yalını işğal etip olamadılar). Bunı özü içün degil, — bu resurslarnı Ukrainanıñ qullanmasına yol bermemek içün ettiler.
Gidratlar¶
Gaz gidratları — bu gaznıñ suvnen birleşmesidir, bu yerde söz tabiy gaz (esasan metan) gidratları aqqında kete. İlk kere olar 1970 senelerinde deñiz terenliklerinde tapıldı.
Büyük neft kânlarından marum qalğan devletler, tabiatnıñ şaqası ile, deñiz tübünde ya da yandaş deñizlerniñ şelflerinde ufaq terenlikte böyük gidrat kânlarına saipler.
Gaz gidratlarını azırlav maqsadınen teşkerüvlerni İndistan, Cenübiy Koreya, Çili, Yaponiya yapmaqta. Ukraina (Qırımnen beraber) Avropada eñ böyük, 60-70 trln m3-ge qıymet kesilgen tabiy gaz gidratları kânlarına saip. Bizde bu ceette iç bir şey yapılmadı dep aytmaq mümkün degil. Bir kubometr gidrat 164 kubometr gaz bere. Lâkin çıqaruv mürekkebiyatı (qıyınlığı) şundadır ki, metannıñ suvnen böyle birleşmesi tek alçaq araretlerde (temperaturalarda) ve müeyyen basım (basıq) astında bar ola, isinğanda gidrat suv ve gazğa parçalana. Onı deñiz tübünden diqqatnen kötermek kerek. Bu meseleni ögde ketken, tehnologik ceetten inkişaf etken devletler çezmekte.
Meselâ, Yaponiya öz şelfinde 130 yıllık qullanuvğa etecek gaz gidratları kânlarına saip. Tamam yaponlarnıñ gaz gidratı ihtiyatlarını azırlav ğayretlileriniñ ilk sıralarında bulunğanına şaşmaq kerek degil. Odesa suvuqlıq akademiyasınıñ (1980-inci senelerniñ soñundan Qara deñiz gidratları mevzusınen meşğul olğan baş müessise) mütehassıslarınıñ fikirine köre, ukrain gidrat kânlarınıñ tolu qıymetli azırlanuvı 480 mlrd dollar investitsiyanı talap ete; er yıl kelgen bir qaç milliardlıq kârğa baqqanda, bu çoqmı?
«Metan — Qara deñiz gaz gidratlarından» dep adlandırılğan innovatsiya leyhası, birinci madenci kompleksten künde 1680 tonna sıvıq (sıvıq) metan alınuvını közde tuta. O, 150 million dollar masrafnı talap ete, olarnıñ ödenüvi (qaytarıluvı) eki yıldan soñ olacaq. 2010 senesinden başlap, ukrain şelfindeki istiqballi gidrat kânlarını qıdıruv maqsadınen alman-ukrain ekspeditsiyaları keçirildi. Aqyar cenübiy deñizler institutı bu mevzuğa dair teşkerüvlerge faal iştirak etti. Şimdi ise bütin bular Qırım yarımadasınıñ işğali yüzünden yuqqa çıqtı.
Qırımnı zapt etip, Rusiye Qara deñiz şelfiniñ büyük bir qısmında metan gidratlarınıñ işlenilmesini imkânsız qıldı. Bu leyha tek halqara işbirligi ile amelge keçirile bile. Rusiyede kereklisi tehnologiyalar yoq, «Gazprom» ise bu resursnı işlemege aslı meraqlı degil.
İdeal yaqıt¶
Kükürtlü vodorod (sirkovoden - H2S) — fırtınalar vaqtında yüzüge köterilip, Qara deñizge qara tüs (tüs) bergen tam da şudur. Kükürtlü vodorod Qara deñiz tübünde er şeyni öldürgeni sebebinden, biñ yıllar boyunca keçmişniñ yadigârlarını (esteliklerini) kelesek nesiller içün saqlap qala.
Ve eñ müimi — bu tabiat tarafından ğayrıdan yaratılğan (tiklengen) bir resurs: er yıl Qara deñiz terenliklerinde dörtten doquz million tonnağace kükürtlü vodorod peyda ola (asıl ola). Kükürtlü vodorodnı yaqmaq yaki qısımlarğa (kükürt ve vodorodqa) ayırıp ayırı-ayırı qullanmaq mümkün.
Alimlerniñ qıymet keskenine köre, Qara deñizdeki kükürtlü vodorod 30 milliard tonnadır, bu ise 28 milliard tonna kükürt ve 2 milliard tonna vodorod demektir. Kükürt — onsuz kükürt kislotası ve oleum istisalı mümkünsiz olğan kimyoviy çig maldır (maddesidir). Kükürtniñ dünya bazarı 70 million tonna olıp, 9-10 milliard dollar deyerinde qıymetlendirile. Vodorod — eñ yüksek yanuv issiligine saip olğan (neft ve gazdan eki-üç kere ziyade), yanuv arareti eñ yüksek olğan (2800 derece) ideal bir yaqıttır, ve bu esnada o, sadece suv buvusı şeklinde «tütün» (çıqaruv) bere.
Kükürtlü vodorod çig malını çıqaruv ve soñra parçalarğa — kükürt ve vodorodqa — bölüv meselesi, zamanaviy seviyede tehnologik ceetten çezile bile. Vodorod ile başqa meseleler de bar: o, qolay ateş ala, ulu yaqıt baqlarını talap ete, onıñ yüksek yanuv arareti içün bütünley yañı motörler ve turbinalar kerek. Bundan ğayrı, suv buvusınıñ (parınıñ) avaga atıluvı öylesine bimsiz bir şey degil: ondan kelgen parnik (sıcaqhana) tesiri kömür qazından (uglekislıy gazdan) qat-qat ziyadedir. Lâkin, vodorod yaqıtınıñ stantsionar obyektlerde (MİŞ - tets) qullanıluvı — oldukça ufaq ve kelecegi bar iş.
Daa bir imkân — vodorodnı yaqıt elementlerinde qullanuv. Anda vodorod ve kislorodnıñ elektro-kimyoviy reaktsiyası yanuv mahsulatlarını, bu yerde paru, ve issilik quvetini çıqarmadan, lâkin doğrudan elektrik aqımını elde etmeknen yata. Bu variant avtomobiller içün eñ maqbul (qolaylı) sayılır.
Birinci qısımda biz Qara deñiz şelfiniñ büyük, lâkin sıñırsız olmağan baylıqları ile tanıştıq. Amma kene bir deñiz quvet (energiya) taşıyıcı menbası bar, özü de tabiat tarafından yañartılğan. Bu aqqında «Krymska svitlytsya» gazetasınıñ kelesek sanında (nushasında).